‘मुलींना परत परत परीक्षेला कोण बसू देईल?’

“परीक्षेची तयारी करणं ही पूर्णपणे आमची जबाबदारी आहे आणि प्रश्नपत्रिका सुरक्षित ठेवणं ही शासनाची जबाबदारी आहे,” हे सांगताना अंशु कुमारीचा संताप स्पष्टपणे दिसत होता.

ही २४ वर्षांची तरुणी स्पर्धा परीक्षेचं ओझं जाणून आहे. अंशु एका शाळेत शिक्षिका म्हणून काम करते आणि सोबतच मुक्त विद्यापीठातून बी. एडचं शिक्षणही घेतेय. केंद्रीय शिक्षक पात्रता परीक्षा देऊन तिला सरकारी शाळेत नोकरी मिळवायची आहे आणि याचीच ती तयारी करतेय.

सरकारी नोकरी मिळेल या आशेनं अंशु २०२३ आणि २०२४ मध्ये बँक भरती परीक्षेला बसली. पण तिला यश काही आलं नाही, म्हणूनच तिनं शिक्षकी पेशाकडे वळायचं ठरवलं आणि रात्रंदिवस जागून शिक्षक पात्रता परीक्षेचा अभ्यास केला.

अंशुचं कुटुंब २००० च्या दशकात, बिहारच्या बेगुसराय जिल्ह्यातून फरिदाबाद इथं स्थलांरित झालं. तिच्या वडिलांना तिथेच एका प्रिंटिंग प्रेसमध्ये काम मिळालं.

नुकत्याच झालेल्या पेपर फुटीच्या घटनेनं ती त्रस्त झाली असून राज्य सरकारविषयी तिला राग येतोय. “त्यांना एक पेपर फुटी रोखता येत नसेल तर आम्हा विद्यार्थ्यांच्या भविष्याचं काय होईल?”, अंशु विचारते.

“आणि सरकारला हे शक्य होत नसेल तर त्यांनी बाजूला व्हावं,” असं साधना जदौन म्हणते. जंतर मंतरवर ती बाजूला उभं राहून आमचं संभाषण ऐकत होती.

हरियाणातल्या एका गावातील खाजगी शाळेत साधना मुख्याध्यापिका म्हणून कार्यरत आहे. सामाजिक कार्यकर्ते सोनम वांगचुक आणि कॉक्रोच जनता पार्टीच्या आंदोलनाला पाठिंबा देण्यासाठी इथं आली होती. २५ जुलै, २०२६ रोजी केंद्रीय शिक्षण मंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांचा राजीनामा हे या आंदोलनानं पहिलं यश मिळवलं.

या सर्व शिक्षिकांनी पारीशी बोलताना सांगितलं की, त्यांच्यासारख्या अत्यंत गरीब घरांमधून येणाऱ्या मुला-मुलींसाठी सरकारी नोकरी शेवटची आशा असते. तसेच महिलांसाठी स्थिर नोकरीची ही एकमेव संधी असते.

“मुलींना परत परत परीक्षेला कोण बसू देईल?” साधना प्रश्न उपस्थित करते. उत्तर प्रदेशातील आग्रा इथं राहणाऱ्या साधनाचं वयाच्या अठराव्या वर्षी लग्न झालं. आज ती वयाच्या पस्तिशीत आहे. एकेकाळी तिनंही घरातल्या जबाबदाऱ्या सांभाळून स्पर्धा परिक्षांची तयारी केली, यात दोन वेळा स्टाफ सिलेक्शन कमिशनची परीक्षाही दिली. “पण राज्यात झालेल्या दंगलींमुळं दोन्ही वेळा परीक्षा रद्द झाली,” ती सांगते.

पण तिनं हार मानली नाही, साधनाने बी.एडचं शिक्षण घेतलं जेणेकरून ती उत्तर प्रदेश राज्य शिक्षक पात्रता परीक्षा देऊ शकेल. ही परीक्षाही एकदा अशाच कारणांमुळे रद्द झाली तर दुसऱ्या वेळी पेपर फुटीमुळं रद्द झाली.

परीक्षेचा तिसरा प्रयत्न तिच्यासाठी खूपच त्रासदायकच ठरला. परीक्षेच्या दिवशी अर्ध्यातच परीक्षकांनी वर्गात येऊन परीक्षांर्थींच्या उत्तर पत्रिका हिसकावून घेतल्या.

“याचं कारणही पेपर फुटीच होती,” हे सांगताना तिचा आवाज भरून आला. “मी हा त्रास शब्दांत सांगू शकत नाही,” हे बोलताना तिला रडू कोसळलं. तिच्या बाजूला एक तरूण आंदोलक उभा होता, तिला रडताना पाहून त्यानं तिला पिण्यासाठी पाणी देऊ केलं.

वारंवार येणारे अडथळे कसोटी पाहतात, कारण लग्नानंतर शिक्षण घेण्यासाठीही साधनाला मोठा संघर्ष करावा लागला.

“भारतात मुलींना शिकण्यासाठी प्रोत्साहन दिलं जात नाही, मी हे सगळं सहन केलंय, पण मी हार मानली नाही. पण पुढची पिढी किंवा माझी स्वतःची मुलंही अशा परिस्थितीचा सामना करू शकतील की नाही याची शाश्वती नाही.” पारीशी बोलताना ती म्हणाली.

संध्या, साधना, अंशु आणि प्रियंका चौघीही फरीदाबादहून जंतरमंतरपर्यंत रिक्षानं आल्या. कारण आंदोलनाच्या दिवशी बस, मेट्रो सर्वकाही बंद होतं.

घरच्यांना न सांगता त्या शाळेतून परस्पर आंदोलनासाठी आल्या होत्या. ‘आंदोलनादरम्यान मुलींना झालेली मारहाण, त्यांना झालेली धक्काबुक्की असे व्हिडिओ पाहून, कोणत्या मुलीचे पालक तिला इथं येऊ देतील?” अंशु विचारते. “आमच्या घरच्यांनी आम्हाला कधीच परवानगी दिली नसती, पण आम्हाला विश्वास आहे की शिक्षणाशिवाय, तुम्ही तुमचं भवितव्य घडवू शकत नाही.”

मुख्याध्यापिका साधनाने या सगळ्यांना एकत्र आणलं. “आम्हाला असं वाटलं, आज आम्ही आवाज उठवला नाही, तर मनात अपराधीपणाची एक भावना कायम राहील. मनात इतकं दुःख आणि वेदना साठवूनही आम्ही त्याबद्दल बोलण्यासाठी कधी बाहेरच पडलो नाही, याची खंत कायम राहील. निदान आमच्या मनातली घुसमट तरी बाहेर काढावी लागेल ना,” साधना ‘पारी’ला सांगत होती.

संध्या सागर आणि तिच्या कुटुंबाला गरिबीच्या विळख्यातून बाहेर पडण्यासाठी सरकारी नोकरी मिळवणं गरजेचं आहे, ही नोकरी मिळाली तर त्यांची परिस्थिती बदलेल. “माझ्या घरच्यांना माझ्याकडून खूप आशा आहेत. माझं शिक्षण पूर्ण व्हावं आणि मला सरकारी नोकरी मिळावी हे त्यांचं स्वप्न आहे.” ही तरुणी आशेनं बोलत होती. चार भावंडांपैकी एक असलेल्या या तरुणीनं सरकारी नोकरी मिळवण्याचा निर्धार केलाय.

उत्तर प्रदेशातल्या इटवाह जिल्ह्यातील तुलसीपूर हे संध्याचं गाव. तिचे आईवडील अल्प भूधारक शेतकरी आहेत. त्यांच्याकडे अवघी दोन बिघे जमीन असून त्यात ते घरापुरता गहू आणि तांदूळ पिकवतात. हलाखीच्या परिस्थितीमुळं तिच्या धाकट्या भावाला कमी वयात काम सुरू करावं लागलं, त्यामुळंच संध्याला तिचं शिक्षण सुरू ठेवता आलं. तिच्या मोठ्या बहिणींची लग्न झाली आहेत.

दोन वर्षांपूर्वी तिचं कुटुंब इटवाहहून फरीदाबादला स्थलांतरित झालं. त्यांनी एक खोली भाड्यानं घेतली आहे. सध्या ती एका खाजगी शाळेत अध्यापन करते, तर तिचा भाऊ औषध वितरण एजंट म्हणून काम करतो. ते दोघं मिळून महिन्याकाठी बावीस हजार रुपये कमावतात, त्यातला एक चतुर्थांश भाग घरभाडे भरण्यात जातो

संध्याला आयुष्यभर खासगी नोकरी करायची नाही. सध्याची नोकरी ती फक्त कुटुंबाला हातभार लावण्यासाठी करतेय. त्यामुळेच ती सातत्याने सरकारी भरतीची तयार करतेय आणि परीक्षा देतेय.

संध्या २०२२ मध्ये उत्तर प्रदेश पोलिस भरती परीक्षा उत्तीर्ण झाली. तिला आता आकाशाला गवसणी घातल्यासारखं वाटत होतं. “पण ती परीक्षाही पेपर फुटीमुळं रद्द झाली. तो माझा पहिला प्रयत्न होता, मला त्यावेळी आईवडिलांना खूप आधार मिळाला आणि त्यांनी मला नव्यानं उभं राहण्यासाठी प्रोत्साहन दिलं,” संध्या सांगते.

तिनं नंतर परीक्षा स्टाफ सिलेक्शन कमिशनची परीक्षा दिली पण कट ऑफ कमी आला. या वर्षी ती उत्तर प्रदेश पोलिस कॉन्स्टेबल परीक्षेला बसली आहे आणि सध्या क्लर्कसारख्या तृतीय श्रेणीतील सरकारी नोकरीच्या प्राथमिक पात्रता परीक्षेची तयारी करतेय.

प्रियंका यादव मुळची बिहारमधल्या वैशाली जिल्ह्यातली. ही ३१ वर्षीय तरुणी २०१५ मध्ये लग्नानंतर फरीदाबादला राहायला आली. त्यानंतर तिनं बी.एड पूर्ण केलं आणि केंद्रीय शिक्षक पात्रता परीक्षेची तयारी करू लागली. बरेच प्रयत्न केल्यानंतर मागील वर्षी तिला परीक्षा उत्तीर्ण होण्यात यश मिळालं. बिहार सरकारने सरकारी शालेय शिक्षक भरतीची घोषणा केल्यानंतर तिनं नोकरीसाठी प्रयत्न करायला सुरुवात केली. पण ही भरती अजूनही झालेली नाही.

“आम्ही तयारी करतो आणि वाट पाहतो. पण नोकर भरती होत नाही,” प्रियंका यादव सांगते. ती प्राथमिक शाळेत शिक्षिका आहे. तिनं अशी अनेक कुटुंबं पाहिली आहेत जी, बिहार आणि आसपासच्या राज्यांमधून दिल्ली एनसीआरमध्ये स्थलांतरित होतात. त्यांच्या मनात एकच आशा असते ती म्हणजे आपल्या मुलांना चांगलं शिक्षण मिळेल आणि एक दिवस त्यांना स्पर्धा परीक्षेत यश मिळेल.

“सरकार आणि सिस्टीमने मला संधी दिली नाही म्हणून मी माझी संधी निर्माण केली,” साधना म्हणते. “माझ्यात क्षमता होती हे मी सिद्ध केलं, त्याकडे कुणी लक्ष दिलं नाही किंवा त्याची किंमत केली नाही. पण मी स्वतःची एक शाळा सुरू केली.”

साधना इतरांना सोबत घेऊन एकजुटीनं काम करतेय, शिक्षणाचं महत्त्व जाणणाऱ्या लोकांकडून ही शाळा चालवली जाते. शाळेतून निघताना संध्या त्यांना सांगून निघाली, “आप यहाँ स्कूल संभाल लिजिये, हम मोर्चा संभाल लेते हैं.”

जेव्हा केंद्रीय मंत्र्यांनी राजीनामा दिला तेव्हा तिची सहकारी संध्या म्हणाली, “हा विजय आहे, पण आम्ही तो साजरा करणार नाही. फोनवर बोलताना ती म्हणाली, “आता पेपर फुटणार नाहीत याची काय गॅरंटी? ही संपूर्ण शिक्षण प्रणाली बदलणं गरजेचं आहे.”

हा वृत्तांत इंग्रजी आणि हिंदी भाषेत लिहिला गेला होता.