‘આમ વારે વારે છોકરીઓને પરીક્ષા કોણ આપવા દે છે?’

અંશુ કુમારી કહે છે, “પરીક્ષાની તૈયારી કરવી એ અમારી જવાબદારી છે. પણ પેપર ફૂટે નહીં અને સુરક્ષિત રહે તેની ખાતરી કરવી એ તો સત્તાધીશોની જવાબદારી છે.” તેમના ચહેરા પરનો રોષ સ્પષ્ટપણે ઝળકી રહ્યો હતો.

24 વર્ષીય અંશુ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓના તણાવ અને દબાણને બહુ સારી રીતે સમજે છે. તેઓ એક શાળામાં શિક્ષક તરીકે કામ કરે છે, અને સાથે જ સરકારી શાળામાં નોકરી મેળવવાના સપના સાથે ઓપન યુનિવર્સિટીમાંથી બેચલર ઓફ એજ્યુકેશન (B.Ed)ની ડિગ્રી મેળવી રહ્યાં છે. આ બધાની વચ્ચે તેઓ સેન્ટ્રલ ટીચર એલિજિબિલિટી ટેસ્ટ (CTET)ની તૈયારીઓ પણ કરી રહ્યાં છે.

વર્ષ 2023 અને 2024માં, સરકારી નોકરી મેળવવાની આશા સાથે અંશુએ બેન્કિંગની પરીક્ષાઓ આપી હતી. પરંતુ જ્યારે એમાં કોઈ સફળતા ન મળી, ત્યારે તેમણે શિક્ષક બનવાનું નક્કી કર્યું. હવે તેઓ રાતોની રાતો જાગીને રાજ્ય સરકારની શિક્ષક માટેની પરીક્ષાઓની સખત તૈયારી કરી રહ્યાં છે.

અંશુનો પરિવાર મૂળ બિહારના બેગુસરાય જિલ્લાનો છે, પરંતુ એકવીસમી સદીની શરૂઆતમાં તેઓ રોજગારીની શોધમાં ફરીદાબાદ આવીને વસ્યાં હતાં. અહીં તેમના પિતાને એક પ્રિન્ટિંગ પ્રેસમાં મજૂર તરીકે કામ મળી ગયું હતું.

તાજેતરમાં જે રીતે વારંવાર પેપર ફૂટી રહ્યાં છે, તેનાથી તેઓ સિસ્ટમથી ભારે નિરાશ અને ગુસ્સામાં છે. અંશુ સવાલ કરે છે, “જો સરકાર આટલું કામ પણ સરખી રીતે ન કરી શકે [પેપર ફૂટતાં ન અટકાવી શકે], તો એક વિદ્યાર્થીએ જવું ક્યાં?”

ગયા અઠવાડિયાની શરૂઆતમાં જંતર-મંતર ખાતે અમારી આ વાતચીત સાંભળી રહેલાં અને નજીકમાં જ ઊભેલાં સાધના જાદૌન કહે છે, “અને જો તમારાથી [સરકારથી] આ કામ ન થઈ શકતું હોય, તો તમે ખુરશી ખાલી કરી દો ને.”

પડોશી રાજ્ય હરિયાણાની એક ખાનગી શાળામાં આચાર્ય તરીકે ફરજ બજાવતાં સાધના પણ આ આંદોલનમાં જોડાયાં હતાં. વારંવાર ફૂટતાં પેપરો અને સરકારી સંસ્થાઓ, વહીવટીતંત્ર તેમ જ સમગ્ર શાસન વ્યવસ્થા પરથી ઉઠી ગયેલા લોકોના વિશ્વાસના વિરોધમાં સામાજિક કાર્યકર સોનમ વાંગચુક અને કોકરોચ જનતા પાર્ટી (CJP) દ્વારા આ વિરોધ પ્રદર્શન શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. જંતર-મંતર ખાતે ચાલી રહેલા આ આંદોલનને ત્યારે પહેલી મોટી સફળતા મળી, જ્યારે 25 જુલાઈ, 2026ના રોજ કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને પોતાના પદ પરથી રાજીનામું આપી દીધું.

આ શિક્ષકોએ પારીના પત્રકારો સામે પોતાનું દર્દ ઠાલવતાં કહ્યું કે, તેમના જેવા સામાન્ય અને ઓછી આવક ધરાવતા પરિવારો માટે સરકારી નોકરી જ એકમાત્ર આશાનું કિરણ હોય છે. એટલું જ નહીં, નોકરીના ક્ષેત્રમાં મહિલાઓને સમાન અને નિષ્પક્ષ તકો મળે એ માટે પણ આ પરીક્ષાઓ જ એકમાત્ર રસ્તો છે

ઉત્તર પ્રદેશના આગ્રા શહેરમાં માત્ર 18 વર્ષની નાની ઉંમરે જેમનાં લગ્ન કરાવી દેવામાં આવ્યાં હતાં, તે સાધના પૂછે છે: “એક છોકરીને પરીક્ષા આપવાની વારંવાર તકો કોણ આપે છે?” આજે 35 વર્ષની ઉંમરે પહોંચેલાં સાધનાએ, એક સમયે ઘર-પરિવારની તમામ જવાબદારીઓ સંભાળવાની સાથે સાથે સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની સખત તૈયારીઓ કરી હતી. તેઓ સ્ટાફ સિલેક્શન કમિશન (SSC)ની પરીક્ષામાં બે વાર બેઠાં હતાં. વીતેલા સમયને યાદ કરતાં તેઓ કહે છે, “બંને વખતે રાજ્યમાં ફાટી નીકળેલાં કોમી રમખાણોને કારણે પરીક્ષા જ રદ કરી દેવામાં આવી હતી.”

છતાંય હાર ન માનવાના દૃઢ નિશ્ચય સાથે, સાધનાએ ઉત્તર પ્રદેશ ટીચર્સ એલિજિબિલિટી ટેસ્ટ (UPTET) પાસ કરવાના લક્ષ્ય સાથે બેચલર ઓફ એજ્યુકેશન (B.Ed)ની ડિગ્રી મેળવી. પરંતુ અહીં પણ એક પરીક્ષા રાજ્યમાં ફેલાયેલી અશાંતિને કારણે રદ થઈ, તો બીજી પરીક્ષા પ્રશ્નપત્ર ફૂટી જવાને કારણે રદ કરી દેવામાં આવી.

તેમનો ત્રીજો પ્રયત્ન સૌથી પીડાદાયક રહ્યો. સાધનાએ પરીક્ષાખંડમાં અડધું પેપર લખી કાઢ્યું હતું, ત્યાં જ અચાનક અધિકારીઓ વર્ગખંડમાં પ્રવેશ્યા અને વિદ્યાર્થીઓ પાસેથી ઉત્તરવહીઓ પાછી ખેંચવાનું શરૂ કરી દીધું.

“પેપર ફરીથી ફૂટી ગયું હતું,” ભારે હૈયે સાધના કહે છે. રડતાં રડતાં તેઓ ઉમેરે છે, “એ સમયે મને જે વેદના થઈ હતી, તેને હું શબ્દોમાં વર્ણવી શકું તેમ નથી.” તેમની બાજુમાં ઊભેલો એક યુવાન પ્રદર્શનકારી ચુપચાપ તેમની આખી વાત સાંભળી રહ્યો હતો; તેણે આગળ વધીને સાધનાને પાણીની બોટલ ધરી.

આ રીતે વારંવાર મળતી નિરાશાઓ તેમના માટે સહન કરવી અત્યંત મુશ્કેલ હતી, કારણ કે લગ્ન પછી ભણતર ચાલુ રાખવું એ તેમના માટે એક મોટો અને કપરો સંઘર્ષ હતો.

સાધના પારીને જણાવે છે, “આપણા ભારતમાં છોકરીઓને વધુ ભણવા માટે ભાગ્યે જ પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે. હું આ બધું સહન કરીને જીવી ગઈ... મેં હિંમત ન હારી અને ક્યારેય આત્મહત્યાનો વિચાર ન કર્યો. પણ એની શી ખાતરી કે આવનારી પેઢી, અથવા મારાં પોતાનાં બાળકો પણ આટલું દબાણ સહન કરી શકશે?”

જંતર-મંતરની આસપાસના વિસ્તારોમાં જાહેર વાહનવ્યવહાર સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દેવામાં આવ્યો હોવાથી, સંધ્યા, સાધના, અંશુ, અને પ્રિયંકા ફરીદાબાદથી ઓટો-રિક્ષા ભાડે કરીને આ આંદોલનમાં જોડાવા માટે પહોંચ્યાં હતાં.

તેઓ પોતાનાં પરિવારજનોને જાણ કર્યા વિના જ, જ્યાં ભણાવે છે તે શાળાએથી સીધાં જ અહીં આવી ગયાં હતાં. અંશુ કહે છે, “આંદોલનો દરમિયાન પોલીસે છોકરીઓને રસ્તા પર ઢસડી હોય અને તેમની સાથે ગેરવર્તન કર્યું હોય તેવા વિડિયો જોયા પછી, કયો પરિવાર પોતાની દીકરીઓને અહીં આવવાની રજા આપશે? અમારા પરિવારે પણ અમને અહીં આવવાની ના પાડી હતી, પરંતુ અમે દૃઢપણે માનીએ છીએ કે શિક્ષણ વિના ભવિષ્ય ક્યારેય ઉજ્જવળ બનાવી શકાતું નથી.”

આ બધાને એકજૂટ કરવામાં આચાર્ય સાધનાની મોટી ભૂમિકા હતી. સાધના પારીને જણાવે છે, “અમને અહેસાસ થયો કે જો અમે આજે અવાજ નહીં ઉઠાવીએ, તો આખી જિંદગી એ વાતનો અપરાધભાવ રહેશે કે આટલી બધી પીડા સહન કરવા છતાં, અમે ક્યારેય તેનો વિરોધ કરવા કે બોલવા માટે ઘરની બહાર જ ન નીકળ્યાં. અમારે બીજું કંઈ નહીં, તો બસ અમારા મનની ભડાશ અને નિરાશા તો બહાર કાઢવી જ હતી.”

ગરીબીની જંજીરોમાંથી મુક્ત થવા માટે સંધ્યા સાગર અને તેમના પરિવાર પાસે સરકારી નોકરી જ એકમાત્ર અને શ્રેષ્ઠ આશા છે. ચાર ભાઈ-બહેનોમાંનાં એક અને રાજ્ય સરકારની પરીક્ષાઓ પાસ કરવા માટે દૃઢ નિશ્ચયી એવાં 23 વર્ષીય સંધ્યા કહે છે, “મારા પરિવારની તમામ આશાઓ મારા પર જ ટકેલી છે. તેમનું એક જ સપનું છે કે હું મારો અભ્યાસ પૂરો કરું અને કોઈ સારી સરકારી નોકરી મેળવી લઉં.”

સંધ્યા મૂળ ઉત્તર પ્રદેશના ઈટાવા જિલ્લાના તુલસીપુર ગામના એક સામાન્ય અને સીમાંત ખેડૂત પરિવારમાંથી આવે છે. તેમના પરિવાર પાસે બે વીઘા (આશરે 1.2 એકર)થી પણ ઓછી જમીન છે, જેમાં તેઓ માત્ર ઘરના ગુજરાન પૂરતા ઘઉં અને ચોખા પકવે છે. ઘરની આર્થિક પરિસ્થિતિ એટલી નબળી હતી કે તેમના નાના ભાઈએ ઘર ચલાવવામાં મદદરૂપ થવા માટે નાની ઉંમરે જ કામે લાગી જવું પડ્યું, જેથી કરીને સંધ્યા પોતાનો અભ્યાસ ચાલુ રાખી શકે. તેમની મોટી બહેનોને તો વહેલા જ પરણાવી દેવામાં આવી હતી.

આ પરિવાર બે વર્ષ પહેલાં ઈટાવા છોડીને હરિયાણાના ફરીદાબાદમાં એક ભાડાની ઓરડીમાં રહેવા આવી ગયો હતો. હાલમાં સંધ્યા એક ખાનગી શાળામાં શિક્ષક તરીકે કામ કરે છે, જ્યારે તેમનો ભાઈ દવાઓની ડિલિવરી કરવાનું કામ કરે છે. બંને ભાઈ-બહેન ભેગાં મળીને મહિને માંડ 22,000 રૂપિયા જેટલી કમાણી કરી લે છે, જેમાંથી ચોથા ભાગની રકમ તો માત્ર ઘરનું ભાડું ચૂકવવામાં જ જતી રહે છે.

સંધ્યા માટે આ ખાનગી નોકરી કોઈ અંતિમ મંજિલ નથી − તેઓ સ્પષ્ટ છે કે તેઓ માત્ર પોતાના રોજિંદા ખર્ચાઓ જાતે ઉઠાવી શકે તે માટે જ આ નોકરી કરી રહ્યાં છે. આ બધાની વચ્ચે, તેઓ નિયમિતપણે સરકારી ભરતીની પરીક્ષાઓ તો આપી જ રહ્યાં છે.

વર્ષ 2022માં, તેઓએ ઉત્તર પ્રદેશ પોલીસની ભરતી માટેની પરીક્ષા પાસ કરી લીધી હતી. આ તેમના માટે કોઈ મોટી મંજિલ સર કર્યા સમાન હતું. પરંતુ પછી, પેપર ફૂટી ગયું હોવાના સમાચાર આવ્યા અને પરીક્ષા જ રદ કરી દેવામાં આવી. સંધ્યા યાદ કરતાં કહે છે, “તે મારો પહેલો જ પ્રયાસ હતો. મારાં માતા-પિતાએ મને ખૂબ સાથ આપ્યો અને સતત મારી હિંમત વધારતાં રહ્યાં.”

ત્યાર બાદ, સ્ટાફ સિલેક્શન કમિશનની પરીક્ષામાં તેમનો બીજો પ્રયાસ નિષ્ફળ રહ્યો કારણ કે તેમને કટ-ઓફ કરતાં ઓછા માર્ક્સ આવ્યા હતા. આ વર્ષે તેઓ ઉત્તર પ્રદેશ પોલીસ કોન્સ્ટેબલની પરીક્ષામાં પણ બેઠાં હતાં. હાલમાં તેઓ ક્લાર્ક જેવી ગ્રુપ Cની સરકારી નોકરીઓ માટે લેવાતી પ્રિલિમિનરી એલિજિબિલિટી ટેસ્ટ (PET)ની સખત તૈયારીઓમાં લાગેલાં છે.

મૂળ બિહારના વૈશાલી જિલ્લાનાં વતની એવાં 31 વર્ષીય પ્રિયંકા યાદવ, વર્ષ 2015માં લગ્ન કર્યા પછી ફરીદાબાદ આવી ગયાં હતાં અને ત્યાં તેમણે પોતાનો B.Edનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો હતો. આખરે ગયા વર્ષે સફળતા મળે તે પહેલાં, તેઓ અનેક વખત સેન્ટ્રલ ટીચર એલિજિબિલિટી ટેસ્ટ (CTET)ની પરીક્ષા આપી ચૂક્યાં હતાં. બિહાર સરકારે શિક્ષકો માટેની જગ્યાઓ બહાર પાડવાની જાહેરાત કરી ત્યારથી તેઓ સરકારી શાળાના શિક્ષક તરીકે અરજી કરવા માટે ભારે ઉત્સાહથી રાહ જોઈ રહ્યાં હતાં, પરંતુ તેની ભરતી પ્રક્રિયા હજુ સુધી શરૂ જ નથી થઈ.

પ્રિયંકા યાદવ નિરાશા સાથે કહે છે, “અમે સતત તૈયારીઓ કરતાં રહીએ છીએ અને રાહ જોતાં રહીએ છીએ. પરંતુ નોકરીની કોઈ જગ્યાઓ બહાર પડતી નથી.” પોતે એક પ્રાથમિક શાળાનાં શિક્ષક હોવાને નાતે, તેઓ એવા અસંખ્ય પરિવારોની વ્યથાનાં સાક્ષી છે જેઓ પોતાનાં બાળકોને સારા શિક્ષણ અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં પાસ થવાની ઉત્તમ તકો મળશે તેવી મીઠી આશા સાથે બિહાર અને અન્ય રાજ્યોમાંથી દિલ્હી નેશનલ કેપિટલ રિજન (NCR)માં સ્થળાંતર કરીને આવે છે.

સાધના ગર્વથી કહે છે, “જ્યારે સરકાર અને આ વ્યવસ્થાએ મને કોઈ તક ન આપી, ત્યારે મેં મારી પોતાની એક તક જાતે જ ઊભી કરવાનું નક્કી કર્યું. હું સાબિત કરવા માંગતી હતી કે મારામાં આવડત છે, પછી ભલેને કોઈ એને ઓળખે કે ન ઓળખે, કદર કરે કે ન કરે. આ જ કારણસર મેં મારી પોતાની એક શાળા શરૂ કરી દીધી.”

આજે જ્યારે સાધના અન્ય પ્રદર્શનકારીઓના સમર્થનમાં ઊભાં છે, ત્યારે તેમની શાળા બાકીનો સ્ટાફ સંભાળી રહ્યો છે. આંદોલનમાં જોડાવા નીકળતાં પહેલાં સાધનાએ તેમને કહ્યું હતું, “આપ યહાં સ્કૂલ સંભાલ લીજીયે, હમ મોર્ચા સંભાલ લેતે હૈ. [આજના દિવસ પૂરતી તમે શાળા સંભાળી લો, અમે ત્યાં જઈને આંદોલન સંભાળીએ છીએ].”

જ્યારે કેન્દ્રીય મંત્રીએ પોતાના પદ પરથી રાજીનામું આપ્યું, ત્યારે તેમના સાથીદાર સંધ્યાએ કહ્યું, “ચોક્કસ આ એક મોટી જીત છે, પરંતુ હું એની કોઈ ઉજવણી કરી રહી નથી.” ફોન પર વાતચીત દરમિયાન તેઓ ઉમેરે છે, “હવે ભવિષ્યમાં ફરીથી ક્યારેય પેપર નહીં ફૂટે તેની શું ખાતરી છે? મૂળ તો આપણી આખી શિક્ષણ વ્યવસ્થાને જ મૂળભૂત રીતે સુધારવાની સખત જરૂર છે.”

આ વાર્તાનો અહેવાલ અંગ્રેજી અને હિન્દી ભાષામાં તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે.

અનુવાદ સમીક્ષા: પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા