‘ছোৱালীক বাৰে বাৰে পৰীক্ষাত বহাৰ সুযোগ কোনেনো দিয়ে?’

“পৰীক্ষাৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলোৱা আৰু উত্তীৰ্ণ হোৱাৰ আমাৰ দায়িত্ব। কিন্তু প্ৰশ্নকাকত সুৰক্ষিত হৈ থকাটো নিশ্চিত কৰাৰ দায়িত্ব বিষয়াসকলৰ,” ক্ষোভ ব্যক্ত কৰি আংশু কুমাৰীয়ে কয়।

প্ৰায় ২৪ বছৰীয়া আংশু কুমাৰীয়ে প্ৰতিযোগীতামূলক পৰীক্ষাৰ চাপ কেনে, সেই কথা ভালদৰেই জানে। স্কুলত শিক্ষকতা কৰাৰ লগতে তেওঁ এখন মুক্ত বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা বি.এড. পঢ়ি আছে। তেওঁৰ লক্ষ্য চৰকাৰী স্কুলৰ শিক্ষকৰ চাকৰি কৰা। ইয়াৰ সমান্তৰালভাৱে তেওঁ কেন্দ্ৰীয় শিক্ষকৰ যোগ্যতা পৰীক্ষা চমুকৈ চি-টেটৰ বাবেও প্ৰস্তুতি চলাই আছে।

২০২৩ আৰু ২০২৪ চনত আংশুৱে চৰকাৰী চাকৰিৰ আশাত বেংক নিযুক্তিৰ পৰীক্ষা দিছিল। সকলো প্ৰচেষ্টা যেতিয়া ব্যৰ্থ হ’ল, তেতিয়া তেওঁ শিক্ষকতাৰ কথা চিন্তা কৰিলে। লগে লগে আৰম্ভ হ’ল প্ৰস্তুতি - দিনত শিক্ষকতা আৰু ৰাতি চি-টেট পৰীক্ষাৰ বাবে পঢ়া-শুনা কৰিবলৈ লয়।

আংশু আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালটোৰ ঘৰ বিহাৰৰ বেগুচৰাই জিলাত। ২০০০ চনমানত তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো ফৰিদাবাদলৈ আহে। তাত তেওঁৰ দেউতাকে এটা প্ৰিন্টিং প্ৰেছত শ্ৰমিক হিচাপে কাম পাইছিল।

শেহতীয়াকৈ সংঘটিত হোৱা প্ৰশ্নকাকত ফাদিলৰ ঘটনাই তেওঁক চৰকাৰৰ প্ৰতি ক্ষোভিত কৰি পেলাইছে। “যদি তেওঁলোকে ইমানখিনিও (প্ৰশ্নকাকত ফাদিল ৰোধ কৰা) কৰিব নোৱাৰে, তেন্তে শিক্ষাৰ্থীসকল ক’লৈ যাব?,” আংশুৱে প্ৰশ্ন কৰে।

“যদি আপোনালোকে (চৰকাৰে) ইমানখিনিও কৰিব নোৱাৰে, তেন্তে আঁতৰি যাওক,” যন্তৰ মন্তৰত আমাৰ কথাবোৰ মনোযোগেৰে শুনি থকা সাধনা যাদৌনে কয়।

হাৰিয়ানাৰ এখন বেচৰকাৰী স্কুলৰ প্ৰিন্সিপাল সাধনাই বাৰে বাৰে হৈ থকা প্ৰশ্নকাকত ফাদিলৰ বিৰুদ্ধে ককৰোচ্চ জনতা পাৰ্টি চমুকৈ চিজেপি আৰু সমাজকৰ্মী সোণম ৱাংচুকে আৰম্ভ কৰা প্ৰতিবাদত যোগ দিছিল। তেওঁ কয় যে পেপাৰ লীকৰ ফলত মানুহৰ চৰকাৰ, ব্যৱস্থা আৰু চৰকাৰী প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ওপৰত থকা বিশ্বাস হেৰাই গৈছে। যন্তৰ মন্তৰত এমাহৰো অধিক সময় ধৰি চলি থকা এই প্ৰতিবাদে ২৫ জুলাই ২০২৬ তাৰিখে প্ৰথম ঢাপটোত উত্তীৰ্ণ হয়, যেতিয়া কেন্দ্ৰীয় শিক্ষা মন্ত্ৰী ধৰ্মেন্দ্ৰ প্ৰধানে পদত্যাগ কৰে।

শিক্ষয়িত্ৰীসকলে পাৰিৰ প্ৰতিবেদকসকলক জনায় যে তেওঁলোকৰ দৰে কম উপাৰ্জন কৰা পৰিয়ালৰ বাবে চৰকাৰী চাকৰিয়েই হৈছে ডাঙৰ আশা। এনেয়েও মহিলাসকলে আনুষ্ঠানিক খণ্ডৰ চাকৰিত সুযোগ খুব কম পায়, য’ত চৰকাৰী চাকৰিও অন্তৰ্ভুক্ত।

“ভাৰতত ছোৱালীক এনেও কোনে পঢ়ুৱায়? পাঁচবাৰ ছোৱালীক পৰীক্ষাত কোনে বহিবলৈ দিয়ে?,” উত্তৰ প্ৰদেশৰ আগ্ৰাৰ বাসিন্দা সাধনাই প্ৰশ্ন কৰে। তেওঁৰ ১৮ বছৰ বয়সতেই বিয়া হৈছিল। আজি তেওঁ ৩৫ বছৰ বয়সত ঘৰো চম্ভালিছে, লগতে প্ৰতিযোগীতামূলক পৰীক্ষাৰ বাবে কঠোৰ পৰিশ্ৰম কৰি আহিছে। তেওঁ দুবাৰ কৰ্মচাৰী চয়ন আয়োগ চমুকৈ এছএছচিৰ পৰীক্ষাও দিছিল। “দুয়োবাৰতে ৰাজ্যত সংঘটিত সাম্প্ৰদায়িক হিংসাৰ বাবে পৰীক্ষা বাতিল কৰা হৈছিল,” তেওঁ সেই সময়ৰ কথা মনত পেলাই কয়।

তেওঁ হাৰ মনাবিধৰ নাছিল। সাধনাই প্ৰথমে বি.এড. সম্পূৰ্ণ কৰে। ইয়াৰ পিছত উত্তৰ প্ৰদেশ শিক্ষকৰ যোগ্যতা পৰীক্ষাৰ বাবে প্ৰস্তুতি আৰম্ভ কৰে। আগৰ দৰেই এটা পৰীক্ষা সাম্প্ৰদায়িক হিংসাৰ বাবে বাতিল কৰা হয়। আনহাতে দ্বিতীয়বাৰৰ পৰীক্ষাৰ প্ৰশ্নকাকত ফাদিল হোৱাৰ বাবে পৰীক্ষাটো বাতিল কৰা হয়।

তৃতীয়বাৰৰ বাবে পুনৰ চেষ্টা কৰাটো তেওঁৰ বাবে তাতোকৈও অধিক হতাশাজনক আছিল। সাধনাই তেওঁৰ আধাতকৈও অধিক প্ৰশ্ন সম্পূৰ্ণ কৰিছিল, এনেতে বিষয়াসকল পৰীক্ষাহলত সোমাই আহে আৰু উত্তৰ বহী সংগ্ৰহ কৰিবলৈ ধৰে।

“প্ৰশ্নকাকত পুনৰ ফাদিল হৈছিল,” এইবুলি কওঁতে তেওঁৰ মাতটো থোকাথুকি হৈ পৰে। চকুলো টুকি তেওঁ কয়, “এই বেদনা মই বুজাব নোৱাৰো।” এনেতে মনে মনে থিয় হৈ তেওঁৰ কথা শুনি থকা এজন যুৱ প্ৰতিবাদকাৰীয়ে তেওঁক খাবলৈ পানী দিয়ে।

বাৰে বাৰে পোৱা এনে আঘাতে তেওঁলোকৰ বাবে সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰিছে। ইতিমধ্যে বিয়াৰ পিছত পঢ়া-শুনা অব্যাহত ৰখাটোও অন্য এক সংগ্ৰাম।

“আজি আমি কেৱল এইবাবেই থিয় দিছো, কাৰণ আমি এই বেদনা দেখিছো আৰু অনুভৱ কৰিছো। মই আত্মহত্যাৰ চেষ্টা কৰা নাই। কিন্তু মোৰ সন্তানসকলে যে এনে নকৰিব বা আগন্তুক প্ৰজন্মই নকৰিব ইয়াৰ কোনো মানে নাই,” তেওঁ পাৰিক কয়।

সন্ধ্যা, সাধনা, আংশু আৰু প্ৰিয়ংকা ফৰিদাবাদৰ পৰা অটো ৰিক্সা লৈ প্ৰতিবাদত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ উপস্থিত হৈছিল। প্ৰতিবাদৰ সময়ত যন্তৰ মন্তৰৰ আশে-পাশে থকা সকলো ৰাজহুৱা পৰিবহণ বন্ধ কৰি দিয়া হৈছিল।

তেওঁলোকৰ কোনেও নিজৰ পৰিয়ালক কোৱা নাছিল যে তেওঁলোকে প্ৰতিবাদত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ গৈ আছে। তেওঁলোক আটায়ে শিক্ষকতা কৰা নিজৰ স্কুলৰ পৰা পোনে পোনে ইয়ালৈ আহিছিল। “ছোৱালীবোৰক প্ৰতিবাদৰ সময়ত আৰক্ষীয়ে কৰা যি আচৰণ আৰু যিধৰণে কেৱল মাত মতাৰ বাবেই তেওঁলোকক চোঁচৰাই লৈ যোৱা হৈছে, সেয়া দেখাৰ পিছত কোন পৰিয়ালে আপোনাক ইয়ালৈ আহিবলৈ দিব?,” আংশুৱে কয়। “পৰিয়ালে অহাৰ অনুমতি দিয়া নাছিল। কিন্তু আমাৰ বিশ্বাস যে শিক্ষা অবিহনে আপুনি একো এটা ভাল ভৱিষ্যত গঢ়িব নোৱাৰে।”

সাধনাই সকলোকে গোটাইছিল। “আমি ভাবিলো যে আজি যদি আমি থিয় নহওঁ, তেন্তে আমি সদায় এই কথাটোৰ বাবে অনুতাপ কৰি থাকিব লাগিব যে যি বেদনা আমাৰ বুকুত আছে, তাৰ বিষয়ে আমি কেতিয়াও কোনো মাতেই নামাতিলো। একো নহ’লেও আমি কেৱল আমাৰ ভিতৰৰ ক্ষোভখিনি বাহিৰ কৰি দিব বিচাৰো,” সাধনাই পাৰিক কয়।

প্ৰতিযোগীতামূলক পৰীক্ষাৰ জৰিয়তে চৰকাৰী চাকৰি পোৱাটোৱেই সন্ধ্যা আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালৰ বাবে দৰিদ্ৰতাৰ পৰা মুক্তি পোৱাৰ একমাত্ৰ উপায়। “মোৰ পৰিয়ালৰ সকলোৰে আশা-ভৰসাৰ থল মই। তেওঁলোকৰ সপোন যে মই মোৰ পঢ়া-শুনা সম্পূৰ্ণ কৰি চাকৰি এটা পাম। মোৰ লক্ষ্য কেৱল চৰকাৰী চাকৰি পোৱা,” ২৩ বছৰীয়া সন্ধ্যাই কয়। চাৰিগৰাকী ভাই-ভনীৰ ভিতৰত তেওঁ একমাত্ৰ যিয়ে প্ৰতিযোগীতামূলক পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হৈ চৰকাৰী চাকৰি পোৱাৰ সংগ্ৰামত দৃঢ়তাৰে লাগি আছে।

সন্ধ্যা উত্তৰ প্ৰদেশৰ ইতাৱা জিলাৰ তুলসীপুৰ গাঁৱৰ এটা সৰু কৃষক পৰিয়ালৰ কন্যা। পৰিয়ালটোৰ হাতত প্ৰায় দুই বিঘাতকৈও কম মাটি আছে, তাত তেওঁলোকে ঘেঁহু আৰু ধান খেতি কৰে। এই খেতিৰ ফচলৰেই তেওঁলোকৰ ঘৰ চলে। খেতিৰে ঘৰখন নচলে বাবে বাধ্যত পৰি তেওঁৰ সৰু ভায়েকে কম বয়সৰ পৰাই কাম কৰিবলৈ লয় আৰু আনফালে সন্ধ্যাই পঢ়া-শুনা অব্যাহত ৰাখে। আনহাতে তেওঁৰ আটাইকেইজনী বায়েকৰ বিয়া হৈ গৈছে।

দুবছৰ আগতে সন্ধ্যাৰ পৰিয়ালটো হাৰিয়ানাৰ ফৰিদাবাদৰ এটা ভাৰা ঘৰত থাকিবলৈ লয়। আজি সন্ধ্যাই এখন ব্যক্তিগত স্কুলত প্ৰাথমিক শ্ৰেণীৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক পঢ়ুৱায়। আনহাতে ভায়েকে ঔষধ ডেলিভাৰীৰ কাম কৰে। দুয়োজনে মিলি মাহে প্ৰায় ২২ হাজাৰ টকা উপাৰ্জন কৰে, যাৰ চাৰিভাগৰ এভাগ কেৱল ঘৰ ভাৰাত যায়।

সন্ধ্যাৰ বাবে বেচৰকাৰী চাকৰি লক্ষ্য নহয়। তেওঁ কয় যে কেৱল নিজে চলিবলৈ আৰু ঘৰখনৰ খৰচ উলিয়াবলৈহে তেওঁ এই কাম কৰি আছে। ইয়াৰ লগতে তেওঁ ধাৰাবাহিকভাৱে চৰকাৰী চাকৰিৰ বাবে পৰীক্ষাও দি আহিছে।

তেওঁ কয়, “২০২২ চনত মই প্ৰথমবাৰৰ বাবে ইউপি আৰক্ষীৰ পৰীক্ষা দিছিলো। মই সেই পৰীক্ষাটোত উত্তীৰ্ণ হৈছিলো, কিন্তু প্ৰশ্নকাকত ফাদিল হৈ গ’ল। সেয়া মোৰ প্ৰথম চেষ্টা আছিল। মোৰ পৰিয়ালে মোক চম্ভালিছিল, সাহস হৈ থিয় হৈছিল আৰু কৈছিল যে পৰৱৰ্তী সময়ত হৈ যাব, চেষ্টা কৰি থাকা।”

২০২৩ চনত তেওঁ এছএছচি পৰীক্ষা দিয়ে, কিন্তু কাট-অফ বেছি হোৱাৰ বাবে নাপালে। এই বছৰ তেওঁ ইউপি আৰক্ষীৰ কনিষ্টবলৰ পৰীক্ষা দিয়ে আৰু এতিয়া তেওঁ কেৰাণীৰ দৰে গ্ৰুপ চি চৰকাৰী চাকৰিৰ বাবে প্ৰাৰম্ভিক অৰ্হতা পৰীক্ষাৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলাইছে।

বৈশালী জিলাৰ ৩১ বছৰীয়া প্ৰিয়ংকা যাদৱ ২০১৫ চনত বিয়াৰ পিছত ফৰিদাবাদলৈ আহে। ইয়ালৈ আহি প্ৰথমে তেওঁ বি.এড. ডিগ্ৰী সম্পূৰ্ণ কৰে। ইয়াৰ পিছত কেবাবাৰো তেওঁ কেন্দ্ৰীয় শিক্ষকৰ যোগ্যতা পৰীক্ষা চমুকৈ চিটেট দিয়ে আৰু অৱশেষত যোৱা বছৰ তেওঁৰ পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হয়। বিহাৰ চৰকাৰে যেতিয়া শৈক্ষিক পদত নিযুক্তিৰ কথা ঘোষণা কৰিছিল, তেতিয়া তেওঁ চৰকাৰী স্কুলত শিক্ষকৰ চাকৰিৰ বাবে আবেদন কৰাৰ আশা কৰিছিল। কিন্তু এতিয়াও নিযুক্তি প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ হ’বলৈ বাকী।

“আমি প্ৰস্তুতি চলাই থাকো, অপেক্ষা কৰি থাকো, কিন্তু নিযুক্তি নোলায়,” তেওঁ কয়। প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ৰ শিক্ষয়িত্ৰী হিচাপে প্ৰিয়ংকাই বহু বস্তু ওচৰৰ পৰা দেখিছে। তেওঁ কয় যে বিহাৰৰ পৰা প্ৰব্ৰজন কৰি দিল্লী এনচিআৰত বসবাস কৰিবলৈ অহা বহু পৰিয়ালৰ এটাই আশা যে তেওঁলোকৰ সন্তানসকলে যাতে শিক্ষাৰ উন্নত সুযোগ পায়।

“যেতিয়া চৰকাৰে আৰু এই ব্যৱস্থাটোৱে মোক সুযোগ নিদিলে, তেতিয়া মই মোৰ বাবে এটা সুযোগ তৈয়াৰ কৰিলো। মই দেখুৱাব বিচাৰিছিলো যে মোৰো প্ৰতিভা আছে, যাৰ কোনো মূল্যই দিয়া নহ’ল। সেয়েহে মই মোৰ নিজৰ স্কুল খুলিলো,” সাধনাই কয়।

এফালে সাধনাই চিজেপিৰ প্ৰতিবাদত যোগ দিছে, আনফালে স্কুলখন চম্ভালিছে ইয়ালৈ নহা শিক্ষকসকলে। প্ৰতিবাদলৈ অহাৰ আগতে সাধনাই তেওঁলোকক কৈছিল, “আপোনালোকে ইয়াত স্কুল চম্ভালক, আমি মৰ্চা চম্ভালিম।”

যেতিয়া কেন্দ্ৰীয় শিক্ষা মন্ত্ৰীয়ে পদত্যাগ কৰিলে, তেতিয়া তেওঁৰ সতীৰ্থ সন্ধ্যাৰ এটাই কথা আছিল, “এয়া নিশ্চয় এক জয়, কিন্তু মই এয়া উদযাপন কৰা নাই,” পাৰিৰ সৈতে ফোনত কথা পাতোঁতে তেওঁ আগলৈ কয়, “ইয়াৰ কি গেৰাণ্টি আছে যে এতিয়াৰ পৰা আৰু প্ৰশ্নকাকত ফাদিল নহ’ব? সমগ্ৰ শিক্ষা ব্যৱস্থাটো শুধৰণি কৰাৰ প্ৰয়োজন আছে।”

এই কাহিনীটো মূলতঃ ইংৰাজী আৰু হিন্দীত লিখা হৈছিল।