સામાજિક ચળચળ તરીકે સાઇકલ? કદાચ સાંભળવામાં થોડું વિચિત્ર લાગે છે, પરંતુ એટલું બધું વિચિત્ર પણ નથી - તમિલનાડુના પુદુકોટ્ટઈ જિલ્લાની હજારો નવી સાક્ષર ગ્રામીણ મહિલાઓ માટે તો બિલકુલ નહીં. લોકો પોતાની પછાતતા સામે લડવા, વિદ્રોહ કરવા, અને તેમને બાંધતી સાંકળો તોડવા માટે કેટલીકવાર અજીબ રીતો પણ શોધી જ લે છે.
ભારતના સૌથી ગરીબ જિલ્લાઓમાંના એક આ જિલ્લામાં, ગ્રામીણ મહિલાઓ માટે સાઇકલ ચલાવવી જાણે પસંદગીનું સાધન બની ગયું છે. છેલ્લા 18 મહિનામાં, એક લાખથી વધુ ગ્રામીણ મહિલાઓએ, જેમાંથી મોટાભાગની નવી સાક્ષર છે, સ્વતંત્રતા, મુક્તિ અને ગતિશીલતાના પ્રતીક તરીકે સાઇકલ ચલાવવાનું શરૂ કર્યું છે. જો આપણે 10 વર્ષથી ઓછી ઉંમરની છોકરીઓને બાકાત રાખીએ, તો તેનો અર્થ એ થશે કે આ જિલ્લાની તમામ ગ્રામીણ મહિલાઓમાંથી ચોથા ભાગથી વધુ મહિલાઓએ સાઇકલ ચલાવવાનું શીખી લીધું છે. અને આ મહિલાઓમાંથી 70,000થી વધુ મહિલાઓએ પોતાનાં નવાં કૌશલ્યો દેખાડવા જાહેર ‘પ્રદર્શન-સ્પર્ધાઓ’માં ભાગ લીધો છે. અને હજુ પણ તાલીમ શિબિરો અને શીખવાની ધગશ ચાલુ જ છે.
પુદુકોટ્ટઈના ગ્રામીણ વિસ્તારના મધ્યમાં, અત્યંત રૂઢિચુસ્ત પૃષ્ઠભૂમિની યુવાન મુસ્લિમ મહિલાઓ પોતાની સાઇકલ પર રસ્તાઓ પર ઝડપથી સવારી કરે છે. જાણે કે અમુકે પડદો છોડીને પૈડાં અપનાવ્યાં હોય. જમીલા બીબી, સાઇકલ ચલાવવાનું શરૂ કરનાર એક યુવાન મુસ્લિમ છોકરીએ મને કહ્યું: “તે મારો અધિકાર છે. અમે ગમે ત્યાં જઈ શકીએ છીએ. હવે મારે બસની રાહ જોવાની જરૂર નથી. જ્યારે મેં સાઇકલ ચલાવવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે લોકોએ ખરાબ ટિપ્પણીઓ કરી, પણ મેં તેના તરફ ધ્યાન આપ્યું જ નહીં.”
ફાતિમા એક માધ્યમિક શાળામાં શિક્ષિકા છે, જે સાઇકલ ચલાવવાની એટલી શોખીન છે કે તે દરરોજ સાંજે અડધા કલાક માટે સાઇકલ ભાડે લે છે (તે હજી સુધી ખરીદી શકતી નથી - દરેકની કિંમત રૂ. 1,200થી વધુ છે). તેણીએ કહ્યું: “સાઇકલ ચલાવવામાં સ્વતંત્રતા છે. હવે અમારે કોઈના પર નિર્ભર રહેવું પડતું નથી. હું આ ક્યારેય નહીં છોડું.” જમીલા, ફાતિમા અને તેમની મિત્ર અવક્કન્ની, જેઓ બધાં 20 વર્ષની આસપાસની ઉંમરનાં છે, તેમણે પોતાના સમુદાયની અન્ય યુવાન મહિલાઓને સાઇકલ ચલાવવાની આ કળા શીખવાડી દીધી છે.
