ఆ తాటాకులన్నీ ఏమైపోయాయి!

ఝూనూ సంతోషంగా తాటాకులు తింటోంది. ఈ పెంపుడు మేక ఆహారంలో ఇవి భాగం కాదు, కానీ అప్పుడప్పుడూ ఇవొక రుచికరమైన విందుగా ఉంటాయి.

ఆ చిన్న పెంపుడు జంతువు వాటిని మామూలుగా తింటుంటే, ఆ తాటిమట్టకున్న పొడవాటి ఆకులతో టోపీ తయారుచేస్తోన్న కల్యాణి పాత్రా కొద్దిగా వ్యాకులపడుతున్నారు. అనుభవజ్ఞురాలైన ఆ కళాకారిణి, తన మేక ఝూనూ తలపై మెల్లగా తడుతూ, అసలే కొరతగా ఉన్న ఆ ముడిపదార్థాన్ని అది తినకుండా అడ్డుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తున్నారు.

అందుకొక కారణం ఉంది: ఆ తాటి చెట్టు (బోరసూస్ ఫ్లేబెల్లైఫర్) చాలా పొడవుగా, దాదాపు 30 మీటర్ల ఎత్తు ఉంటుంది. “మాకుండే ప్రధాన అడ్డంకి తాటాకు తెచ్చుకోవడం. ఇది బెంగాల్లో పెరిగే ఎత్తైన చెట్లలో ఒకటి. ఇక్కడ చాలా చెట్లున్నాయి, కానీ వాటిని ఎక్కే నేర్పు అందరికీ ఉండదు,” 50 ఏళ్ళ కల్యాణి చెప్పారు.

టోపీలు అల్లడంలో మరో అనుభవజ్ఞురాలైన పొరుగింటి ఛాయా ప్రమాణిక్, కల్యాణితో ఏకీభవించారు. “ఇంతకుముందు, ఇంట్లో ఉండే మగవాళ్ళు ఆకులు తెచ్చేవారు. కానీ ఇప్పుడు ఈ కుర్రాళ్ళకు తాటి చెట్టు ఎక్కడమెలాగో తెలియదు.” ఆ పైన, తాత్వికతనూ అనుభవాన్నీ జోడిస్తూ, “అయినా, చెట్లు ఎక్కేంత తీరిక ఇప్పుడు ఎవరికి ఉంది?" అన్నారు ప్రమాణిక్.

కల్యాణి, ఛాయ తరతరాలుగా తాటాకులతో పనిచేస్తోన్న ఆఖుడీ డోమ్ సముదాయానికి చెందినవారు. “మా చుట్టుపక్కల ప్రాంతమంతా తాటాకు, వెదురు పనులకు ప్రసిద్ధిగాంచింది,” తన చేతులను కదిలిస్తూనే చెప్పారు కల్యాణి. “గతంలో, మా సముదాయంలో వివాహం జరిగేటప్పుడు స్త్రీ, పురుషులిద్దరికీ వెదురు పనిలో నైపుణ్యం ఉండడమనేది ఒక సహజ ధర్మంగా పరిగణించేవారు.” కానీ ఇప్పుడు ఈ చేతిపనులను డోమ్ సముదాయపు (రాష్ట్రంలో షెడ్యూల్డ్ కులంగా జాబితా చేయబడింది) మహిళలే ఎక్కువగా చేస్తున్నారని ఆమె వివరించారు. వాళ్ళు తాటాకులతో, వెదురుతో టోపీలు, విసనకర్రలు, ఇతర వస్తువులు తయారుచేస్తారు.

ఇప్పటికీ చెట్లెక్కడం వంటి కష్టమైన పనిచేసే బాపీ ధారా వంటి మగవాళ్ళు, చేతివృత్తులపై ఆధారపడి జీవించేవారికి కొంత ఆశను కలిగిస్తున్నారు. తన కాకా (బాబాయ్) శిక్షణలో తాటి చెట్లు ఎక్కడం మొదలుపెట్టిన బాపీ, పదేళ్ళ వయసప్పటి నుండే వాటిని ఎక్కుతున్నారు. ఈ పనిని తానిప్పుడు డబ్బు కోసం కాకుండా, తన సముదాయంవారికి సేవ చేయడానికి కొనసాగిస్తానని ప్రస్తుతం నలభైల వయసులో ఉన్న బాపీ చెప్పారు.

"తాళేర్ బేత్ (తాటి మట్టల నుంచి తీసిన నార), లేదా ప్లాస్టిక్‌తో తయారుచేసిన ఛాన్ (తాడు)ను చీలమండల దగ్గర కట్టుకోవాలి. అలాగే, రెండు చేతులను తాటిచెట్టు కాండం చుట్టూ వేసి చేతివేళ్ళను ఒకదానిలో ఒకటి బిగించాలి. ఇలా చేయటం వల్ల మనకు తాటి చెట్టు పైకి ఎక్కడానికి వీలవుతుంది,” బాపీ వివరించారు. పైకి ఎక్కడమే కాక కిందకి దిగడం కూడా అంతే కష్టంగా ఉంటుందన్నారాయన.

చెట్టు పైకి చేరుకున్న తరువాత వాటి పరిమాణాన్నీ, తేలికగా వంగే గుణాన్ని బట్టి ఏ ఆకులు కోయడానికి అనుకూలంగా ఉంటాయో బాపీ నిర్ణయించుకోవాలి. అన్ని ఆకులనూ ఒకేసారి తెంపకూడదని, అలా చేస్తే చెట్టుకు హాని జగుతుందని, ఒకసారికి గరిష్టంగా 20-24 ఆకులు కోయవచ్చని ఆయన హెచ్చరించారు.

కిందకి దిగిన తరువాత, కోసిన ఆకులను చక్కగా కత్తిరించి, వాటి మధ్య ఉండే ఈనెలను తొలగిస్తారు. ఈ ప్రక్రియకు సుమారు రెండు గంటల సమయం పడుతుంది.

బాపీ అందుబాటులో లేనప్పుడు, బీర్‌భూమ్‌లోని రఘునాథ్‌పూర్, ఖరూయీ, మాజూరియా మార్కెట్లలో అమ్మేవారి వద్ద నుండి ఆకులు కొనుక్కోవాల్సి ఉంటుందని, తాటాకుల చేతిపనిలో మరొక అనుభవజ్ఞురాలైన కళాకారిణి సంధ్యా మాఝి తెలిపారు. అక్కడ ఒక్కో తాటి కమ్మ ధర సుమారు రూ.10 ఉంటుంది. దానితో రెండు టోపీలు తయారుచేయొచ్చు.

అయితే, తాటి ఆకుల్లా కాకుండా వెదురు సులభంగా దొరుకుతుంది. “సుమారు 12 అడుగుల పొడవుండే దబ్లా బాఁశ్ (వెదురు)ను ఐదు నిమిషాల నడక దూరంలో ఉన్న కూడలిలో మేం కొనుక్కోవచ్చు,” కల్యాణి అన్నారు. సమీపంలోని మొయ్‌రాపూర్ గ్రామం నుండి ప్రతిరోజూ వచ్చే వెదురు వ్యాపారులు వీటిని అమ్ముతారు. సీజన్, గిరాకీని బట్టి ఒక్కో వెదురు గడ ధర రూ.60 నుండి రూ. 120 వరకు ఉంటుంది.

అయితే, వెదురు గట్టిగా ఉండే ముడి పదార్థం. వెదురు కాండాన్ని ముక్కలుగా చేసి వాటిని చీల్చాల్సి ఉంటుంది. మూడు మిల్లీమీటర్ల వెడల్పు, అర మిల్లీమీటరు మందం ఉండేలా సన్నని ముక్కలను నేర్పుగా కత్తిరించి, వాటితో అల్లికపని చేస్తారు. ఈ అల్లిక పనిని ఈ సముదాయంలోని స్త్రీలే చేస్తారు. కల్యాణి, తరచూ సాయంత్రం చీకటిపడే వరకు పని చేస్తారు. మండిపోయే బీర్‌భూమ్ వేసవి వేడిలో ఆమె ఆరుబయట కూర్చొని, తలుపు తెరచిన గది లోంచి వచ్చే ట్యూబ్‌లైట్ వెలుతురులో పనిచేసుకుంటారు. “సామాగ్రి మొత్తం సిద్ధంగా ఉండి, సరిపోయే సైజుకు ముక్కలు కత్తిరించి పెట్టుకుంటే, గంటలోపు ఒక టోపీని తయారుచేయొచ్చు. కానీ, ఇంటి పనులు చేసుకోవాలి కాబట్టి, ఈ చేతిపనికి పూర్తిగా సమయాన్ని కేటాయించలేం,” చెప్పారామె. బోల్‌పూర్‌లోని స్థానిక ఎన్జీఓలకు వెదురు చేతిపనుల శిక్షకురాలిగా కూడా కల్యాణి పని చేస్తున్నారు.

టోపీలను మూడు పరిమాణాలలో తయారు చేస్తారు: చిన్నవి, మధ్యస్థమైనవి, పెద్దవి. ఇందుకోసం, వెదురు లోపలి చేవ కలిగిన భాగాన్ని చేతితో కొలుస్తామని సంధ్యా మాఝి చెప్పారు. తన సముదాయంలోని పెద్దవయసు కళాకారులలో ఆమె కూడా ఒకరు. “మేం దాన్ని(చేతిపని) చాలాకాలం క్రితమే మా తల్లిదండ్రుల దగ్గర నుంచి నేర్చుకున్నాం. మేం దీన్నిసుమారుగా అమ్మ కడుపులో ఉన్నప్పుడే నేర్చుకున్నట్లుగా అనిపిస్తుంటుంది,” 65 ఏళ్ళ అనుభవజ్ఞురాలైన సంధ్య నవ్వుతూ అన్నారు.

వాటిని అల్లే విధానాన్ని ఛాయా ప్రమాణిక్ వివరించారు. “ముందుగా, సన్నని వెదురు ముక్కలను కలిపి, ఖాళీలు ఉండేలా జల్లెడ వంటి ఛాల్నీ అనే నిర్మాణాన్ని అల్లుతాం. ఆ తరువాత, చక్కగా కత్తిరించిన తాటాకులను ఒక్కొక్కటిగా, ఆ వెదురు నిర్మాణంపై కొద్దిగా ఒకదానిపై ఇంకొకటి ఉండేలా పేర్చి పెట్టి ఛావునీని తయారుచేస్తాం. తాటాకుల వెన్ను నుండి తీసిన దారాలను ఒక మందపాటి సూదిని ఉపయోగించి అవి కదలకుండా కుట్లు వేస్తాం. చివరిగా, టోపీ పైభాగంలో కనిపించే ఖాళీని తాటాకు ముక్కలను గుండ్రని ఆకారంలో వచ్చేలా అమర్చి, కప్పేస్తాం.”

టోపీ జల్లెడ చట్రం కోసం వెదురును ముక్కలుచేసి సన్నని చీలికలుగా చెక్కాలి. “ఆ చీలికలు తలకు ఒత్తుకొని నొప్పి కలగకుండా, బరువనిపించకుండా సన్నగా ఉండాలి. మేం దీన్ని ఎన్నో ఏళ్ళుగా సాధన చేసి నేర్చుకున్నాం,” అన్నారామె.

విసనకర్ర ఆకారంలో ఉండే తాటాకులను కోశాక, ఒక రోజంతా ఎండలో ఆరబెట్టి, వాడతారు. ఎక్కువ కాలం మన్నికగా ఉండడానికి, ఎండనూ వర్షాన్నీ తట్టుకోవడానికి ఇలా చేస్తారు. తరువాత, ఛురీ (కత్తి) ఉపయోగించి, ఆకులను విడివిడిగా కత్తిరిస్తారు. ఈ ఆకులను అవసరమైనంత పొడవుగా కత్తిరించి వాడకానికి సిద్ధం చేస్తారు.

తాటాకుపై ఉండే పల్చని మైనపు పొర వేడిని లోనికి రానివ్వకుండా అడ్డుకుంటుంది. తాటాకులతో తయారుచేసిన హాథ్ పాఁఖా నుంచి వచ్చే గాలి వెదురుతో చేసిన దానికంటే చల్లగా ఉండటానికి అదే కారణమని ఆ కళాకారులు PARIకి వివరించారు. టోపీలు తయారుచేయనప్పుడు వారు మోడా (ఎత్తుపీట), కుర్చీ, కూలో (చేట), చాలో (తాంబాళం), ఝూరీ (గంప), చెత్తబుట్ట, హాథ్ పాఁఖా (విసనకర్ర) వంటి అనేక వెదురు, తాటాకు ఉత్పత్తులను తయారుచేస్తుంటారు..

ఇద్దరు మనుషులు పక్కపక్కనే నడవగలిగేంత వెడల్పుగా ఉన్న సందుగొందులతో, ఒకదానితో ఒకటి భుజాలు రాసుకుంటున్నట్లు విస్తరించి ఉండే ఇటుక ఇళ్ళతో ఉండే సమీపప్రాంతమైన శిల్పి పల్లి నడిమధ్యన మానస (హిందూ సర్ప దేవత) ఆలయం ఉంది. “ఆ కుగ్రామానికి పరిమితమైన స్థలాన్ని కేటాయించారు, అయితే కుటుంబాలు పెరిగాయి, అందుకే స్థలం కొరత ఉంది. చేతిపనులు చేసేవారు తమ ఇంటి చుట్టూ ఉండే సందుల్లో కూర్చొని, మోడా (ఎత్తుపీట), టూపీ (టోపీలు) నేస్తుంటారు,” బోల్‌పూర్ మున్సిపల్ కమిటీ సభ్యుడైన అవా లోహర్ బాగ్దీ చెప్పారు.

స్థానికులకు ఈ పరిసర ప్రాంతం ‘డోమ్ పారా’ (డోమ్‌వారుండే ప్రాంతం) గా తెలుసు. ఇది పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని పశ్చిమ భాగంలో ఉన్న బీర్‌భూమ్ జిల్లాలో ఉంది. 1995 స్థానిక ఎన్నికల సమయంలో ఈ పేరును స్థాయి పెంచి ‘శిల్పి పల్లి’(కళాకారుల గ్రామం)గా మార్చారు. కానీ ఇక్కడి ప్రజల స్థితిగతులు, ముఖ్యంగా తాటాకులతో పనిచేసే మహిళల పరిస్థితి, ఏ విధంగానూ మెరుగుపడలేదు.

నిజానికి కల్యాణి చెప్పినట్లుగా పరిస్థితులు మరింత దిగజారాయి. “వస్తువుల ధరలు రోజురోజుకూ పెరుగుతుండగా, మా ఆదాయం మాత్రం తగ్గిపోతూ ఉంది. మేం రోజూ తిండి తినగలుగుతున్నాం, అంతవరకే.” తన చేతిపని భవిష్యత్తు గురించి కూడా ఆమెలో ఓ అనిశ్చితి ఏర్పడింది. “మనుషేర్ జీబొనే జెరోమ్ జొన్మో ఆర్ శేష్, తయ్ ఇటా ఓ... ఆర్ జొతో దిన్ బచార్ ఆచే బచ్‌బే (మనమెలా పుట్టి, చనిపోతున్నామో ఈ చేతిపని కూడా అంతే. అది ఎంత కాలం బతకగలిగితే అంత కాలం ఉంటుంది),” అని ఆమె అభిప్రాయపడ్డారు.

ఆదివారాల సాయంత్రాలు ఆ కుగ్రామంలో సంగీత ధ్వనితో ఉత్సాహభరితమవుతాయి. “సంగీతం నిజంగా సముదాయానికి ఉల్ల్లాసాన్నిస్తుంది,” హార్మోనియాన్ని బయటికి తెస్తూ అన్నారు కల్యాణి భర్త హీరానంద పాత్రా. ఇంతలోనే మరికొందరు తమ తమ వాయిద్యాలతో జత కలుస్తారు. వేడుక ప్రారంభించడానికి ముందు, ఒక విశాలమైన సందులో చటాయీ (గడ్డి చాప)ని పరుస్తారు.

“గాన్-బజ్నా (పాడటం, సంగీత వాదనం) కూడా మా సంప్రదాయ వృత్తులలో ఒకటి,” హీరానంద చెప్పారు. జనాభా లెక్కల ప్రకారం (2011) ఈ సముదాయం బజానియా డోమ్‌గా జాబితా చేయబడింది. “కుటుంబంలోని పురుషులు వివాహాలు, తదితర ఉత్సవ కార్యక్రమాలలో సంగీత ప్రదర్శనలు ఇస్తారు.” వారు సాధారణంగా, నహబత్ – హార్మోనియం, షెహనాయి (సన్నాయి), క్లారినెట్, దూగీ తబ్లా (తబలా), పెన్‌జుని (చెక్కతో చేసిన చేతాళం) వంటి వాయిద్యాలతో – వాయిస్తారు.

అయితే, యువతరం సముదాయానికి చెందిన సంప్రదాయ వృత్తుల నుండి దూరమవుతోంది. కల్యాణి కుమార్తె పుతుల్ ఇళ్ళల్లో పనులు చేస్తారు; ఆమె భర్త పండాల్ (మండపాలు)లను నిర్మించటంతో పాటు వాటిని అలంకరించే పనులు కూడా చేస్తారు. కల్యాణి కుమారుడు గోపీనాథ్, మనవడు సోమనాథ్‌లు ఆటో రిక్షా డ్రైవర్లు.

“మా సముదాయంలో ఈ టోపీలను ఎలా తయారుచేయాలో తెలిసిన ఏకైక యువకుడిని నేనే కావచ్చు,” పదిహేడేళ్ళ సోమనాథ్ అన్నాడు. “నేను దీన్ని మా అమ్మమ్మ దగ్గర నేర్చుకున్నాను. నా చిన్నప్పుడు, ఇంటింటికీ వెళ్ళి వీటిని అమ్మేవాళ్ళం. వాటిని నా తలపై పెట్టుకొని మోసుకెళ్తూ మా అమ్మమ్మకు సాయం చేసేవాడిని. కానీ ఇప్పుడలా చేయాలంటే ఇబ్బందిగా అనిపిస్తోంది.”

చేతితో తయారుచేసిన తన ఉత్పత్తులను అమ్మడానికి కల్యాణి, 10 కిలోమీటర్ల పరిధిలోని గ్రామాలకు వెళ్తుంటారు. శాంతినికేతన్‌లోని సోనాఝరి దగ్గర, ప్రతీ శనివారం పెట్టే హాట్ (సంత)లో కూడా వీటిని విక్రయించవచ్చు. ఇది వారు నివసించే ప్రాంతం నుండి ఐదు కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. కానీ, ఇటీవలి కాలంలో, ఆ ప్రదేశంలో చోటు సంపాదించలేకపోతున్నామని కళాకారులు చెబుతున్నారు. “గత పదేళ్ళుగా, సంతలో ఎవరికి స్థానం ఇవ్వాలనే విషయాన్ని ఒక లాబీ నిర్ణయిస్తోంది. మాలాంటి చిన్న కళాకారులు పెద్ద వ్యాపారుల చేతిలో ఓడిపోతున్నారు,” ఛాయ ఆందోళన వ్యక్తం చేశారు. ఒకప్పుడు ఆమె తన భర్తతో కలిసి తమ ఉత్పత్తులు అమ్మడానికి సోనాఝరికి ప్రయాణించేవారు. తమకు స్థలం తిరిగి కేటాయించాలని జిల్లా పరిశ్రమల కమిషన్ కార్యాలయానికి చేసిన విజ్ఞప్తులు ఎటువంటి ప్రభావం చూపలేదని ఆమె తెలిపారు.

కొనుగోలుదారులతో నేరుగా వ్యవహరించేటప్పుడు, సాధారణంగా ఈ చేతిపనివారు టోపీలను రూ.60కి అమ్ముతారు; పెద్ద టోపీ రూ.100 వరకు ఉంటుంది. కానీ, శిల్పి పల్లి నుండి 1.5 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న భుబన్‌డంగా సమీపంలోని దుకాణాలలో రిక్ రాయ్ వంటి దుకాణదారులు వాటిని రూ.150–200కి అమ్ముతున్నారు. “మాకు టోపీలు మధ్యవర్తుల ద్వారా వస్తాయి,” అతను చెప్పాడు. “కాబట్టి, వాటి ధర ఎక్కువగానే ఉంటుంది.” ధరల్లో ఉన్న ఈ తేడా గురించి తెలుసుకున్న కల్యాణి, ఇంకా ఇతర చేతిపనివారు కొంతవరకు వ్యవస్థకు తలొగ్గారు. “వాళ్ళకి నచ్చిన ధరకు వాళ్ళని అమ్మనివ్వండి. నాకు అవసరమైన డబ్బు నాకు వస్తోంది కదా,” అన్నారు కల్యాణి.

కానీ వివిధ రకాల వస్త్రాలు, సింథటిక్ ప్రత్యామ్నాయాలతో చేసిన ఉత్పత్తులు మార్కెట్లను ముంచెత్తడంతో ఈ చేతిపనివారు ఇకపై ఈ పని నుండి వచ్చే ఆదాయంపై మాత్రమే ఆధారపడలేని పరిస్థితి ఏర్పడింది. “టోపీల తయారీ ద్వారా మా నెలవారీ ఆదాయం, మంచి సీజన్లో (ఏప్రిల్ నుండి జూన్ వరకు) దాదాపు రూ.4,000 ఉంటే, శీతాకాలంలో కేవలం రూ.1,000 వరకు ఉంటుంది,” కల్యాణి తెలిపారు.

కానీ ఈ తాటాకుతో, వెదురుతో చేసే టోపీలు మాత్రమే కావాలని పాల వ్యాపారులు, తపాలా ఉద్యోగులు, ఫేరీవాలాలు (ఇంటింటికి తిరిగి వస్తువులు అమ్మే వ్యాపారులు), వ్యవసాయ కూలీల వంటివారు తరచూ వీరి ఇళ్ళకి వస్తుంటారు. కల్యాణికి, ఇతర కళాకారులకూ ఇదే నైతికంగా, ఆర్థికంగా ప్రోత్సాహాన్ని అందిస్తుంది. “అమ్రా ఇటాయ్ పొరీ (నేను ఈ టోపీనే పెట్టుకుంటాను),” తన పాత టోపీ స్థానంలో కొత్తదాన్ని తీసుకోవడానికి వచ్చిన పాల వ్యాపారులలో ఒకరు అన్నారు. “ఇది అన్ని కాలాలకు సరిపోతుంది.”

ఈ కథనానికి మృణాళిని ముఖర్జీ ఫౌండేషన్ (MMF) ఫెలోషిప్ సహకారం అందించింది.

అనువాదం: వై. క్రిష్ణ జ్యోతి