ସବୁ ତାଳପତ୍ର ଗଲା କୁଆଡ଼େ?

ଝୁନୁ ଖୁସିରେ ତାଳପତ୍ର ଚୋବାଉଛି। ତାଳପତ୍ର ଏହି ଗୃହପାଳିତ ଛେଳିର ଖାଦ୍ୟର ଗୋଟିଏ ଅଂଶ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ବେଳେବେଳେ ଏହା ଏକ ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ ପାଲଟିଯାଏ।

ଏହି ଛୋଟ ଗୃହପାଳିତ ପ୍ରାଣୀ ହାଲୁକା ଭାବେ ଏହାକୁ ଖାଇଯିବା କଲ୍ୟାଣୀ ପାତ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ସାମାନ୍ୟ ଚିନ୍ତାଜନକ, କାରଣ ସେ ଏହି ଲମ୍ବା ପତ୍ରରୁ ଟୋପି ତିଆରି କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ବରିଷ୍ଠ କାରୀଗର ଜଣଙ୍କ ତାଙ୍କ ଛେଳି ଝୁନୁ ମୁଣ୍ଡକୁ ହାଲୁକା ଥାପୁଡେଇ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦୁର୍ଲଭ କଞ୍ଚା ମାଲ୍‌ ଖାଇବାରୁ ବାରଣ କରନ୍ତି।

ଭଲ କାରଣ ସହିତ: ପାମିରା ପାମ୍ [ବୋରାସସ୍ ଫ୍ଲାବେଲିଫର୍] ହେଉଛି ଏକ ଲମ୍ବା ଗଛ ଯାହାର ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରାୟ ୩୦ ମିଟର। ‘‘ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ହେଉଛି ତାଳପତ୍ର ପାଇବା। ବଙ୍ଗରେ ଥିବା ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ବୃକ୍ଷ ମଧ୍ୟରୁ ଏହା ଅନ୍ୟତମ। ବହୁତ ଗଛ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଚଢିବାର ଦକ୍ଷତା କାହା ପାଖରେ ନାହିଁ, ୫୦ ବର୍ଷ ବୟସ୍କା କଲ୍ୟାଣୀ କୁହନ୍ତି।

ତାଙ୍କର ପଡ଼ୋଶୀ ଛାୟା ପ୍ରମାଣିକ ଏହି କାରିଗରୀରେ ଅନ୍ୟତମ ବରିଷ୍ଠ କାରୀଗର ହୋଇଥିବା ବେଳେ ସେ ଏହି କଥାରେ ରାଜି ହୁଅନ୍ତି। ସେ କୁହନ୍ତି, ‘‘ପୂର୍ବରୁ ଘରର ପୁରୁଷମାନେ ପତ୍ର ଆଣୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଏବେକାର ଯୁବକମାନେ ତାଳ ଗଛ ଚଢ଼ିବା ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ।’’ ତା’ପରେ ପ୍ରମାଣିକ ଦାର୍ଶନିକ ଓ ବାସ୍ତବବାଦୀ ମନ୍ତବ୍ୟ ଦେଇ କୁହନ୍ତି: ‘‘ତା’ଛଡ଼ା ଏବେ ଗଛ ଚଢ଼ିବା ପାଇଁ ସମୟ କାହା ପାଖରେ ଅଛି?’’

କଲ୍ୟାଣୀ ଏବଂ ଛାୟା ଉଭୟ ଅଖୁଡି ଡୋମ୍ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଅଟନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ପିଢ଼ି ପିଢ଼ି ଧରି ଏହି ପତ୍ରରେ କାମ କରିଆସୁଛନ୍ତି। ‘‘ଆମ ଅଞ୍ଚଳ ତାଳ ପତ୍ର ଏବଂ ବାଉଁଶ କାମ ପାଇଁ ପରିଚିତ,’’ କଲ୍ୟାଣୀ କାମ କରୁ କରୁ କୁହନ୍ତି। ‘‘ପୂର୍ବରୁ ଆମ ସମାଜରେ ବାହାଘର ହେବା ବେଳେ ବାଉଁଶ କାରିଗରୀରେ ନିପୁଣତାକୁ ଉଭୟ ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳାଙ୍କ ପାଇଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗୁଣ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଉଥିଲା। ସେ ଆହୁରି ମଧ୍ୟ କହିଛନ୍ତି ଯେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଅଧିକାଂଶ ଡୋମ୍ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ମହିଳା (ରାଜ୍ୟରେ ଅନୁସୂଚୀତ ଜାତି ଭାବରେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ) ମାନେ ଏହି କାରିଗରୀ ଅଭ୍ୟାସ ଜାରି ରଖିଛନ୍ତି। ସେମାନେ ତାଳପତ୍ର ଏବଂ ବାଉଁଶରୁ ଟୋପି, ହାତ ପଙ୍ଖା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ତିଆରି କରନ୍ତି।

ଗଛ ଚଢ଼ିବା ଭଳି କଠିନ କାମ କରିପାରୁଥିବା ବାପି ଧାରାଙ୍କ ପରି ଲୋକମାନେ କାରୀଗରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସାମାନ୍ୟ ଆଶା ଜାଗ୍ରତ କରିଥା’ନ୍ତି। ବାପି ୧୦ ବର୍ଷ ବୟସରୁ ତାଳ ଗଛ ଚଢ଼ି ଆସୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ କାକା (ବାପାଙ୍କ ଭାଇ)ଙ୍କ ଠାରୁ ସେ ଗଛ ଚଢ଼ିବା ଶିଖିଛନ୍ତି। ଚାଳିଶ ବର୍ଷ ବୟସରେ ବାପି କୁହନ୍ତି, ସେ ଆଉ ଟଙ୍କା ପାଇଁ ନୁହେଁ ବରଂ ତାଙ୍କ ସମାଜର ସଦସ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ସେବା କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଏହାକୁ କରି ଆସୁଛନ୍ତି।

‘‘ତାଲ୍‌ ଏର୍‌ ବେଟ୍‌ (ତାଳ ପତ୍ର) କିମ୍ବା ପ୍ଲାଷ୍ଟିକରେ ତିଆରି ଗୋଟିଏ ଛାନ୍‌ (ରଶି) ଦୁଇ ପାଦରେ ବନ୍ଧା ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ହାତ ମଧ୍ୟ ଛନ୍ଦି ହୋଇଥାଏ। ଏହା ଆମକୁ ନିଜକୁ ଉପରକୁ ଉଠାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ’’, ବାପି ବୁଝାଇ କୁହନ୍ତି। ସେ ଆହୁରି ମଧ୍ୟ କହିଛନ୍ତି, ତଳକୁ ଆସିବା ମଧ୍ୟ କଷ୍ଟକର।

ଥରେ ଗଛ ଉପରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ, ଆକାର ଏବଂ ନମନୀୟତାକୁ ଆଧାର କରି କେଉଁ ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ କାଟିବା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ତାହା ବାପିଙ୍କୁ ସ୍ଥିର କରିବାକୁ ହୁଏ। ସବୁ ପତ୍ର ଏକାଥରକେ କାଟିବା ଉଚିତ୍‌ ନୁହେଁ କିମ୍ବା ଗଛକୁ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଇବା ଅନାବଶ୍ୟକ। ଏକ ସମୟରେ ୨୦-୨୪ ପତ୍ର କାଟିବା ସବୁଠୁ ଭଲ।

ତଳକୁ ଆସିବା ପରେ ସେ ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ କାଟି କାଣ୍ଡ ବାହାର କରି ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଦୁଇ ଘଣ୍ଟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମୟ ଯାଏ।

ଯେତେବେଳେ ବାପି ନଥା’ନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ବୀରଭୂମରେ ଥିବା ରଘୁନାଥପୁର, ଖାରୁଇ ଏବଂ ମାଜୁରିଆର ବଜାରରୁ ବିକ୍ରେତାମାନଙ୍କୁ ପତ୍ର କିଣିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ, ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଆଉ ଜଣେ ତାଳପତ୍ର କାରୀଗର ସନ୍ଧ୍ୟା ମାଝୀ କୁହନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶାଖାର ଦାମ ପ୍ରାୟ ୧୦ ଟଙ୍କା ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏଥିରେ ଦୁଇଟି ଟୋପି ତିଆରି ହୁଏ।

ତାଳପତ୍ର ପରିବର୍ତ୍ତେ ବାଉଁଶ ଅଧିକ ସହଜରେ ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇଥାଏ। ‘‘ଡାବଲାବାଁଶ (ବାଉଁଶ) ପାଖାପାଖି ୧୨ ଫୁଟ ଲମ୍ବା ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏହା ନିକଟସ୍ଥ ଛକରେ ବିକ୍ରି ହୁଏ ଯାହାକି ଏଠାରୁ ପାଦରେ ଚାଲି ଚାଲି ଗଲେ ପାଞ୍ଚ ମିନିଟ୍‌ ଲାଗେ।’’ ଏହାକୁ ବାଉଁଶ ଫେରିବାଲାମାନେ ବିକ୍ରି କରନ୍ତି। ସେମାନେ ନିକଟସ୍ଥ ମୋୟରାପୁର ଗାଁରୁ ସବୁଦିନ ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତି ଏବଂ ପାଣିପାଗ ଓ ଚାହିଦା ଆଧାରରେ ବାଉଁଶ ଦାମ୍‌ ଖଣ୍ଡ ପ୍ରତି ୬୦ରୁ ୧୨୦ ଟଙ୍କାରେ ବିକ୍ରି କରନ୍ତି।

କିନ୍ତୁ ବାଉଁଶ ଏକ ଟାଣ କଞ୍ଚାମାଲ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାର କଠୋର ଗଣ୍ଡିକୁ କାଟିବା ଓ ଚିରିବା କଷ୍ଟକର ହୋଇଥାଏ। କାରୀଗରମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦକ୍ଷ ଭାବେ ପ୍ରାୟ ତିନି ମିଲିମିଟର ଚଉଡ଼ା ଏବଂ ଅଧା ମିଲିମିଟର ମୋଟେଇର ପତଳା ପଟି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ସେଥିରେ କାମ କରନ୍ତି। ବୁଣିବା କାମ ସମାଜର ମହିଳାମାନେ କରନ୍ତି। କଲ୍ୟାଣୀ ପ୍ରାୟତଃ ଅନ୍ଧାର ରାତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାମ କରନ୍ତି। ବୀରଭୂମର ଅସହ୍ୟ ତାତିରେ, ଘର ଭିତରେ ଜଳୁଥିବା ଟ୍ୟୁବଲାଇଟ ଆଲୋକରେ ସେ ନିଜ ଦୁଆର ପାଖରେ ବସି କାମ କରନ୍ତି। ‘‘ସବୁ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଏବଂ କଟା ହୋଇ ରହିଥିଲେ ଗୋଟିଏ ଘଣ୍ଟା ଭିତରେ ଟୋପି ତିଆରି କରିବା ସମ୍ଭବ। କିନ୍ତୁ ଘରର ସବୁ କାମ କରିବା କାରଣରୁ ଆମେ ଏହି ହସ୍ତଶିଳ୍ପକୁ ଅଧିକ ସମୟ ଦେଇପାରିନଥାଉ।’’ କଲ୍ୟାଣ ବୋଲପୁରରେ ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବୀ ସଂଗଠନ ପାଇଁ ବାଉଁଶ କାରିଗରୀର ପ୍ରଶିକ୍ଷକ ଭାବେ ମଧ୍ୟ କାମ କରିଛନ୍ତି।

ଏହି ଟୋପିଗୁଡ଼ିକ ତିନୋଟି ଆକାରରେ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ: ଛୋଟ, ମଧ୍ୟମ ଏବଂ ବଡ଼। ଏଥିପାଇଁ କାରିଗରମାନେ ବାଉଁଶର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଅଂଶକୁ ମାପିବା ଲାଗି ନିଜ ହାତ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥାନ୍ତି ବୋଲି ଅଭିଜ୍ଞ ସନ୍ଧ୍ୟା ମାଝୀ କୁହନ୍ତି। ସେ ସମାଜର ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା କାରୀଗରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ। ୬୫ ବର୍ଷୀୟ ଏହି ମହିଳା ଜଣଙ୍କ ହସି ହସି କୁହନ୍ତି, ‘‘ଆମେ ଆମ ପିତାମାତାଙ୍କଠାରୁ ବହୁ ପୂର୍ବରୁ ଏହି କୌଶଳ ଶିଖିଛୁ, ଏମିତି ଲାଗୁଛି ଯେ ଆମେ ଏହା ମା’ ଗର୍ଭରୁ ଶିଖିଛୁ।’’

ଛାୟା ପ୍ରାମାଣିକ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି କହିଥାନ୍ତି, ‘‘ପ୍ରଥମେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ବାଉଁଶ ପାତିଆକୁ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ବୁଣିଚଲନୀ ନାମକ ଏକ ଖୋଲା-ବୁଣା ହେଲମେଟ ଭଳି ଢାଞ୍ଚା ତିଆରି କରାଯାଏ।ତା’ପରେ, ତାଳପତ୍ରର ପାତିଆଗୁଡ଼ିକ ବାଉଁଶ ଖୋଳ ଉପରେ ସାମାନ୍ୟ ଚଢ଼ାଇବା ସହିତ ଗୋଟିଏ ପରେ ଗୋଟିଏ ବିଛାଯାଏ, ଯାହା ଛାଓନି ଗଠନ କରେ। ତାଳପତ୍ରର ଆବରଣରୁ ଟଣା ଯାଇଥିବା ଏକ ମୋଟା ଛୁଞ୍ଚି ଏବଂ ସୂତା ବ୍ୟବହାର କରି ସିଲେଇ କରି ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସେହି ସ୍ଥାନରେ ରଖାଯାଏ। ଶେଷରେ, ଟୋପିର ସବୁଠୁ ଉପରି ଭାଗ ଉପରେ ତାଳ ପତ୍ର ପାତିଆର ଗୋଟିଏ ଗୋଲାକାର ଆକୃତିକୁ ପ୍ରସାରିତ କରି ଦିଆଯାଏ, ଯାହାଫଳରେ ଟୋପିର ଖୋଲା ଭାଗକୁ ଢାଙ୍କି ଦିଆଯାଇପାରିବ।’’

ଟୋପିର ତାରଜାଲି ଭଳି ଢାଞ୍ଚା ପାଇଁ ବାଉଁଶକୁ ପତଳା ପାତିଆରେ କାଟିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ। ‘ପାତିଆ କାଟିବା ଭଲ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡରେ ଆଘାତ ଲାଗିବ ନାହିଁ କିମ୍ବା ଭାରୀ ଅନୁଭବ ହେବ ନାହିଁ। ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ଅଭ୍ୟାସ ମାଧ୍ୟମରେ ଆମେ ଏହା ଶିଖିଛୁ ବୋଲି ସେ କହିଛନ୍ତି।

ତାଳପତ୍ର କାଟି ଆଣିବା ପରେ ଏହାକୁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ପୂର୍ବରୁ ପୂରା ଗୋଟିଏ ଦିନ ପାଇଁ ଖରାରେ ଶୁଖାଇବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ ଏବଂ ବର୍ଷାରେ ଏହାକୁ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ଓ ଅନୁକୂଳ କରିବା ପୂର୍ବରୁ କଞ୍ଚାମାଲ୍‌କୁ ଭଲ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଲାଗି ଏପରି କରାଯାଏ। ତା’ପରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ଛୁରୀ ସହାୟତାରେ ପତ୍ର ପଟି ଭଳି ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ କରି କାଟି ଦିଆଯାଏ। ଏହି ପଟିଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ନିମନ୍ତେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଲମ୍ବ ଦିଆଯାଏ।

ତାଳ ପତ୍ର ଉପରେ ଏକ ମହମ ପରସ୍ତ ରହିଥାଏ ଯାହା ଏହାକୁ ଗରମ ପ୍ରତିରୋଧୀ କରିଥାଏ, ଏହି କାରଣରୁ ତାଳ ପତ୍ରରେ ତିଆରି ହାତପଙ୍ଖା ବାଉଁଶରେ ତିଆରି ହାତ ପଙ୍ଖା ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ଥଣ୍ଡା ହୋଇଥାଏ ବୋଲି କାରୀଗରମାନେ ପରୀକୁ କହିଥିଲେ। ଟୋପି ତିଆରି ବ୍ୟତୀତ ସେମାନେ ମୋରା (ଷ୍ଟୁଲ୍‌), ଚେୟାର, କୁଲୋ (କୁଲା), ଚାଲୋ (ପାଛିଆ), ଝୁରି (ଝୁଡ଼ି), ଡଷ୍ଟବିନ ଓ ହାତ୍‌ପଖା (ହାତ ପଙ୍ଖା) ସମେତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାଉଁଶ ଓ ତାଳ ପତ୍ର ସାମଗ୍ରୀ ତିଆରି କରନ୍ତି।

ଶିଳ୍ପୀପଲ୍ଲୀ ପଡ଼ାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ମନସା (ହିନ୍ଦୁ ସର୍ପ ଦେବୀ)ଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଅଛି। ଏହି ପଡ଼ାର ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଗଳିଗୁଡ଼ିକର ଆକାର ଯେତିକି ସେଥିରେ କେବଳ ଦୁଇ ଜଣ ବୟସ୍କ ବ୍ୟକ୍ତି ସାଥୀ ହୋଇ ଚାଲି ଚାଲି ଯାଇପାରିବେ। ଇଟା ଘରଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପକୁ ଲାଗି ରହିଛି। ବୋଲପୁର ନଗରପାଳିକା ସମିତିର ସଦସ୍ୟ ଆଭା ଲୋହାର ବାଗଡି କୁହନ୍ତି, ‘‘ଗାଁକୁ ଆବଣ୍ଟିତ ଜାଗା ସୀମିତ ଏବଂ ପରିବାରଗୁଡ଼ିକର ଆକାର ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି, ସେଥିପାଇଁ ସ୍ଥାନାଭାବ ଦେଖାଦେଇଛି। କାରୀଗରମାନେ ବସି ରହି ମୋରା (ଷ୍ଟୁଲ) ଏବଂ ଟୁପି (ଟୋପି) ତିଆରି କରିବା ଲାଗି ଘର ପାଖ ଗଳିର ଉପଯୋଗ କରନ୍ତି।’’

ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ‘ଡୋମ ପାଡ଼ା’ (ଡୋମଙ୍କ ପଡ଼ା) ନାମରେ ପରିଚିତ ଏବଂ ଏହା ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ପଶ୍ଚିମଭାଗରେ ଥିବା ବୀରଭୂମ ଜିଲ୍ଲାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ୧୯୯୫ର ସ୍ଥାନୀୟ ନିର୍ବାଚନ ସମୟରେ ଏହାର ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତିତ କରି ‘ଶିଳ୍ପୀପଲ୍ଲୀ’ (ଶିଳ୍ପୀଙ୍କ ଗାଁ) କରି ଦିଆଯାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏଠାକାର ଲୋକମାନେ ବିଶେଷ କରି ତାଳ ପତ୍ରରେ କାମ କରୁଥିବା ମହିଳାଙ୍କ ସ୍ଥିତିରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିପାରିନାହିଁ।

ଏପରିକି, ଯେମିତି କଲ୍ୟାଣୀ କୁହନ୍ତି, ଏହା ଆହୁରି ଖରାପ ହୋଇଛି। ‘‘ଆମ ଆୟ କମିଯାଉଛି, ଅନ୍ୟପଟେ ସବୁ ଜିନିଷର ଦାମ୍‌ ପ୍ରତିଦିନ ବଢ଼ି ଚାଲିଛି। ଆମେ ସବୁଦିନ ଖାଇବାକୁ ପାଉଛୁ, ସେତିକି ଯଥେଷ୍ଟ।’’ କଲ୍ୟାଣୀ ନିଜ ହସ୍ତଶିଳ୍ପର ଭବିଷ୍ୟତକୁ ନେଇ ସନ୍ଦେହ ପ୍ରକଟ କରିଥା’ନ୍ତି। ‘‘ମାନୁଷେର ଜୀବୋନେ ଜେରୋମ ଜନ୍ମ ଆର୍‌ ଶେଷ, ତାଇ ଏଟା ଓ… ଆର୍‌ ଜୋତୋ ଦିନ ବାଚାର ଆଛେ ବାଚବେ (ଯେମିତି ଆମେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଉ ଏବଂ ମରିଥାଉ… ଏହି ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ମଧ୍ୟ ସେମିତି ଯେତିକି ଦିନ ପାରିବ ବଞ୍ଚି ରହିବ),’’ ସେ କୁହନ୍ତି।

ରବିବାର ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଏହି ପଡ଼ା ସଙ୍ଗୀତର ଶବ୍ଦରେ ଜୀବନ୍ତ ହୋଇଉଠେ। ‘‘ସଙ୍ଗୀତ ପ୍ରକୃତରେ ଏହି ସମାଜରେ ଖୁସି ଆଣିଥାଏ,’’ ହାର୍ମୋନିୟମ ଆଣିବା ସମୟରେ କଲ୍ୟାଣୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ହୀରାନନ୍ଦ ପାତ୍ର କୁହନ୍ତି। ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କର ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ଧରି ତାଙ୍କ ସହ ଯୋଗ ଦିଅନ୍ତି। ଚଉଡ଼ା ଗଳିରେ ଗୋଟିଏ ଚଟେଇ (ଘାସ ଚଟେଇ) ବିଛାଇ ଦିଆଯାଏ ଏବଂ ସାନ୍ଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଏ।

‘‘ଗାନ-ବାଜଣା (ଗୀତ ଓ ସଙ୍ଗୀତ) ମଧ୍ୟ ଆମର ଅନ୍ୟତମ ପାରମ୍ପରିକ ବେଉସା,’’ ହୀରାନନ୍ଦ କୁହନ୍ତି। ଏହି ସମାଜକୁ ଜନଗଣନା (୨୦୧୧) ରେ ବଜନିଆ ଡୋମ ଭାବେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଛି। ‘‘ପରିବାରର ପୁରୁଷମାନେ ବାହାଘର ଏବଂ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମଗୁଡ଼ିକରେ ସଙ୍ଗୀତ ପରିବେଷଣ କରନ୍ତି।’’ ସେମାନେ ସାଧାରଣତଃ ନହାବତ ପରିବେଷଣ କରନ୍ତି । ଏଥିରେ ହାର୍ମୋନିୟମ, ଶେହନାଇ (ପେଁକାଳି), ଦୁଗିଟାବାଲା (ଦୁଇ ପଟେ ବାଜୁଥିବା ଢୋଲ) ଏବଂ ପେଞ୍ଜୁନି (ଝାଞ୍ଜ)ସହିତ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ସାମିଲ ରହିଛି।

ଯୁବପିଢ଼ି ସମାଜର ପାରମ୍ପରିକ ବେଉସାରୁ ଦୂରେଇ ଯାଉଛନ୍ତି। କଲ୍ୟାଣୀଙ୍କ ଝିଅ ଘରୋଇ ସହାୟିକା ରୂପେ କାମ କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ସାଜସଜ୍ଜା ତଥା ପଣ୍ଡାଲ (ଅସ୍ଥାୟୀ ମଣ୍ଡପ) ତିଆରି କାମ କରନ୍ତି; କଲ୍ୟାଣୀଙ୍କ ପୁଅ ଗୋପୀନାଥ ଏବଂ ନାତି ସୋମନାଥ ଅଟୋ ରିକ୍ସା ଚଳାନ୍ତି।

ସତର ବର୍ଷୀୟ ସୋମନାଥ କୁହନ୍ତି, ‘‘ବୋଧହୁଏ ଆମ ସମାଜର ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ଯୁବକ ଯିଏକି ଏହି ଟୋପି ତିଆରି ଜାଣିଛି। ମୁଁ ମୋ ଜେଜେମା’ଙ୍କଠାରୁ ଏହାକୁ ଶିଖିଛି। ଛୋଟ ବେଳେ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ସହିତ ଏସବୁ ସାମଗ୍ରୀକୁ ମୋ ମୁଣ୍ଡରେ ବୋହି ଘରକୁ ଘର ବୁଲି ବିକ୍ରି କରିବାକୁ ଯାଉଥିଲି। କିନ୍ତୁ ଏବେ, ଏହି କାମ କଲେ ମୋତେ ଲାଜ ଲାଗୁଛି।’’

କଲ୍ୟାଣୀ ଆଖପାଖ ୧୦ କିଲୋମିଟର ପରିଧିରେ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଗାଁ ବୁଲି ନିଜର ହାତତିଆରି ଉତ୍ପାଦ ବିକ୍ରି କରନ୍ତି। ଏସବୁ ସାମଗ୍ରୀ ବିକ୍ରି କରିବାର ଆଉ ଏକ ସ୍ଥାନ ହେଉଛି ଶାନ୍ତିନିକେତନର ସୋନାଝୁଡ଼ିଠାରେ ଥିବା ଶନିବାର ହାଟ, ଯାହା ସେମାନଙ୍କ ପଡ଼ାଠାରୁ ପାଞ୍ଚ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ। କିନ୍ତୁ କିଛି ବର୍ଷ ହେବ, କାରୀଗରମାନେ କୁହନ୍ତି ଯେ, ସେମାନେ ସେହି ସ୍ଥାନରେ ସାମଗ୍ରୀ ବିକ୍ରି କରିବା ଲାଗି ଜାଗା ପାଉନାହାନ୍ତି। ‘‘ଗତ ୧୦ ବର୍ଷ ପାଖାପାଖି ହେବ କାହାକୁ ଜାଗା ମିଳିବ ତାହା କିଛି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଲୋକମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି। ବଡ଼ ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କ ଆଗରେ ଆମ ଭଳି ଛୋଟ ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କୁ ହାର୍‌ ମାନିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି,’’ ଏକଦା ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସହ ସୋନାଝୁଡ଼ିକୁ ସାମଗ୍ରୀ ବିକ୍ରି କରିବାକୁ ଯାଉଥିବା ଛାୟା କୁହନ୍ତି। ସେ ଆହୁରି କୁହନ୍ତି, ସ୍ଥାନ ଆବଣ୍ଟନ ଲାଗି ଜିଲ୍ଲା ଶିଳ୍ପ ଆୟୋଗ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରେ ନିବେଦନ କରିବା ପରେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଲାଭ ମିଳିପାରିନାହିଁ।

ଗ୍ରାହକଙ୍କ ସହ ସିଧାସଳଖ ଯୋଗାଯୋଗ କରିବା ସମୟରେ, କାରିଗରମାନେ ସାଧାରଣତଃ ଟୋପିଗୁଡ଼ିକୁ ୬୦ ଟଙ୍କାରେ ବିକ୍ରି କରିଥାନ୍ତି, ଅନ୍ୟପଟେ ବଡ଼ ଟୋପିଗୁଡ଼ିକୁ ୧୦୦ ଟଙ୍କାରେ ବିକ୍ରି କରାଯାଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଶିଳ୍ପୀପଲ୍ଲୀଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧.୫ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ଥିବା ଭୁବନଡାଙ୍ଗା ନିକଟସ୍ଥ ଦୋକାନଗୁଡ଼ିକରେ ରିକ୍ ରୟଙ୍କ ପରି ଦୋକାନୀମାନେ ଏହାକୁ ୧୫୦-୨୦୦ ଟଙ୍କାରେ ବିକ୍ରି କରୁଛନ୍ତି। ସେ କୁହନ୍ତି, ‘‘ମଧ୍ୟସ୍ଥିଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ଟୋପି ଆମ ପାଖକୁ ଆସିଥାଏ, ତେଣୁ ସେଗୁଡ଼ିକର ମୂଲ୍ୟ ଅଧିକ ହୋଇଥାଏ।’’ କଲ୍ୟାଣୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟ କାରିଗରମାନେ ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ବୁଝନ୍ତି ଏବଂ କିଛି ମାତ୍ରାରେ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହିତ ସହମତ ହୁଅନ୍ତି। କଲ୍ୟାଣୀ କୁହନ୍ତି, ‘‘ସେମାନେ ଯେଉଁ ମୂଲ୍ୟରେ ବିକ୍ରି କରିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ବିକନ୍ତୁ, ମୋର ଯେତିକି ଦରକାର ମୋତେ ମିଳିବା ଉଚିତ୍‌।’’

କିନ୍ତୁ କାରିଗରମାନେ ଆଉ କେବଳ ଏହି ଶିଳ୍ପରୁ ଆୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିପାରିବେ ନାହିଁ କାରଣ ବଜାରରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କପଡ଼ା ଏବଂ ସିନ୍ଥେଟିକ୍ ବିକଳ୍ପ ଉପଲବ୍ଧ। କଲ୍ୟାଣୀ କୁହନ୍ତି, ‘‘ସର୍ବାଧିକ ଆୟ ସମୟରେ (ଏପ୍ରିଲରୁ ଜୁନ୍) ଆମର ମାସିକ ରୋଜଗାର ୪,୦୦୦ ଟଙ୍କାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶୀତ ଋତୁରେ ମାତ୍ର ୧,୦୦୦ ଟଙ୍କା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୋଇପାରେ।’’

କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ କ୍ଷୀରବାଲା, ଡାକବାଲା, ହକର (ଘରକୁ ଘରକୁ ବୁଲା ବିକ୍ରେତା) ଏବଂ କୃଷି ଶ୍ରମିକମାନେ କେବଳ ତାଳ ଏବଂ ବାଉଁଶରେ ତିଆରି ଟୋପି ଖୋଜି ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରଦେଶକୁ ଆସନ୍ତି, କଲ୍ୟାଣୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟ କାରିଗରମାନେ ଏକ ନୈତିକ ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ପାଆନ୍ତି। ‘‘ଆମରା ଏଟାଇପୋରି (ଆମେ କେବଳ ଏହି ଟୋପି ପିନ୍ଧୁ)’’, ତାଙ୍କ ପୁରୁଣା ଟୋପି ବଦଳାଇବାକୁ ଆସିଥିବା ଜଣେ କ୍ଷୀରବାଲା କୁହନ୍ତି। ‘‘ଏହା ସବୁ ଋତୁ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।’’

ଏହି କାହାଣୀ ମୃଣାଳିନୀ ମୁଖାର୍ଜୀ ଫାଉଣ୍ଡେସନ (ଏମଏମଏଫ) ର ଫେଲୋସିପ୍ ଦ୍ୱାରା ସମର୍ଥିତ

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍