‘నాకు ఎవరూ ఏమీ చెప్పరు’

ఖుమనియా ఆదివాసీ కఫార్ గ్రామ సర్పంచ్. అయితే అది కాగితాల మీద మాత్రమే వాస్తవం.

కానీ, "కోయీ నామ్-మాత్ర్ కా భీ సర్పంచ్ నహీఁ సమఝ్‌తా ఇస్ గాఁవ్ మేఁ [ఈ గ్రామంలో నన్ను పేరుకు కూడా సర్పంచ్‌గా ఎవరూ గుర్తించరు]," అంటారామె

ఖుమనియా 2022, జూన్ 14న ఎటువంటి పోటీ లేకుండా ఈ పదవికి ఎన్నికయ్యారు. 58 ఏళ్ళ ఈ సహరియా ఆదివాసీ మహిళ మధ్యప్రదేశ్‌లోని తన గ్రామమైన కఫార్ స్థానిక పాలనా పదవి కోసం పంచాయతీ కార్యాలయానికి తనను ఎలా పిలిపించారో గుర్తుచేసుకున్నారు. ఆమె అక్కడికి వెళ్ళడం అదే మొదటిసారి, ఆ ఒక్కసారే కూడా.

"మొదట్లో నన్ను ఆ ఒక్కసారి మాత్రమే పిలిచారు," అని ఖుమనియా చెప్పారు. ఆమె వచ్చాక ఆమెకు ఒక సర్టిఫికేట్‌ను అందజేశారు. ఆమె గ్రామ సర్పంచ్‌గా పోటీ లేకుండా ఎన్నికయ్యారని ఆ పత్రంలో ఉంది. ఆమె ఎప్పుడూ బడికి వెళ్ళలేదు కాబట్టి ఆమెకు చదవడం, రాయడం రాదు. దాంతో ఆ పత్రాన్ని ఎవరో ఆమెకు చదివి వినిపించాల్సి వచ్చింది.

“హమాయ్ పంచాయిత్ మేఁ ఆదివాసీ సీట్ ఆయీ హతీ, తో గాఁవ్ కే బడే లోగన్ నే హమావ్ నామ్ దే దవ్ [మా పంచాయతీ స్థానాన్ని ఆదివాసీ కి కేటాయించినప్పుడు, గ్రామంలోని పెద్దమనుషులు దానికి నన్ను నామినేట్ చేశారు]. నాకు వ్యతిరేకంగా ఎవరూ నిలబడలేదు,” అంటూ ఖుమనియా స్థానిక బుందేల్‌ఖండీ భాషలో చెప్పారు.

ఆమె సర్పంచ్‌గా ఎన్నికై రెండేళ్ళు దాటినప్పటికీ, ఆమే గ్రామాధిపతి అనే సంగతి చాలామంది గ్రామస్థులకు తెలియదు. ఆమెను ఈ ముఖ్యమైన పదవికి ఎంపిక చేసిన పంచాయతీ తర్వాత ఆమెనసలు పట్టించుకోనేలేదు.

"హమేఁ నా కోవ్ బొలాత్, నా కచ్చు బతాత్, నా హమ్ జాత్ [నన్ను ఎవరూ పంచాయితీకి పిలవరు, ఎవరూ నాకు ఏమీ చెప్పరు, నేను కూడా వెళ్ళను]" తన మట్టి ఇంటి ముందు నిలబడివున్న ఖుమనియా చెప్పారు. మాట్లాడమని మేం ఆమెను అడిగినప్పుడు ఆమె అధైర్యంగా కనిపించారు. ఆమె భర్త, 65 ఏళ్ళ నత్థూ ప్రధాన్ ఆమెకు బదులుగా సమాధానం చెప్పడానికి ప్రయత్నించారు, కానీ ఆయనకు కూడా పంచాయతీ విషయాల గురించి పెద్దగా తెలియదు.

"అందరూ ఇతన్నే [ఆమె భర్త] సర్పంచ్ అనుకుంటారు," అంటూ తన భర్త నత్థూ ఆదివాసీని గురించి చెప్పారామె.

ఖుమనియా 'ఎన్నిక', పంచాయతీ రాజ్ (స్థానిక స్వపరిపాలన)కు సంబంధించి రాజ్యాంగంలోని (డెబ్బై మూడవ సవరణ) చట్టం, 1992 అమలు తర్వాత జరిగింది. ఇది "షెడ్యూల్డ్ కులాలకు (ఎస్‌సి), షెడ్యూల్డ్ తెగలకు (ఎస్‌టిలు) వారి జనాభా నిష్పత్తిని అనుసరించి సీట్ల రిజర్వేషన్ ఇవ్వాలనే నిబంధనను ఏర్పరచింది. ఇలా రిజర్వ్ చేయబడిన సీట్లలో మూడవ వంతు సీట్లను ఎస్‌సి, ఎస్‌టి మహిళలకు కేటాయించారు. ప్రత్యక్ష ఎన్నికల ద్వారా భర్తీ చేయవలసిన మొత్తం సీట్లలో, మూడవ వంతు సీట్లు మహిళలకు రిజర్వ్ చేయాలి."

2022లో, మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రవ్యాప్తంగా, 455 మంది మహిళా సర్పంచ్‌లు ఏకగ్రీవంగా ఎన్నికయ్యారు. వీరిలో దాదాపు 64 శాతం మంది దళిత, ఆదివాసీ సముదాయాలకు చెందినవారు.

ఆ సంవత్సరం, మధ్యప్రదేశ్‌లోని ఈ శివ్‌పురి జిల్లాలో, సర్పంచ్ పదవిని షెడ్యూల్డ్ తెగ (ఎస్‌టి)కు చెందినవారికి రిజర్వ్ చేసి, సహరియా ఆదివాసీ అయిన ఖుమనియాను ఎంపిక చేశారు. కఫార్ గ్రామ జనాభా 1,935 (2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం) ఉండగా, సహరియాలు వారిలో పదో వంతు కంటే కొంచెం ఎక్కువగా ఉన్నారు.

ఈ 'ఎన్నికల' మోసం గురించి తమకు తెలుసుననీ, కానీ బలవంతులైన అగ్ర కులాలకు వ్యతిరేకంగా మాట్లాడటానికి తాము భయపడుతున్నామనీ ఆ జంట చెబుతోంది. "హమ్ ఛోటే లోగన్ కోఁ కౌన్ పూఁఛత్ హై [మావంటి దిగువ కులాల వారి గురించి అడిగేవారెవరు]?" అని ఆమె ఈ విలేకరిని అడిగారు.

ఖుమనియా, ఆమె భర్త నత్థూ ప్రధాన్‌లు రోజువారీ వ్యవసాయ కూలీలు. వారి ఇల్లు 15 x 15 చదరపు అడుగుల వైశాల్యమున్న ఒంటిగది; ఆ ఇంటి పైకప్పు ప్లాస్టిక్ పట్టా పైన ఎండిన పలాశ (మోదుగ - బుటియా ఫ్రోండోసా) ఆకులతో కప్పివుంటుంది. తలుపు దగ్గర ఒక చుల్హా (పొయ్యి) ఉంది, ఇంటి సామాన్లు అక్కడక్కడా పడివున్నాయి. వారితోనే కలిసి నివసించే వారి చిన్న కుమారుడు వలస కార్మికుడు. విడిగా నివసించే మిగిలిన ఇద్దరు కొడుకులు దినసరి కూలీలుగా పనిచేస్తున్నారు.

"మా ఆదివాసీ సముదాయానికి చెందిన ప్రజలను పెళ్ళిళ్ళకు పిలుస్తారు, కానీ మమ్మల్ని ఇతర కులాల ప్రజలకు దూరంగా నేలపై కూర్చోబెడతారు," అని ఖుమనియా ఈ విలేకరితో అన్నారు. "హమాయ్ సాథ్ అబాహి చలో కనౌ కే ఘర్, ఆప్‌కో సాక్షాత్ దేఖ్ మిల్ జేయ్ [ఇప్పుడే మాతో ఎవరి ఇంటికైనా వెళ్దాం రండి, మీరే స్వయంగా చూస్తారు]."

పంచాయతీ సమావేశాలకు తాము హాజరుకావడాన్ని స్వాగతించరని నత్థూ చెప్పారు. “వాళ్ళు చెప్పేదానికి మేం ఒప్పుకోవాలి తప్ప మేం ఏమీ చెప్పడానికి ఉండదు," అన్నారాయన. “మా లాంటి కమ్‌జోర్ [పేద] ప్రజలకు ఎటువంటి అవకాశం లభించదు. ప్రభుత్వమే ఇలా జరిగేలా చేసింది. మేం డబ్బు, కుటుంబం, కులం, శరీరం- ఇలా అన్నివిధాలా పేదవాళ్ళమే. అలాంటిది సర్పంచ్‌గా ఎలా అవుతాం?” అంటూ ఖుమనియా తమలాంటి సముదాయాలపై శతాబ్దాలుగా సాగుతోన్న పీడన గురించీ, అణచివేత గురించీ మాట్లాడారు.

కఫార్ గ్రామానికి 20 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉండే ఖిర్కిట్ గ్రామంలో కూడా ఇలాంటి 'ఎన్నిక' జరిగింది. తమ వివరాలను బయటపెట్టకూడదనే షరతుపై మాట్లాడిన గ్రామస్థులు, 'ఎన్నికైన' ఆదివాసీ అభ్యర్థుల సామర్థ్యానికి మించి ఎన్నికలలో లక్షల రూపాయలు ఖర్చు చేశారని చెప్పారు.

ఖిర్కిట్‌లో, షెడ్యూల్డ్ తెగలకు చెందిన మహిళకు రిజర్వ్ చేసిన స్థానం కావటంతో రాధా ఆదివాసీని సర్పంచ్‌గా నియమించారు. రాధ, ఆమె భర్త మీహి చదువున్నవారు కాదు. వారు సుమారు ఐదు బీఘాల భూమి ఉన్న చిన్న రైతులు. గోధుమలను, వేరుశెనగలను పండించే వారు సంవత్సరానికి రూ. 50,000-60,000 మధ్య సంపాదిస్తారు. రాధ సర్పంచ్ కాకముందు, వారు కూడా ఇతరుల పొలాల్లో కూలీలుగా పనిచేసేవారు.

"నా కొడుకు నాకు సంతకం ఎలా చేయాలో నేర్పించాడు," తన ఇంటి బయట అరుగుపై కూర్చొనివున్న 40 ఏళ్ళ సహరియా ఆదివాసి రాధ చెప్పారు.

"ఇంతకుముందు సర్పంచ్‌గా పనిచేసిన ఒక వ్యక్తి మమ్మల్ని ఎన్నికల్లో పోటీ చేయించి, మాకు సహాయం చేశారు," అన్నారు మీహి.

ఆ తరువాత ఈ విలేకరి వరుసగా రెండు రోజుల పాటు ఆ ఇద్దరు మహిళా సర్పంచ్‌ల ఇళ్ళకు వెళ్ళి వారిని కలవడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు, వారిని కలవడానికి గానీ, కనీసం ఫోన్‌లో మాట్లాడటానికి కూడా అతనికి అనుమతి లభించలేదు.

ఈలోగా, సంఖ్యలను ప్రచారం చేయడంలో ప్రభుత్వం ఏమాత్రం సమయాన్ని వృధా చేయలేదు. 2024 మే నెలలో న్యూయార్క్‌లో జరిగిన ‘భారతదేశ స్థానిక పాలనలో మహిళలే నాయకత్వం వహిస్తారు’ అనే కార్యక్రమంలో ఐక్యరాజ్యసమితి జనాభా నిధితో కలిసి తాము చేసిన పనిని భారతదేశ పంచాయతీ రాజ్ మంత్రిత్వ శాఖ ప్రదర్శించుకుంది; “అట్టడుగు స్థాయిలోని మహిళల రాజకీయ నాయకత్వం …” గురించి కూడా మాట్లాడింది.

ఈ విషయం గురించి ఖుమనియాకు, రాధకు చెప్పటం మాత్రం ఎవరో మరిచిపోయారు.

ఈ కథనాన్ని మొదట హిందీ భాషలో నివేదించారు.

అనువాదం: సుధామయి సత్తెనపల్లి