'ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਕੁਝ ਪੁੱਛਦਾ-ਦੱਸਦਾ ਨਹੀਂ'

ਖੁਮਨੀਆ ਆਦਿਵਾਸੀ ਕਫਾਰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਰਪੰਚ ਤਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ।

ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,''ਕੋਈ ਨਾਮ-ਮਾਤਰ ਕਾ ਸਰਪੰਚ ਭੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਤਾ ਇਸ ਗਾਓਂ ਮੇਂ।''

ਖੁਮਨੀਆ ਨੂੰ 14 ਜੂਨ 2022 ਦੇ ਦਿਨ ਬਗ਼ੈਰ ਕਿਸੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਸਰਪੰਚ ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਕ਼ਰੀਬ 58 ਸਾਲਾ ਖੁਮਨੀਆ ਆਦਿਵਾਸੀ ਨੂੰ ਉਹ ਸਮਾਂ ਵੀ ਚੇਤੇ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਫਾਰ ਪਿੰਡ ਪੰਚਾਇਤ ਦਫ਼ਤਰ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਫ਼ਤਰ ਦਾ ਮੂੰਹ ਦੇਖਿਆ।

ਖੁਮਨੀਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ," ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਪੰਚ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੱਤਰ ਫੜ੍ਹਾਇਆ ਗਿਆ। ਕਾਗ਼ਜ਼ ਬੋਲਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਗ਼ੈਰ ਕਿਸੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਸਰਪੰਚ ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਹ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਵੀ ਨਾ ਪੜ੍ਹਿਆ।

"ਹਮਾਈ ਪੰਚਾਇਤ ਮੇਂ ਆਦਿਵਾਸੀ ਸੀਟ ਆਏ ਹਾਤੀ, ਤੋ ਗਾਓਂ ਕੇ ਬੜੇ ਲੋਗਨ ਨੇ ਹਮਾਓ ਨਾਮ ਦੇ ਦਾਓ। ਮੇਰੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਕਈ ਨਾ ਖੜ੍ਹਿਆ," ਉਹ ਆਪਣੀ ਬੁੰਦੈਲਖੰਡੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਖੁਮਨੀਆ ਨੂੰ ਸਰਪੰਚ ਚੁਣਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਚੁਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਹੁਤੇਰੇ ਲੋਕੀਂ ਇਹ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਉਹ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੁਖੀਆ ਹਨ। ਇੰਨੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪਦ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜ਼ਮਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪੰਚਾਇਤ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।

''ਹਮੇਂ ਨਾ ਕੋਈ ਬੋਲਤ, ਨਾ ਕੁਛੂ ਬਤਾਤ, ਨਾ ਹਮ ਜਾਤ,'' ਆਪਣੇ ਕੱਚੇ ਮਕਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਖੁਮਨੀਆ ਆਦਿਵਾਸੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਨਾਲ਼ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਘਬਰਾਏ ਹੋ ਜਾਪਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ, 65 ਸਾਲ ਨੱਥੂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੀ ਹਰ ਗੱਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪੰਚਾਇਤ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਨੱਥੂ ਕੋਲ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

ਖੁਮਨੀਆ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,"ਸਭ ਇਨ੍ਹਾਂ [ਨੱਥੂ ਆਦਿਵਾਸੀ] ਨੂੰ ਹੀ ਸਰਪੰਚ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।"

ਜਿਹੜੀਆਂ ਪੰਚਾਇਤੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਮਨੀਆ ਚੁਣੇ ਗਏ ਉਹ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ (73ਵੀਂ ਸੋਧ) ਅਧਿਨਿਯਮ, 1992 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਸਥਾਨਕ ਸਵੈ-ਸਰਕਾਰ) ਵਿੱਚ “ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ (ਐੱਸਸੀ) ਅਤੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀ (ਐੱਸਟੀ) ਲਈ ਸੀਟਾਂ ਰਾਖਵੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁੱਲ ਰਾਖਵੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ ਸੀਟਾਂ ਐੱਸਸੀ ਅਤੇ ਐੱਸਟੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਲਈ ਰਾਖਵੀਂਆਂ ਸਨ। ਚੋਣਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ ਸੀਟਾਂ ਰਾਖਵੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ।

ਸਾਲ 2022 ਵਿੱਚ, ਮੱਧਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ 445 ਮਹਿਲਾ ਸਰਪੰਚ ਬਗ਼ੈਰ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਚੁਣੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਰੀਬ 64 ਫੀਸਦ ਦਾ ਤਾਅਲੁਕ ਦਲਿਤ ਅਤੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਸੀ।

ਉਸ ਸਾਲ ਪੰਚਾਇਤ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਿਵਪੁਰ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਰਪੰਚ ਦੀ ਸੀਟ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਰਾਖਵੀਂ ਸੀ ਤੇ ਸਹਰਿਆ ਆਦਿਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲ਼ੀ ਖੁਮਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤਹਿਤ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਕਫਾਰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 1,935 (ਜਨਗਣਨਾ 2011) ਹੈ ਅਤੇ ਸਹਰਿਆ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਕਰੀਬ 200 ਹੈ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਸੀਲ-ਸਾਇਨ (ਰਬਰ ਸਟੈਂਪ) ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਥਿਤ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਕੁਸਕਣ ਤੋਂ ਵੀ ਡਰਦੇ ਹਨ। "ਸਾਨੂੰ ਛੋਟੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੋਣ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ?" ਉਹ ਰਿਪੋਰਟਰ ਤੋਂ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਖੁਮਨੀਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੱਥੂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ 15'X15' ਦਾ ਉਹ ਕਮਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਛੱਤ ਪਲਾਸਟਿਕ ਤਿਰਪਾਲ ਅਤੇ ਪਲਸ਼ ਦੇ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਚੌਂਤਰਾ ਹੈਅਤੇ ਆਸਪਾਸ ਘਰ ਦਾ ਸਮਾਨ ਪਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਲੱਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਿਹਾੜੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਖੁਮਨੀਆ ਇਸ ਰਿਪੋਰਟਰ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਜਾਤੀ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਤਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਜੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਭੁੰਜੇ ਹੀ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ''ਹਮਾਏ ਸਾਥ ਅਭੀ ਚਲੋ ਕੌਨਾਊ ਕੇ ਘਰ, ਆਪਕੋ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦੇਖ ਮਿਲ਼ ਜਾਏ।"

ਨੱਥੂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਪੰਚਾਇਤ ਦੀਆਂ ਬੈਠਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਭੇਦਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। "ਓਹ ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਸਾਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ," ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਬਾਰੇ ਬੋਲਦਿਆਂ ਖੁਮਨੀਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"'ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮੌਕਾ ਹੀ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲ਼ਦਾ ਏ। ਉਹ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਪੈਸੇ ਪੱਖੋਂ, ਪਰਿਵਾਰ, ਜਾਤ, ਸਰੀਰ ਪੱਖੋਂ, ਹਰ ਥਾਵੇਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੀ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਸਰਪੰਚ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਸਕਦੇ ਸਾਂ?"

ਕਫ਼ਾਰ ਤੋਂ 20 ਕਿੱਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਖਿਰਕੀਟ ਪੰਚਾਇਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਦੀ ਪੰਚਾਇਤ ਦਾ ਹਾਲ ਕਫ਼ਾਰ ਵਰਗਾ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸ਼ਰਤ 'ਤੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਥੇ ਪੰਚਾਇਤੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਹੋਏ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਰਚਣਾ ਆਦਿਵਾਸੀ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸੀ।

ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਸੀਟ ਵੀ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀ ਦੀ ਔਰਤ ਲਈ ਰਾਖਵੀਂ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਧਾ ਆਦੀਵਾਸੀ ਨੂੰ ਸਰਪੰਚ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਰਾਧਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਮੀਹੀ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰੀਬ 5 ਬੀਘਾ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਕਿਸਾਨ (ਛੋਟੇ) ਹਨ। ਉਹ ਕਣਕ ਅਤੇ ਮੂੰਗਫਲੀ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਲ ਦੇ 50,000-60,000 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਰਪੰਚ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਧਾ ਵੀ ਦੂਜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜਦੂਰੀ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਆਪਣੇ ਘਰ ਬਾਹਰ ਬਣੇ ਚਬੂਤਰੇ 'ਤੇ ਬੈਠੇ 40 ਸਾਲਾ ਸਹਰਿਆ ਆਦਿਵਾਸੀ, ਰਾਧਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੇਰੇ ਬੇਟੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਕਰਨੇ ਸਿਖਾਏ।"

ਮੀਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਪੁਰਾਣੇ ਸਰਪੰਚ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਚੋਣ ਲੜਵਾਈ ਅਤੇ ਚੋਣ ਲੜਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਵੀ ਕੀਤੀ।"

ਇਸ ਰਿਪੋਰਟਰ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਹੋਈ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਾਰਨ ਖੁਮਨੀਆ ਅਤੇ ਰਾਧਾ ਨਾਲ਼ ਗੱਲਬਾਤ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਠੀਕ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਰਿਪੋਰਟਰ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਔਰਤ ਸਰਪੰਚਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ਼ਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਮਿਲ਼ਣ ਨਹੀਂ ਦਿਤਾ ਗਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਫ਼ੋਨ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਇਸੇ ਦਰਮਿਆਨ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੰਚਾਇਤ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁਣੀ ਗਈਆਂ ਮਹਿਲਾ ਸਰਪੰਚਾਂ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਗੁਆਇਆ। ਮਈ 2024 ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 'ਵੂਮੈਨ ਇੰਨ ਲੋਕਲ ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਇੰਨ ਇੰਡੀਆ ਲੀਡ ਦਿ ਵੇਅ' ਤਹਿਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਯੁਨਾਈਟੇਡ ਨੇਸ਼ਨਸ ਪਾਪੂਲੇਸ਼ਨ ਫੰਡ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ "ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ..." ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।

ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਖੁਮਨੀਆ ਤੇ ਰਾਧਾ ਤੇ ਕੰਨੀਂ ਇਹ ਗੱਲ ਨਾ ਪਾਈ।

ਇਹ ਸਟੋਰੀ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ।

ਤਰਜਮਾ: ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ