ʼನಮ್ಮಂತಹ ಬಡಪಾಯಿಗಳ ಮಾತನ್ನು ಯಾರು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ?ʼ

ಖುಮನಿಯಾ ಆದಿವಾಸಿಯವರು ಖಫಾರ್‌ ಗ್ರಾಮದ ಸರಪಂಚ್.‌ ಅದು ದಾಖಲೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ನಿಜವೂ ಹೌದು.

ಆದರೆ ಅವರು ಹೇಳುವಂತೆ “ಕೋಯಿ ನಾಮ್-ಮಾತ್ರ ಕಾ ಸರ್ಪಂಚ್‌ ಭಿ ನಹೀ ಸಮಜ್ತಾ ಇಸ್‌ ಗಾಂವ್‌ ಮೇ [ಈ ಊರಿನ ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ಹೆಸರಿಗೂ ಸರ್ಪಂಚ್‌ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ].”

ಖುಮನಿಯಾ ಅವರು 2022ರ ಜೂನ್‌ 14ರಂದು ಸರ್ಪಂಚ್‌ ಆಗಿ ಅವಿರೋಧವಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ಈ 58 ವರ್ಷದ ಸಹರಿಯಾಆದಿವಾಸಿ ಮಹಿಳೆ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿನ ತನ್ನ ಗ್ರಾಮವಾದ ಕಫಾರಿಯಾದ ಪಂಚಾಯತ್‌ ಆಡಳಿತ ಕಚೇರಿಗೆ ತನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಕರೆಯಿಸಲಾಯಿತು ಎನ್ನುವುದನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದು ಅದೇ ಮೊದಲು ಮತ್ತು ಕೊನೆ.

“ಅಲ್ಲಿಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ ಕರೆಸಲಾಯಿತು” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಖುಮಾನಿಯ. ಅಂದು ಅವರಿಗೆ ಪಂಚಾಯತ್‌ ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರವನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. ಆ ಪತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವರು ಸರಪಂಚ್ (ಗ್ರಾಮದಮುಖ್ಯಸ್ಥ) ಆಗಿ ಅವಿರೋಧವಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆಎಂದು ಬರೆಯಲಾಗಿತ್ತು. ಶಾಲೆಯ ಮೆಟ್ಟಿಲನ್ನೇ ಹತ್ತದ ಅವರ ಪಾಲಿಗೆ ಅದೊಂದು ಕಾಗದದ ತುಣುಕು ಮಾತ್ರ, ಅದರಲ್ಲಿ ಬರೆದಿರುವುದನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಬೇರೆಯವರು ಓದಿ ಹೇಳಬೇಕಿತ್ತು.

“ಹಮಾಯಿ ಪಂಚಾಯತ್‌ ಮೇ ಆದಿವಾಸಿ ಸೀಟ್‌ ಆಯೀ ಹಾತಿ. ತೋ ಗಾಂವೋ ಕೇ ಬಡೇ ಲೋಗನ್‌ ನೇ ಹಮಾವೋ ನಾಮ್‌ ದೇ ದಾವೋ [ಈ ಬಾರಿಯ ಪಂಚಾಯತ್‌ ಮೀಸಲಾತಿ ಆದಿವಾಸಿ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಬಂದಿತ್ತು. ಊರಿನ ದೊಡ್ಡ ಮನುಷ್ಯರೆಲ್ಲ ಸೇರಿ ಅದಕ್ಕೆ ನನ್ನನ್ನು ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ ಮಾಡಿದರು]. ನನ್ನ ಎದುರು ಯಾರೂ ನಿಂತಿರಲಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಖುಮಾನಿಯಾ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಯಾದ ಬುಂದೇಲಖಂಡಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿದರು.

ಅವರುಸರಪಂಚ್ಆಗಿಆಯ್ಕೆಯಾಗಿ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದಿವೆ, ಆದರೆಹೆಚ್ಚಿನ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರಿಗೆ ಅವರು ಗ್ರಾಮದ ಸರಪಂಚ್‌ ಎನ್ನುವುದು ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಮತ್ತು ಪಂಚಾಯತ್‌ ಸಹ ಅವರನ್ನು ಈ ಮುಖ್ಯ ಹುದ್ದೆಗೆ ಏರಿಸಿ ನಂತರ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿದೆ.

“ಹಮೇ ನಾ ಕೋಯಿ ಬೋಲಾತ್‌, ನಾ ಕಚ್ಚು ಬತಾತ್‌, ನಾ ಹಮ್‌ ಜಾತ್‌ [ನನ್ನನ್ನು ಪಂಚಾಯತಿಯವರು ಕರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರೂ ಏನೂ ಹೇಳುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ನಾನು ಕೇಳುವುದೂ ಇಲ್ಲ” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಖುಮಾನಿಯಾ. ತನ್ನ ಮಣ್ಣಿನ ಮನೆಯ ಮುಂದೆ ನಿಂತು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರು ಬಹಳ ಹೆದರಿಕೆಯಿಂದಲೇ ಮಾತನಾಡಿದರು. ಅವರ ಪತಿ 65 ವರ್ಷದ ನತ್ತೂ ಪ್ರಧಾನ್‌ ಉತ್ತರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರಾದರೂ ಅವರಿಗೂ ಪಂಚಾಯತ್‌ ಕುರಿತು ಹೆಚ್ಚು ಅರಿವಿಲ್ಲ.

“ಎಲ್ಲರೂ ಇವರೇ [ಆಕೆಯ ಗಂಡ] ಸರಪಂಚ್‌ ಎಂದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ” ಎಂದು ತನ್ನ ಪತಿ ನತ್ತೂ ಆದಿವಾಸಿ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಪಂಚಾಯತ್ರಾಜ್ (ಸ್ಥಳೀಯಸ್ವಯಮಾಡಳಿತ) ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸಂವಿಧಾನದ (ಎಪ್ಪತ್ತಮೂರನೇತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆ, 1992ರ ಕಾಯಿದೆಯ ಅಡಿ ಖುಮಾನಿಯಾ ಅವರನ್ನು ಆರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯು "ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿಗಳು (ಎಸ್ಸಿ) ಮತ್ತು ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡಗಳಿಗೆ (ಎಸ್ಟಿ) ಅವರ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಅನುಪಾತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಕಾಯ್ದಿರಿಸುವ ಅವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಮೀಸಲು ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಮಹಿಳಾ ಎಸ್ಸಿ ಮತ್ತು ಎಸ್ಟಿಗೆ ಮೀಸಲಿಡಲಾಗಿದೆ. ನೇರ ಚುನಾವಣೆಗಳ ಮೂಲಕ ಭರ್ತಿಯಾಗಬೇಕಾದ ಒಟ್ಟು ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಮೀಸಲಿಡಬೇಕು.

2022ರಲ್ಲಿ, ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ 455 ಮಹಿಳಾ ಸರಪಂಚರು ಅವಿರೋಧವಾಗಿಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 64 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಮಹಿಳೆಯರು ದಲಿತ ಮತ್ತು ಆದಿವಾಸಿಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದವರು.

ಆ ವರ್ಷದ ಪಂಚಾಯತ್ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ, ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಶಿವಪುರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಈ ಗ್ರಾಮದ ಸರಪಂಚ್ ಸ್ಥಾನವು ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡಗಳಿಗೆ ಮೀಸಲಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಸಹರಿಯಾ ಆದಿವಾಸಿ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಖುಮಾನಿಯಾ ಇಲ್ಲಿಂದ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ಕಫಾರ್ ಗ್ರಾಮವು 1,935 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು (ಜನಗಣತಿ 2011) ಇದರಲ್ಲಿ ಸಹರಿಯಾ ಆದಿವಾಸಿಗಳು ಶೇಕಡಾ ಹತ್ತರಷ್ಟು ಇದ್ದಾರೆ.

ಇದೆಲ್ಲದರಾಚೆ, ಬೇರೊಬ್ಬರು ತಮ್ಮ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸೀಲ್-ಸೈನ್ (ಸಹಿ) ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆಂದು ಗಂಡ ಮತ್ತು ಹೆಂಡತಿಗೆ ಗೊತ್ತು, ಆದರೆ ಮೇಲ್ಜಾತಿಯ ಜನರ ಮುಂದೆ ತಮ್ಮ ಹಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲು ಅವರಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. "ನಮ್ಮಂತಹ ಬಡಪಾಯಿಗಳ ಮಾತನ್ನು ಯಾರು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ?" ಎಂದು ಅವರು ವರದಿಗಾರನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಖುಮಾನಿಯಾ ಮತ್ತು ಅವರ ಪತಿ ನತ್ತೂ ಪ್ರಧಾನ್ ಊರಿನ ಹೊಲಗಳಲ್ಲಿ ದಿನಗೂಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಮನೆಯನ್ನು 15X15 ಅಳತೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ, ಛಾವಣಿಗೆ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಟಾರ್ಪಾಲಿನ್ ಮತ್ತು ಒಣಗಿದ ಪಲಾಶ ಮರದ ಎಲೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಬಾಗಿಲ ಬಳಿ ಒಲೆ ಇದೆ, ಮತ್ತು ಗೃಹೋಪಯೋಗಿ ವಸ್ತುಗಳು ಅಲ್ಲೇ ಸುತ್ತಲೂ ಬಿದ್ದಿವೆ. ಅವರ ಕಿರಿಯ ಮಗ ವಲಸೆ ಕಾರ್ಮಿಕನಾಗಿದ್ದು, ಅವರೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವರ ಇತರ ಇಬ್ಬರು ಗಂಡು ಮಕ್ಕಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ದಿನಗೂಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಖುಮಾನಿಯಾ ಈ ವರದಿಗಾರನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, "ನಮ್ಮನ್ನು ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಜಾತಿಯ ಜನರನ್ನು ಮದುವೆಗೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವರನ್ನು ಇತರ ಜಾತಿಗಳ ಜನರಿಂದ ದೂರದಲ್ಲಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಮಾಯೆ ಸಾಥ್ ಅಬಾಹೀ ಚಲೋ ಕೌನಾವೂ ಕೇ BI ಘರ್, ಆಪ್ಕೋ ಸಾಕ್ಸಾತ್ ದೇಖ್ ಮಿಲ್ ಜಾಯೇ [ನೀವು ನಮ್ಮ ಜೊತೆ ಬಂದರೆ ಇದನ್ನು ನೀವು ಕಣ್ಣಾರೆ ನೋಡಬಹುದು].

ನತ್ತೂ ಹೇಳುವಂತೆ, ಪಂಚಾಯತ್ ಸಭೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವರು ತಾರತಮ್ಯಕ್ಕೊಳಗಾಗುತ್ತಾರೆ. ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನರ ವಿರುದ್ಧ ಶತಮಾನಗಳ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆ ಮತ್ತು ತಾರತಮ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡಿದ ಖುಮಾನಿಯಾ, "ನಮ್ಮಂತಹ ದುರ್ಬಲ ಜನರಿಗೆ ಎಲ್ಲಿ ಅವಕಾಶ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಸರ್ಕಾರ ನಮಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿತು. ಹಣ, ಕುಟುಂಬ, ಜಾತಿ, ದೇಹಎಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ನಾವು ದುರ್ಬಲರು. ಏನೇ ನಡೆದರೂ ಅದನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡು ಸುಮ್ಮನಿರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.”

ಕಫಾರ್‌ ಗ್ರಾಮದಿಂದ ಸುಮಾರು 20 ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಖಿರ್ಕಿಟ್ ಪಂಚಾಯತ್ ಇದೆ, ಅಲ್ಲಿಯ ಪಂಚಾಯತ್ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಕಫಾರ್‌ ಪಂಚಾಯತಿಯ ಸ್ಥಿತಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವೇನಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿನ ಪಂಚಾಯತ್ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಾಂತರ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಖರ್ಚು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಬುಡಕಟ್ಟು ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಮೀರಿದ್ದು ಎಂದು ಹೆಸರು ಹೇಳಲಿಚ್ಛಿಸದ ಈ ಗ್ರಾಮದ ಜನರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಈ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡದ ಮಹಿಳೆಗೆ ಕಾಯ್ದಿರಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ರಾಧಾ ಆದಿವಾಸಿ ಸರಪಂಚ್ ಆಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ರಾಧಾ ಮತ್ತು ಅವರ ಪತಿ ಮಿಹಿ ಅನಕ್ಷರಸ್ಥರು ಮತ್ತು ಅವರದು ಸುಮಾರು 5 ಬಿಘಾ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಣ್ಣ ರೈತ ಕುಟುಂಬ. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಅವರು ಗೋಧಿ ಮತ್ತು ನೆಲಗಡಲೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಆ ಮೂಲಕ ವರ್ಷಕ್ಕೆ 50,000-60,000 ರೂ.ಗಳನ್ನು ಗಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಧಾ ಸರಪಂಚ್ ಆಗುವ ಮೊದಲು, ಅವರು ಗ್ರಾಮದ ಇತರ ಜನರ ಜಮೀನಿನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.

“ನನ್ನ ಮಗ ನನಗೆ ಸಹಿ ಹಾಕುವುದನ್ನು ಕಲಿಸಿದ” ಎಂದು ತನ್ನ ಮನೆಯ ಹೊರಗಿನ ಜಗಲಿಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಸಹರಿಯಾಆದಿವಾಸಿಯಾದ 40 ವರ್ಷದ ರಾಧಾ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

"ಗ್ರಾಮದ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬರು ಪಂಚಾಯತ್ ಕೆಲಸವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ಈ ಹಿಂದೆ ಸರಪಂಚ್ ಆಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಲು ನಮಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು" ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.

ಖುಮಾನಿಯಾ ಮತ್ತು ರಾಧಾ ಅವರೊಂದಿಗಿನ ಈ ವರದಿಗಾರನ ಭೇಟಿ ಹಠಾತ್ ಮತ್ತು ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದಿತ್ತು, ಅದರಿಂದಾಗಿ ಇಷ್ಟು ಮಾತುಕತೆ ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಇದರ ನಂತರ, ವರದಿಗಾರ ಇಬ್ಬರು ಮಹಿಳಾ ಸರಪಂಚರನ್ನು ಅವರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಭೇಟಿಯಾಗಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಾಗ, ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಲು ಅಥವಾ ಫೋನಿನಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಲಿಲ್ಲ.

ಇದೆಲ್ಲದರ ನಡುವೆ, ಪಂಚಾಯತ್ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಮಹಿಳಾ ಸರಪಂಚರ ಕುರಿತಾದ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಸರ್ಕಾರ ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಮೇ 2024ರಲ್ಲಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ 'ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಮೂಲಕ ಮಹಿಳೆಯರು ಆಡಳಿತವನ್ನು ಅಲ್ಲಿನ ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ' ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್ ಸಚಿವಾಲಯವು ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ನಿಧಿಯ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ಕೆಲಸವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿತು ಮತ್ತು "ತಳಮಟ್ಟದ ರಾಜಕೀಯ ನಾಯಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು..." ಎನ್ನುವ ವಿಷಯದ ಕುರಿತು ಭಾಷಣವನ್ನು ಸಹ ಮಾಡಿತು.

ಆದರೆ ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಖುಮಾನಿಯಾ ಮತ್ತು ರಾಧಾ ಅವರಿಗೆ ಯಾರೂ ತಿಳಿಸಿದಂತಿಲ್ಲ.

ಈ ಸ್ಟೋರಿಯು ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ವರದಿಯಾಗಿದ್ದು, ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಭಾಷೆಗೆ ಅನುವಾದಗೊಂಡ ವರದಿಯನ್ನು ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಅನುವಾದಿಸಲಾಗಿದೆ

ಅನುವಾದ: ಶಂಕರ. ಎನ್. ಕೆಂಚನೂರು