‘কোনেও আমাক কথাবোৰ একো নকয়’

খুমনিয়া আদিবাসী কফাৰ গাওঁখনৰ মুখিয়াল, কিন্তু সেয়া কাগজৰহে কথা।

তেওঁ কয়, “আমাকতো গাঁৱৰ মানুহে নামমাত্ৰ সৰপঞ্চ বুলিও গণ্য নকৰে।”

২০২২ৰ ১৪ জুনত খুমনিয়া বিনা প্ৰতিদ্বন্দিতাৰে এই পদত জয়ী হৈছিল। ৫৮ বৰ্ষীয় চহৰিয়া আদিবাসী মহিলাগৰাকীয়ে সেই দিনটো মনত পেলায়, যেতিয়া তেওঁক মধ্যপ্ৰদেশৰ তেওঁৰ নিজ গাওঁ কফাৰৰ পঞ্চায়ত কাৰ্য্যালয়লৈ মাতি পঠিওৱা হৈছিল। সেয়া আছিল পঞ্চায়তত তেওঁৰ প্ৰথম আৰু শেষৰটো দিন।

খুমনিয়াই কয়, “আৰম্ভণিতে এদিন মাতিছিল,” সিদিনা তেওঁক এখন প্ৰমাণপত্ৰ দিয়া হৈছিল। সেই পত্ৰখনৰ মতে তেওঁ বিনা প্ৰতিদ্বন্দিতাৰে সৰপঞ্চ (গাওঁবুঢ়া) হিচাপে নিৰ্বাচিত হৈছে। তেওঁ নিৰক্ষৰ। সেয়ে কাগজখনত কি লিখা আছিল, সেয়া পঢ়িব পৰা নাছিল। “হমাই পঞ্চয়ত মে আদিবাসী চিট আই হতী, তৌ গাঁৱ কে বড়ে লৌগন নে হমাও নাম দে দও (আমাৰ পঞ্চায়তত আদিবাসী আসন আহিছিল, সেয়ে গাঁৱৰ জ্যেষ্ঠসকলে মোৰ নাম দিছিল)। তেওঁৰ বিৰুদ্ধে কোনেও সেই পদৰ বাবে থিয় হোৱা নাছিল,” নিজৰ বুন্দেলখণ্ডী ভাষাত তেওঁ কয়।

সৰপঞ্চ হিচাপে খুমনিয়াৰ দুটা বছৰ হ’ল, কিন্তু গাঁৱৰ অধিকাংশ লোকেই নাজানে যে তেওঁ গাওঁখনৰ সৰপঞ্চ। তেওঁ যদিও আটাইতকৈ ডাঙৰ পদবীটোত আছে, তথাপি পঞ্চায়তে তেওঁলৈ পিঠি দিছে।

“হমে ন কৌই বৌলত, ন কচ্ছু বতাত, ন হম জাত (কোনেও মোক পঞ্চায়তলৈ নামাতে, একো নকয়ো, মোৰো যোৱা নহয়),” কেঁচা ঘৰটোৰ সন্মুখত থিয় দি থকা খুমনিয়াই কয়। এই প্ৰতিবেদকৰ সৈতে কতা পাতোতে তেওঁক সামান্য সংকোচবোধ কৰা যেন লাগি। তেওঁৰ ৬৫ বৰ্ষীয় স্বামী নত্থু প্ৰধানে তেওঁৰ ঠাইত উত্তৰ দিয়াৰ চেষ্টা কৰিছে, কিন্তু তেঁৱো পঞ্চায়তৰ কথা বিশেষ একো নাজানে।

খুমনিয়ই কয়, “সকলোৱে এওকে (নত্থু আদিবাসী) সৰপঞ্চ বুলি ভাবে।”

সংবিধানৰ (৭৩ সংখ্যক সংশোধনী) অধিনিয়ম, ১৯৯২ অনুসৰি খুমনিয়াক সৰপঞ্চ হিচাপে নিৰ্বাচিত কৰা হৈছিল যি সংশোধনীত জনসংখ্যাৰ অনুপাত অনুযায়ী অনুসূচিত জাতি আৰু অনুসূচিত জনজাতিৰ বাবে আসন সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়। সংৰক্ষিত আসনৰ এক-তৃতীয়াংশ অনুসূচিত জাতি আৰু জনজাতিৰ মহিলাসকলৰ বাবে ৰখা হয়। প্ৰত্যক্ষ নিৰ্বাচনৰ পৰা পুৰাবলগীয়া আসনৰ এক-তৃতীয়াংশ মহিলাৰ বাবে সংৰক্ষিত থাকে।

২০২২ত মধ্যপ্ৰদেশত বিনা প্ৰতিদ্বন্দিতাৰীৰে ৪৫৫ গৰাকী মহিলা সৰপঞ্চ নিৰ্বাচিত হৈছিল। ইয়াৰে ৬৪ শতাংশ আছিল দলিত আৰু আদিবাসী সম্প্ৰদায়ৰ।

সেইটো বছৰত মধ্যপ্ৰদেশৰ শিৱপুৰি জিলাৰ সেই গাওঁখনত সৰপঞ্চৰ আসনখন অনুসূচিত জনজাতি (এছটি)ৰ বাবে সংৰক্ষিত আছিল আৰু চহৰিয়া আদিবাসী মহিলা খুমনিয়াক নিৰ্বাচিত কৰা হৈছিল। চহৰিয়াসকলৰ জনসংখ্যা কফাৰ গাওঁখনৰ ১৯৩৫ (২০১১ৰ লোকপিয়ল অনুসৰি) দহ শতাংশতকৈ সামান্য বেছি।

দম্পতিহালে জানে যে তেওঁৰ নিৰ্বাচন এটা ঠগবাজিৰ বাদে একো নহয়, তেওঁলোকৰ চিল-মোহৰ আন কোনোবাই ব্যৱহাৰ কৰি আছে। তথাপি তেওঁলোকে উচ্চ জাতিৰ লোকৰ বিৰুদ্ধে মাত মাতিবলৈ ভয় কৰে। “আমাৰ দৰে সৰু মানুহক কোনে কেৰেপ কৰিব?” তেওঁ এই প্ৰতিবেদকক প্ৰশ্ন কৰে।

খুমনিয়া আৰু তেওঁৰ স্বামী নত্থুৱে ঘাইকৈ দিনহাজিৰা কৰে। তেওঁলোকৰ ঘৰটো ১৫ x ১৫ বৰ্গফুটৰ এটা কোঠা। চালি দিছে তিৰ্পাল আৰু পলাশৰ শুকান পাতেৰে (Butea frondosa)। দুৱাৰৰ কাষতে এটা চৌকা আৰু ঘৰৰ সা-সামগ্ৰীবোৰ অ’ত-তত সিচৰতি হৈ পৰি আছে। তেওঁলোকৰ সৰু ল’ৰাটো প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক আৰু তেওঁলোকৰ লগত থাকে। বাকী দুজন পুতেক পৃথকে পৃথকে থাকে, আৰু দিনহাজিৰা কৰে।

খুমনিয়াই এই সাংবাদিকক কয়, “আমাৰ সমাজৰ [আদিবাসী] লোকক বিয়ালৈ নিমন্ত্ৰণ কৰা হয়, কিন্তু আমাক মাটিত আৰু আন জাতিৰ লোকৰ পৰা আঁতৰত বহিবলৈ বাধ্য কৰা হয়। “হামাই সাথ অভহী চলৌ কৌনৌ কে ঘৰ, আপকো সক্ষাত দেখ মিল যায়। [এতিয়াই আমাৰ লগত আহক, আৰু আপুনি নিজ চকুৰে দেখিব]।”

পঞ্চায়তৰ মেল-মিটিঙত তেওঁলোকৰ উপস্থিতি অনাকাংক্ষিত। তেওঁ লগতে কয়, “তেওঁলোকে তাত কোৱা কথাবোৰ আমি মানি ল’ব লাগিব আৰু একো ক’ব নোৱাৰো।” “আমাৰ দৰে দুখীয়া মানুহে কাচিৎহে কিবা সুযোগ পায়। চৰকাৰেহে আমাক সুযোগটো দিছে। আমি ধনৰ ফালৰ পৰা দুখীয়া। পৰিয়াল, জাতি, শৰীৰ - সকলোতে দুখীয়া। আমি কেনেকৈ সৰপঞ্চ হ’ব পাৰিলোঁহেঁতেন?” খুমনিয়াই কয়। শতিকাজুৰি তেওঁলোকৰ সম্প্ৰদায়ৰ ওপৰত চলি অহা উত্পীড়ন আৰু ভেদাভেদ প্ৰসংগত খুমনিয়াই কয়।

খিৰকিট গাওঁখন কফাৰৰ পৰা ২০ কিলোমিটাৰ দূৰত অৱস্থিত। তাতো একেধৰণৰে ‘নিৰ্বাচন’ অনুষ্ঠিত হৈছিল। নাম প্ৰকাশত অনিচ্ছুক গাঁৱৰ মানুহে কয় যে লাখ লাখ টকা নিৰ্বাচনত খৰচ কৰা হৈছিল। ইমানখিনি টকা নিৰ্বাচনত অৱতীৰ্ণ হোৱা আদিবাসী প্ৰাৰ্থীৰ পক্ষে খৰচ কৰাটো সম্ভৱ নাছিল।

খিৰকিটত অনুসূচিত জনজাতিৰ মহিলাৰ বাবে আসনখন সংৰক্ষিত হোৱাৰ বাবে ৰাধা আদিবাসীক সৰপঞ্চ হিচাপে নিৰ্বাচিত কৰা হৈছিল। ৰাধা আৰু তেওঁৰ স্বামী মীহি নিৰক্ষৰ আৰু প্ৰায় পাঁচ বিঘা মাটিৰ ঘেঁহু আৰু বাদামৰ খেতি কৰা ক্ষুদ্ৰ খেতিয়ক। বছৰেকত তেওঁলোকৰ উপাৰ্জন ৫০,০০০-৬০,০০০ টকা। ৰাধা সৰপঞ্চ হোৱাৰ আগতে তেওঁলোকে আনৰ পথাৰতো শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰিছিল।

“মোৰ ল’ৰাই মোক চহী কৰিবলৈ শিকাইছে,” নিজৰ ঘৰৰ বাহিৰত বহি থকা চহৰিয়া আদিবাসী সম্প্ৰদায়ৰ দুকুৰি বয়সৰ ৰাধাই কয়।

মীহিয়ে কয়, “গাঁৱৰ এজন লোকে পঞ্চায়তৰ কাম চায়। তেওঁ আগতে সৰপঞ্চ আছিল। তেঁৱেই আমাক নিৰ্বাচনত উঠাইছে আৰু সহায় কৰিছিল।”

দুদিন পিছত যেতিয়া এইজন প্ৰতিবেদকে দুয়োগৰাকী মহিলা সৰপঞ্চক ঘৰলৈ দেখা কৰিবলৈ যায়, সাক্ষাৎ কৰাটো বাদেই, তেওঁলোকৰ সৈতে ফোনতো কথা পাতিবলৈও দিয়া নহ’ল।

ইফালে চৰকাৰে মহিলা সৰপঞ্চৰ এই সংখ্যাক লৈ প্ৰচাৰ কৰিবলৈ একেবাৰেই সুযোগ এৰি দিয়া নাই। নিউয়ৰ্কত ২০২৪ৰ মে’ মাহত আয়োজিত ‘স্থানীয় প্ৰশাসনত আগভাগ লৈ ভাৰতক নেতৃত্ব দিছে মহিলাই’ শীৰ্ষক কাৰ্য্যসূচীত ভাৰতৰ পঞ্চায়তী ৰাজ মন্ত্ৰালয়ে কেনেকৈ ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ পপুলেচন ফাণ্ডৰ সহযোগত কাম কৰিছে, তাৰে প্ৰদৰ্শনী পাতিছিল আৰু “তৃণমূল পৰ্য্যায়ৰ ৰাজনৈতিক নেতৃত্বত মহিলাৰ অংশগ্ৰহণ...” সম্পৰ্কত কথা কৈছিল।

কোনোবাই খুমনিয়া আৰু ৰাধাক এই কথা ক’ব লাগিব।

এই প্ৰতিবেদন প্ৰথমে হিন্দী ভাষাত লিখা হৈছিল।

অনুবাদ: পংকজ দাস