విప్పసారా తయారీ తప్ప వేరే గతి లేనప్పుడు...

ఈ విలేకరి తన డైరీలో వివరాలు రాసుకుంటూ ఉండటాన్ని లాజో దేవి చాలా కుతూహలంతో చూస్తున్నారు. కొద్ది నిముషాల్లోనే ఆమె కుతూహలం కాస్తా భయంగా మారింది.

"యే సబ్ లిఖ్ కే ఠన్వా మే దెబహూ కా [ఇదంతా రాసుకొని పోలీస్ స్టేషన్లో ఇస్తావా]?" బిహార్‌లోని మగధ ప్రాంతంలో మాట్లాడే మగహీ భాషలో అడిగారామె. ఆమె తన జీవనం సాగించడానికి సహాయపడే ఏకైక ఆదాయ వనరైన మహువా సారాయిని ఎలా కాయాలో చెప్తున్నారు. ఈ సారాయిని మహువా (విప్ప- మధూక లాంగిఫోలియా/ లాతిఫోలియా) చెట్టు పూల నుంచి తయారుచేస్తారు.

ముందుగా ఆమె ఒప్పుకోవటానికి నిరాకరించినప్పటికీ, ఆమె కచ్చా ఇంటిలో ఒక మూలన రెండు డబ్బాలలో మురిగిపోతోన్న ఎనిమిది కిలోగ్రాముల బెల్లం ఆమెను పట్టించింది. ఈ విలేకరి చూపులు ఆ డబ్బాల మీద తారాడటం గమనించగానే ఆమె వాటిని నల్లని పాలిథిన్ పట్టాలతో కప్పేశారు. "నేను దీన్ని (సారాయిని) కేవలం హోళీ సమయంలో అమ్మటం కోసమే తయారుచేస్తున్నా," గబగబా వివరించారామె.

ఇంటివద్ద సారాయి కాయటం గురించి లాజో దేవి పడుతోన్న భయాందోళనలు అర్థంలేనివి కావు. మహువా సారాయితో సహా మద్యం వంటి మత్తు పదార్థాలను తయారుచేయటం, వాటిని సేవించటం, వాటిని కలిగి ఉండటం, వాటిని పంపిణీ చేయటాన్ని బిహార్ ప్రొహిబిషన్, ఎక్సైజ్ చట్టం 2016 నిషేధించింది. అలా చేస్తే జైలుశిక్ష, రూ. 1-10 లక్షల జరిమానా విధిస్తారు. ఆ జైలు శిక్షను జీవితఖైదుగా పొడిగించే అవకాశం కూడా ఉంది.

"నేను బతకడానికే దీన్ని చేస్తున్నాను" అని ఆమె చెప్పారు. అత్యంత అణగారిన ముసహర్ సముదాయానికి (బిహార్‌లో షెడ్యూల్డ్ కులంగా వర్గీకరించబడింది) చెందిన భూమిలేని లాజోదేవి అదనంగా కుష్టు వ్యాధి భారాన్ని కూడా మోస్తున్నారు.

అరవయ్యేళ్ళ వయసున్న ఆమె కుష్టువ్యాధిని సూచించే గాయాల గుర్తులున్న తన వేళ్ళను చూపించారు. ఆమె భర్త జానకీ మాఁఝి ఆరేళ్ళ క్రితం ఈ వ్యాధితోనే చనిపోయారు. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం, బిహార్ శతాబ్ది కుష్ఠురోగుల సంక్షేమ పథకం ద్వారా కనిపించే వైకల్యాలున్న కుష్టు రోగులకు నెలనెలా రూ. 1,500 ఆర్థిక సహాయాన్ని అందిస్తోంది. కానీ లాజో దేవికి ఇంతవరకూ ఒక్క రూపాయి కూడా అందలేదు. "నా వైకల్యం గురించి తెలుసుకోవడానికి ఇప్పటివరకు ఏ ప్రభుత్వ అధికారీ మా దగ్గరకు రాలేదు" అని ఆమె చెప్పారు.

ఆ గాయాలు ఆమెను కాయకష్టం చేసుకుని బతకడాన్ని కష్టతరం చేస్తాయి, అలాగే ఆమెకు జీవనోపాధి ఎంచుకునే అవకాశాలు కూడా చాలా తక్కువ ఉన్నాయి. మహువా సారాయిని తయారుచేయడం ముసహర్ల సంప్రదాయ వృత్తి. లాజో దేవి నాలుగు దశాబ్దాలకు పైగా దీనిని తయారుచేస్తున్నారు.

శిథిలావస్థలో ఉన్న తన ఇంటి ముందు నిలబడివున్న ఆమె, "నేను నెలకు బెల్లం కోసం దాదాపు 400 రూపాయలు, ఆవు పేడతో చేసిన పిడకల కోసం 25 రూపాయలు ఖర్చు చేస్తాను," అన్నారు. "దీని మీద దాదాపు 1,000 రూపాయలు సంపాదిస్తాను." దీనికి తోడు రాష్ట్ర వృద్ధాప్య పింఛను పథకం కింద ఆమె ప్రభుత్వం నుండి రూ. 400 అందుకుంటారు.

"45 ఏళ్ళ క్రితం నాకు పెళ్ళయ్యేనాటికే నా భర్తకు కుష్టువ్యాధి ఉంది. అతను పనేమీ చేయలేకపోయేవాడు. ఆ రోజుల్లో, నా చుట్టుపక్కల ఉన్నవాళ్ళు ఈ సారాయిని తయారుచేసి అమ్మడాన్ని చూశాను, దాంతో నేను కూడా ఆ పని చేయటం మొదలుపెట్టాను."

స్థానిక పోలీసులు తనను రెండుసార్లు అరెస్ట్ చేసినట్టుగా లాజో దేవి చెప్తున్నారు, కానీ పోలీసు రికార్డులలో మాత్రం ఎక్కడా ఆమె పేరు లేదు. కొన్నేళ్ళ క్రితం ఆమె సారాయి కాయటం ఆపేసి మేకలను పెంచటం వంటి పనులు చేశారు. తనకు పరిచయస్థులైన ఒకరి నుంచి ఆమె రెండు మేకలను బదులుగా తీసుకున్నారు, ఆ మేకలు రెండు పిల్లలను కూడా కన్నాయి. కానీ క్రూరమైన విధివశాత్తూ ఒకరోజు ఎవరో ఆ నాలుగు మేకలనూ దొంగిలించారు.

మేకలు పోవటంతో ఆమె తిరిగి మహువా వైపుకు మళ్ళారు. "ఈహో బంధ్ కర్ దెబై త కోంచీ కర్ కే ఖైబై [ఇది కూడా ఆపేస్తే తిండి కోసం మేమేం చెయ్యాలి]?"

వ్యక్తుల గుర్తింపును కాపాడటం కోసం వారి పేర్లనూ, వారి ఖచ్చితమైన నివాసస్థలాల పేర్లనూ మార్చాం.

అనువాదం: సుధామయి సత్తెనపల్లి