महुआसुद्धा बंद केली तर खावं काय?

मी माझ्या डायरीत काय लिहितोय ते लाजो देवी उत्सुकतेने पाहत होती. पण काही मिनिटांतच त्या उत्सुकतेची जागा भीतीने घेतली.

“एइ सब लिख के थानवा में देबहु का?” ती विचारते. बिहारच्या मगध प्रांतात बोलली जाणारी मगही तिची भाषा. मोहाच्या फुलांपासून महुआ कशी गाळायची आणि त्याच्यावरच तिचं पोट अलवंबून आहे असं सगळं ती मला सांगत होती.

सुरुवातीला काही तिने आपण दारू गाळत असल्याचं मान्य करायला खळखळ केली. मात्र तिच्या घरातल्या एका कोपऱ्यात दोन डब्यांमध्ये सडलेला आठ किलो गूळ होता त्याने बिंग फुटलं. माझी नजर त्या डब्यांवर जाताच तिने काळ्या प्लास्टिकने ते झाकून टाकले आणि म्हणाली, “होळी आहे ना, म्हणून.”

घरी दारू गाळत असल्याबद्दल वाटणारी चिंता आणि भीती निराधार नाही. बिहार मध्य निषेध व उत्पाद शुल्क कायदा २०१६ नुसार दारूचं उत्पादन करणे, ती बाळगणे, सेवन आणि वाटप यावर बंदी आहे. यात महुआचाही समावेश केलेला आहे. या गुन्ह्यासाठी जन्मठेपेपर्यंत तुरुंगवास आणि १-१० लाखांपर्यंतचा दंड अशा शिक्षेची तरतूद आहे.

"जगण्यासाठी गाळते फक्त,” ती सांगते. अतिवंचित अशा भूमीहीन आणि राज्यात अनुसूचित जातींमध्ये समाविष्ट असलेल्या मुसहर समाजाच्या लाजो देवींना कुष्ठरोग आहे. हे आणखी मोठं संकट.

साठीची लाजो देवी आपल्या हाताच्या बोटांवरचे व्रण दाखवते. कुष्ठाचे वण. सहा वर्षांपूर्वी त्यांचे पती जानकी मांझी कुष्ठरोग होऊन मरण पावले. बिहार शताब्दी कुष्ठरोगी कल्याण योजनेअंतर्गत कुष्ठामुळे व्यंग आलेल्या रुग्णांना दरमहा १,५०० रुपये दिले जातात. लाजो देवींना मात्र आजवर एक रुपयाही मिळालेला नाही. “मला काही व्यंग आलंय का ते पहायला आतापर्यंत एकही सरकारी अधिकारी इथपर्यंत पोचलेला नाही,” ती सांगते.

हातापायांवरच्या व्रणांमुळे त्यांना जड कामं करता येत नाहीत. त्यामुळे जगण्यासाठी कामाचे पर्यायच खुंटतात. महुआ गाळणं हा मुसहर समाजाचा पूर्वापारपासून चालत आलेला व्यवसाय आहे. लाजो देवी स्वतः गेल्या चार दशकांपासून महुआ बनवत आहे.

पार मोडकळीला आलेल्या आपल्या घरासमोर उभं राहून लाजो देवी मला सांगते, “मी दर महिन्याला ४०० रुपये गुळावर आणि २५ रुपये शेणाच्या गोवऱ्यांवर खर्च करते. १,००० रुपये कमाई होत असेल.” तिला राज्य सरकारतर्फे वृद्धांना दिलं जाणारं ४०० रुपये पेन्शन मिळतं.

माझं लग्न झालं त्याला ४५ वर्षं झाली. तेव्हाच माझ्या नवऱ्याला कुष्ठरोग झाला होता. त्याला काहीच काम व्हायचं नाही. तेव्हा मी पाहिलं की आपल्या आसपासचे लोक दारू गाळून विकतायत. मग मी पण तेच काम सुरू केलं.”

लाजो देवी सांगते की गावातल्या पोलिसांनी तिला एक-दोनदा पकडून नेलं होतं. मात्र पोलिसांच्या नोंदींमध्ये तिचं नाव कुठे सापडत नाही. काही वर्षांपूर्वी तिने दारू गाळायचं थांबवलं आणि बाकी काही कामं करून पाहिली. शेळ्यासुद्धा पाळून बघितल्या. तिच्या ओळखीच्या एकांकडून तिने दोन शेळ्या पाळायला म्हणून घेतल्या होत्या. त्यांना दोन करडं झाली. पण दैवाचा फेरा असा असतो की कुणी तरी ती चारही शेरडं चोरून नेली.

त्यानंतर मात्र ती परत महुआ गाळायला लागली. “एहो बंद कर देबई तो कोंची कर के खाइबइ [हेसुद्धा बंद पाडलं तर आम्ही पोट कसं भरावं?]”

ओळख उघड होऊ नये म्हणून यातील व्यक्ती आणि ठिकाणाचं नाव बदलण्यात आलं आहे.