જ્યારે મહુડો જ એકમાત્ર વિકલ્પ હોય

આ રિપોર્ટર જ્યારે ડાયરીમાં વિગતો નોંધે છે ત્યારે લાજો દેવી જિજ્ઞાસાપૂર્વક તેને જુએ છે. પણ, થોડી જ ક્ષણોમાં તેમની જિજ્ઞાસા ડરમાં ફેરવાઈ જાય છે.

તેઓ બિહારના મગધ પ્રદેશમાં બોલાતી મગહી ભાષામાં પૂછે છે, “ઈ સબ લીખ કે થાનવા મેં દેબહુ કા [શું તમે આ બધું લખીને પોલીસ સ્ટેશનમાં આપી દેશો]?” મહુડાનાં ફૂલોમાંથી (મધુકા લોંગિફોલિયા વર. લેટીફોલિયા) બનાવેલો દારૂ – જે તેમના જીવનનો એકમાત્ર આધાર છે – કેવી રીતે તેમને ટકી રાખવામાં મદદ કરી રહ્યો છે તેની વાત કરતી કરતાં તેઓ આ સવાલ પૂછે છે.

શરૂઆતમાં આ વાત સ્વીકારવામાં અચકાતાં લાજો દેવીના કાચા મકાનના એક ખૂણે રાખેલા બે ડબાઓમાં સડતો આઠ કિલો ગોળ તેમની વાતને છતી કરી દે છે. પત્રકારની નજર ડબ્બાઓ પર જતાં, તેઓ ઝડપથી તેને કાળી પોલિથીનની શીટથી ઢાંકી દે છે. તેઓ ઝડપથી સમજાવે છે, “હું તે [દારૂ] ફક્ત હોળીના દિવસોમાં વેચવા માટે જ બનાવું છું.”

લાજો દેવીમાં ઘરે દારૂ બનાવવા બાબતે જે ડર અને ચિંતા છે તે વાજબી છે. બિહાર પ્રોહિબિશન એન્ડ એક્સાઇઝ એક્ટ, 2016, મહુડાના દારૂ સહિત દારૂ અથવા માદક દ્રવ્યોના ઉત્પાદન, તેના સંગ્રહ, વિતરણ અથવા વપરાશ પર પ્રતિબંધ મૂકે છે. જે કોઈ આવું કરતાં પકડાય છે તેના માટે જેલ, જે આજીવન પણ લંબાવી શકાય છે, અને 1 લાખથી 10 લાખ રૂપિયા સુધીના દંડની સજાની જોગવાઈ છે.

તેઓ કહે છે, “હું તેને ટકી રહેવા માટે જ બનાવું છું.” અત્યંત હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા મુસહર સમુદાય (બિહારમાં અનુસૂચિત જાતિ તરીકે વર્ગીકૃત)નાં આ જમીનવિહોણાં સભ્ય પર રક્તપિત્તનો વધારાનો બોજો પણ છે.

આ 60 વર્ષીય મહિલા તેમની આંગળીઓ બતાવે છે જેના પર ઘાનાં નિશાન છે, જે રક્તપિત્તની નિશાની છે જેના કારણે છ વર્ષ પહેલાં તેમના પતિ જાનકી માંઝીનું મોત નિપજ્યું હતું. રાજ્ય સરકારની બિહાર શતાબ્દી રક્તપિત્ત કલ્યાણ યોજના રક્તપિત્તની દેખીતી વિકૃતિઓવાળા દર્દીઓને દર મહિને 1,500 રૂપિયાની નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે. પરંતુ લાજો દેવીને હજી સુધી એક પણ રૂપિયો મળ્યો નથી. તેઓ કહે છે, “મારી વિકૃતિ વિશે જાણવા માટે એકેય સરકારી અધિકારીએ અત્યાર સુધી મારી મુલાકાત લીધી નથી.”

ઘાને કારણે તેમને શારીરિક શ્રમ કરવામાં મુશ્કેલી પડે છે અને તેમની પાસે કમાણી કરવા માટે બહુ ઓછા વિકલ્પો અથવા તકો ઉપલબ્ધ છે. મહુડાનો દારૂ બનાવવો એ મુસહરોનો પરંપરાગત વ્યવસાય રહ્યો છે અને લાજો દેવી પોતે ચાર દાયકાથી વધુ સમયથી તેને બનાવતાં આવ્યાં છે.

તેમના જર્જરિત ઘરની સામે ઊભાં રહીને તેઓ કહે છે, “હું દર મહિને ગોળ પર લગભગ 400 રૂપિયા અને છાણાં પર 25 રૂપિયા ખર્ચું છું. અને લગભગ 1,000 રૂપિયા કમાઉં છું.” આ ઉપરાંત તેમને રાજ્યની વૃદ્ધાવસ્થા પેન્શન યોજના હેઠળ સરકાર પાસેથી 400 રૂપિયા મળે છે.

“જ્યારે 45 વર્ષ પહેલાં મારાં લગ્ન થયાં ત્યારે મારા પતિને રક્તપિત્ત હતો. તેઓ કોઈ કામ કરી શકતા નહોતા. તે દિવસોમાં, મેં જોયું કે મારી આસપાસના લોકો દારૂ બનાવીને વેચી રહ્યા હતા, તેથી મેં પણ તે કરવાનું શરૂ કરી દીધું.”

લાજો દેવી દાવો કરે છે કે સ્થાનિક પોલીસ દ્વારા તેમની બે વાર ધરપકડ કરવામાં આવી હતી પરંતુ પોલીસના રેકોર્ડમાં તેમના નામનો ઉલ્લેખ નથી. થોડા વર્ષો પહેલાં, તેમણે દારૂ બનાવવાનું બંધ કરીને બકરી પાળવા સહિત અન્ય વિકલ્પો અજમાવ્યા હતા. તેમણે એક ઓળખીતા પાસેથી બે બકરીઓ ઉધાર લીધી હતી જેણે પછી બે બચ્ચાંને જન્મ આપ્યો હતો. પરંતુ નસીબજોગે કોઈ તેમની ચારેય બકરીઓને ચોરી ગયું.

બકરીઓ ચોરાઈ જવા પછી તેઓ ફરી પાછાં મહુડા તરફ વળ્યાં. “ઈહો બંધ કર દેબઈ તા કોંચી કર કે ખઈબઈ [જો અમે આ પણ બંધ કરી દઈએ તો અમે શું ખાઈશું]?”

લોકોનાં નામ અને તેમનું ચોક્કસ સ્થાન તેમની ઓળખ છુપાવવા માટે વાર્તામાં બદલવામાં આવ્યા છે.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ