মহুৱাই য’ত একমাত্ৰ বিকল্প

এই প্ৰতিবেদকে ডায়েৰীত সবিশেষ লিখিথকাৰ সময়ত লাজো দেৱীয়ে কৌতুহলী দৃষ্টিৰে ডায়েৰীখনলৈ চাই ৰয়৷ কেই পলকমানৰ ভিতৰতে সেই কৌতুহল ভয়লৈ পৰ্যবসিত হয়৷

‘‘এ চব লিখ কে থানৱামে দেবাহু কা [এইবোৰ লিখিআপুনি থানাত দিব নেকি]?’’ বিহাৰৰ মগধ অঞ্চলৰ আঞ্চলিক ভাষা মগহীত তেওঁ এইদৰে প্ৰশ্ন কৰে৷ মহুৱাগছ (Madhuca longifolia var. latifolia)ৰ ফুলৰ পৰা প্ৰস্তুত কৰা মহুৱা সুৰাই হ’ল জীৱিকাৰ একমাত্ৰ সম্বল বুলি তেওঁ বৰ্ণনা কৰে৷

প্ৰথমতে স্বীকাৰ কৰিবলৈ অনিচ্ছুক হ’লেও তেওঁৰ কেঁচা ঘৰটোৰ এচুকত দুটা কেনিষ্টাৰত থকা গোন্ধ ওলোৱা আঠ কিলোগ্ৰামৰ গুড়খিনিয়ে তেওঁক কথা ক’বলৈ বাধ্য কৰালে। এই প্ৰতিবেদকে কেনিষ্টাৰত কি আছে জানিবলৈ বিচৰাত তেওঁ তৎকালে ক’লা পলিথিনেৰে সেইকেইটা ঢাকি দি ল’ৰালৰিকৈ কৈ উঠে, ‘‘এইবোৰ [সুৰা] মই ফাকুৱাৰ সময়ত বিক্ৰী কৰিবলৈ বুলি থৈছো৷’’

ঘৰতে প্ৰস্তুত কৰাসুৰাক লৈ লাজো দেৱীৰ মনত সৃষ্টি হোৱা ভয় আৰু শংকা অমূলক নহয়৷ বিহাৰ নিষিদ্ধকৰণ আৰু আবকাৰী আইন, ২০১৬ অনুসৰি মহুৱা সুৰাকে ধৰি বিভিন্ন ধৰণৰ সুৰাৰ প্ৰস্তুতকৰণ, ব্যৱহাৰ, বিতৰণ অথবা পান নিষিদ্ধ৷ এই অপৰাধৰ বাবে আজীৱন কাৰাবাসকে ধৰি ১ৰ পৰা ১০ লাখ টকালৈ জৰিমনাৰো বিধান আছে৷

‘‘পেটৰ দায়তহে মই সুৰা প্ৰস্তুত কৰো’’, তেওঁ কয়৷ মুছাহাৰ সম্প্ৰদায়ৰ (বিহাৰৰ অনুসূচীত জনজাতি হিচাপে শ্ৰেণীৱদ্ধ) অন্তৰ্গত লাজো দেৱী ভূমিহীন প্ৰান্তীয় হোৱাৰ উপৰিও অতিৰিক্তভাৱে কুষ্ঠ ৰোগৰ বোজাও সহিবলগীয়া হৈছে৷

৬০ বৰ্ষীয়া মহিলাগৰাকীয়ে তেওঁৰ আঙুলিত থকাকুষ্ঠ ৰোগৰ ক্ষতস্থান দেখুৱায়৷ এই ৰোগত ছয় বছৰ পূৰ্বে তেওঁৰ স্বামীৰো মৃত্যু হৈছে৷ ৰাজ্য চৰকাৰৰ বিহাৰ শতাব্দী লেপাৰ ৱেলফেয়াৰ আঁচনিৰ অধীনত দৃশ্যমান বিকৃতিৰ বাবে মাহে ১৫০০ টকাৰ আৰ্থিক সাহায়্য প্ৰদান কৰা হয় যদিও লাজো দেৱীয়ে এই পৰ্যন্ত এটকাও লাভ কৰা নাই৷ ‘‘মোৰ এই ৰোগৰ বিষয়ে জানিবলৈ এই পৰ্যন্ত চৰকাৰৰ কোনো লোক অহা নাই’’, তেওঁ এইদৰে কয়৷

এই ৰোগৰবাবে তেওঁ শাৰীৰিক শ্ৰম কৰিবলৈও অপাৰগ হৈ পৰিছে, ফলত জীৱিকাৰ মাথো কেইটামান বিকল্পহে তেওঁৰ বাবে বৰ্তমান উপলব্ধ৷ মহুৱাৰ পৰা সুৰা প্ৰস্তুত কৰাটো মুছাহাৰ সম্প্ৰদায়ৰ এক পৰম্পৰাগত পেছা আৰু লাজো দেৱীয়ে চাৰি দশক ধৰি এই সুৰা প্ৰস্তুতিৰ সৈতে জড়িত হৈ আহিছে৷

জৰাজীৰ্ণ ঘৰটোৰ সন্মুখত থিয়হৈ তেওঁ কয়, ‘‘মই এমাহত গুড়ৰ বাবে প্ৰায় ৪০০ টকা আৰু গৰুৰ গোবৰৰ পিঠাৰ বাবে ২৫ টকা ব্যয় কৰি ১০০০ টকা উপাৰ্জন কৰো৷’’ ইয়াৰো পৰি তেওঁ চৰকাৰৰ বৃদ্ধ পেঞ্চনআঁচনিৰ অধীনত মাহে ৪০০ টকাকৈ লাভ কৰে৷

“৪৫বছৰ বয়স পূৰ্বে মোৰ যেতিয়া বিয়া হৈছিল, মোৰ স্বামীৰ কুষ্ঠ ৰোগ আছিল৷ তেওঁ কাম কৰিব নোৱাৰিছিল৷ সেই সময়ত মই মোৰ আশে-পাশে থকা লোকসকলে সুৰা প্ৰস্তুত কৰাৰ কাম কৰিছিল আৰু তেওঁলোকক দেখি মইও সেইও কামত ধৰিছিলো৷’’

লাজো দেৱীয়ে প্ৰকাশ কৰামতে স্থানীয় আৰক্ষীয়ে তেওঁক কেইবাবাৰো গ্ৰেপ্তাৰ কৰিছে যদিও আৰক্ষীৰ ৰেকৰ্ডত তেওঁৰ নাম নাই৷ কিছু বছৰ পূৰ্বে তেওঁ সুৰা প্ৰস্তুত কৰা কাম বাদ দি ছাগলী পালনকে ধৰি অন্য কামত নিয়োজিত হৈছিল৷ তেওঁ চিনাকি ব্যক্তি এজনৰ পৰা দুটা ছাগলী ধাৰ কৰি আনিছিল আৰু ছাগলী দুটাৰ দুটা পোৱালিও আছিল৷ ভাগ্যৰ পৰিহাস, কোনো দুৰ্বৃত্তই সেই চাৰিওটা ছাগলীয়ে চুৰ কৰি নিয়ে৷

ছাগলীকেইটা চুৰহোৱাৰ পিছত তেওঁ পুনৰ মহুৱা প্ৰস্তুতিৰ কামলৈ ঘূৰি আহে৷ ‘‘এহো বন্ধ কৰা দেবাইতা কনচি কৰ কে খাইবাই [এইকামো বন্ধ কৰিলে আমি খাম কি]?’’

প্ৰবন্ধটোত উল্লিখিত মানুহৰনাম আৰু অৱস্থান তেওঁলোকৰ সুৰক্ষাৰ দিশটোলৈ লক্ষ্য ৰাখি সলনি কৰি দিয়া হৈছে৷

অনুবাদক: মনোৰঞ্জন মজুমদাৰ