ప్రాణం నిలబెట్టే జలాలే ప్రాణాంతకంగా మారినప్పుడు

“నేను 12వ తరగతి రాష్ట్ర బోర్డు పరీక్షలు రాశాను. ఆర్ట్స్ విభాగం ఫలితాలు జూన్‌లో రానున్నాయి. ఆ తరువాత ఏం చేయాలో నాకు సరిగ్గా తెలియదు, కానీ సీనియర్ కాలేజీకి వెళ్ళి డిగ్రీ పూర్తి చేయాలనుకుంటున్నాను,” సంకేత్ లోఖండే తన ఆకాంక్షను వెల్లడించాడు. అది 2021 నాటి మాట. అప్పుడతను కూడా 18 ఏళ్ళ వయసున్న ఇతర కుర్రాళ్ళకు లాగే ఎంతో చలాకీగా ఉండేవాడు. కానీ ఇప్పుడతను నాతో మాట్లాడుతూ నిట్టూరుస్తున్నాడు. ఆ నిట్టూర్పు సైతం అతన్ని అలసిపోయేలా చేస్తోంది. ఇంటి ముంగిట్లో, తన మోచేతులను మోకాళ్ళపై ఆనించి ఒక అల్లిక మంచం మీద కూర్చున్న అతని శరీరమంతా అలసటతో నిండిపోయి ఉంది. ఈ వారం అతను చేయించుకోవలసిన డయాలసిస్ సెషన్ నాలుగు రోజుల క్రితం జరిగింది.

“బోర్డు పరీక్షలు ముగిసిన కొన్ని వారాల తరువాత నాకు ఆయాసం మొదలైంది. కొన్ని అడుగులు నడిచినా కూడా నాకు నిస్త్రాణగా ఉండేది,” చెప్పాడతను. అతని తల్లిదండ్రులు, తమ కొడుక్కి అత్యుత్తమ చికిత్స అందించాలనే ఉద్దేశంతో, తమ నిమ్‌గావ్ భోగీ గ్రామానికి సుమారు 64 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న అహిల్యానగర్ (గతంలో అహ్మద్‌నగర్)లోని ఒక ప్రైవేట్ ఆసుపత్రికి తీసుకువెళ్ళారు. అయితే, పరీక్షల ఫలితాలు విడుదలయ్యే సమయానికి, మూత్రపిండాల పూర్తి వైఫల్యం కారణంగా అతను ఇంటికే పరిమితమైపోవాల్సి వచ్చింది.

“మేం తాగే నీరే దీనికి కారణమై ఉండవచ్చని వైద్యులు చెప్పారు. మేమందరం చెరువులో నీటినే తాగేవాళ్ళం; అది కలుషితమైపోయినట్లుంది. మా కొడుకు అనారోగ్యం పాలయ్యేంత వరకూ మాకు ఆ విషయం తెలియను కూడా తెలియలేదు,” సంకేత్ తల్లి, 47 ఏళ్ళ మనీషా అన్నారు.

ఆమె పాఝర్ తలావ్‌ గురించి ప్రస్తావిస్తున్నారు. ఇది ఒక ఇంకుడు చెరువు; సుమారు యాభై ఏళ్ళ క్రితం వాన నీటి సేకరణ, నిల్వ కోసం ఒక సహజ నీటి ప్రవాహ మార్గం మీదుగా కృత్రిమంగా మట్టితో కట్టిన నిర్మాణం ఇది. ఆ గ్రామంలోని 330 కుటుంబాలు తమ ఇంటి అవసరాలకూ, వ్యవసాయ పనులకూ ఈ చెరువు మీదే ఆధారపడ్డాయి. అయితే, గత 12-15 ఏళ్ళుగా గ్రామంలో క్యాన్సర్, మూత్రపిండాల వైఫల్యం కేసులు పెరుగుతూ వస్తున్నాయి.

“కలుషిత నీటిని ఎక్కువ కాలం తాగితే మూత్రపిండాలు దెబ్బతింటాయని వైద్యులు మమ్మల్ని హెచ్చరించారు. మా గ్రామంలో చాలామంది మూత్రపిండాల వైఫల్యంతో బాధపడుతున్నారు,” మనీషా తెలిపారు. రిపోర్టింగ్ కోసం ఆ ఊరికి నేను వెళ్ళిన మొదటిసారే, ప్రతీ కుటుంబంలో కనీసం ఒక వ్యక్తి డయాలసిస్‌ చేయించుకుంటున్న ఐదు కుటుంబాలను కలిశాను.

జ్ఞానేశ్వర్ బోర్గే కుటుంబం అటువంటి కుటుంబాలలో ఒకటి. “మాజా పార్ ప్రపంచచ్ బుడాలాయ్ [నా కుటుంబ జీవితం నాశనమైపోయింది],” తన భార్య మాయా బోర్గే గురించి ప్రస్తావిస్తూ, 46 ఏళ్ళ జ్ఞానేశ్వర్ వాపోయారు. ముప్పై నాలుగేళ్ళ వయసులో ఆమెకు తీవ్రమైన మూత్రపిండాల వైఫల్యం (acute kidney failure) ఉన్నట్లు నిర్ధారణయింది; అప్పటి నుంచి, అంటే 2022 నుండి, ఆమె వారానికి మూడుసార్లు డయాలసిస్ చేయించుకుంటున్నారు. దగ్గర్లోని పారిశ్రామిక కేంద్రమైన రాంజణ్‌గావ్‌లోని ఒక కర్మాగారంలో జ్ఞానేశ్వర్‌ చేస్తున్న కాంట్రాక్టు పని కారణంగా మాయ బాగోగులు చూసుకోవడానికి గానీ, ఆమెను క్రమం తప్పకుండా ఆసుపత్రికి తీసుకువెళ్ళడానికి గానీ అతనికి పెద్దగా సమయం దొరకదు.

దాంతో, యుక్తవయసులో ఉన్న తన ఇద్దరు పిల్లల్నీహాస్టల్‌లో, తన భార్యను వడ్‌గావ్‌ శేరీలోని ఆమె తల్లిదండ్రుల దగ్గర ఉంచడం తప్ప అతనికి వేరే మార్గమేదీ కనిపించలేదు. “ఫ్యాక్టరీలో పని చేసినందుకు నాకు వచ్చే జీతం కేవలం రూ.9,000 మాత్రమే. నేను సంపాదించేదంతా ఆమె చికిత్సకే సరిపోతుంది,” అన్నారతను.

ఆ కుటుంబాలు తీవ్రమైన శారీరక, మానసిక ఒత్తిడిని ఎదుర్కోవడంతో పాటు, ఆర్థిక భారం కారణంగా కుంగిపోతున్నాయి. సంకేత్ తన తండ్రి, సోదరుడితో పాటు వారానికి రెండుసార్లు బైక్‌పై 14 కిలోమీటర్లు ప్రయాణించి, శిరూర్ తాలూకాలోని ఒక ప్రైవేట్ ఆసుపత్రికి వెళ్తుంటారు. ఒక్కో డయాలిసిస్ సెషన్‌కి రూ.3,000 ఖర్చవుతుంది. దీనికి మందులు కూడా జోడిస్తే, అతని చికిత్స నిమిత్తం నెలకు మొత్తం రూ.34,000 నుండి 40,000 వరకు ఖర్చవుతుంది.

“ఇప్పటివరకు ఈ ఖర్చుల కోసం మేం అరడజను ఆవులూ, గేదెలూ అమ్మేశాం. అమ్మితే, ఒక్కో పాడి పశువుకీ రూ.50,000 నుంచి 60,000 వరకు వస్తుంది. ఇప్పుడు మా దగ్గర ఏడెనిమిది మాత్రమే మిగిలాయి,” మనీషా తెలిపారు. “అమీ కాయస్ కరు శక్తోయ్. జె సమొర్ ఆహే త్యాలా సమొరె జాతోయ్ శక్తో [మేమేం చేయగలం? ఎలాగోలా ఈ కష్టాన్ని నెట్టుకొస్తున్నాం. అంతే].”

జలాశయంలో పెరుగుతున్న కాలుష్యం వల్ల గ్రామ ప్రజల ఆరోగ్యం మాత్రమే కాకుండా, పశువులకూ పొలాలకూ కూడా తీవ్ర నష్టం వాటిల్లింది. “ఏవ్ఢా చింసా, కైర్యా, పేరూ, జాంభుళ్ ఖల్లిత్ నా తలావావర్ కీ ఖౌన్ ఖౌన్ కంటాలా యైసా. ఇట్కీ భర్‌భరాతీ హోటీ జమీనీలా యా తలావాముళె [ఇక్కడ ఎన్ని చింత, మామిడి, జామ, నేరేడు చెట్లు పెరిగేవో తెలుసా! వాటి పండ్లు తినీ తినీ మాకు విసుగొచ్చిందంటే నమ్మండి. నిజం చెప్పాలంటే, ఈ చెరువు వల్లే మా భూమి సారవంతంగా ఉండేది],” 40 ఏళ్ళ సుప్రియా పావ్‌శే చెరువు దగ్గర నడుస్తూ గుర్తుచేసుకున్నారు. చెరువు గట్టు వెంబడి తెల్లటి నురగు పొర కనబడుతోంది. చెరువు దగ్గర చాలా చెట్లు నల్లగా, ఎండిపోయి ఉన్నాయి. జిడ్డుగా ఉన్న ఆ నల్లటి మట్టి మా పాదరక్షలకి అంటుకుంటోంది. గాలిలో ఒకటే దుర్వాసన.

“గావ్ ఉధ్వస్త్ కరుణ్ టక్ల పూర్ణ యా కంపెనీనే [ఆ కంపెనీ మా గ్రామాన్ని పూర్తిగా ధ్వంసం చేసేసింది],” అంటూ జ్ఞానేశ్వర్ మమ్మల్ని సమస్య మూలం దగ్గరికి తీసుకువెళ్ళారు: మహారాష్ట్ర ఎన్విరో పవర్ లిమిటెడ్ (ఎంఈపిఎల్) 2005లో మహారాష్ట్ర కాలుష్య నియంత్రణ మండలి (ఎంపిసిబి), పుణే దగ్గర్లోని రాంజణ్‌గావ్‌లో సాధారణ ప్రమాదకర వ్యర్థాల శుద్ధి, నిల్వ, తొలగింపు కేంద్రాన్ని నిర్వహించడానికి, ఈ ప్రైవేట్ సంస్థకు అనుమతినివ్వడంతో పాటు స్థలాన్ని కూడా కేటాయించింది. ఈ సంస్థ కార్యకలాపాలు 2007లో ప్రారంభమయ్యాయి. నిమ్‌గావ్‌ భోగీ గ్రామం నుండి, అక్కడికి కొన్ని కిలోమీటర్ల దూరంలో ఒక ఎత్తైన ప్రదేశంలో ఉన్న ప్లాంట్ వెనుక వైపు ఉన్న ప్రహరీ గోడ మాకు స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది.

“ఆ కంపెనీ మమ్మల్ని తప్పుదారి పట్టించింది,” 45 ఏళ్ళ గులాబ్ జాదవ్ అన్నారు. “తాము విద్యుత్తును ఉత్పత్తి చేయబోతున్నామని వాళ్ళు మాకు చెప్పారు.” పలు పరిశ్రమల నుండి వెలువడే విషపూరిత వ్యర్థాలను శుద్ధి చేయడానికి ఆ ప్లాంట్‌ను స్థాపించిన విషయం గ్రామస్తులకి ఏమాత్రం తెలియదు. “అంతేకాకుండా, ఆ ప్లాంట్‌ని స్థాపించిన భూమి, రాంజణ్‌గావ్‌ మహారాష్ట్ర ఇండస్ట్రియల్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్‌కి చెందినది కాబట్టి వాళ్ళ కార్యకలాపాలలో మాకు ఎలాంటి ప్రమేయం ఉండదు,” తెలిపారాయన. కానీ ఆ తరువాతి కొన్నేళ్ళలో, ఆ ప్లాంట్ నుండి క్రమం తప్పకుండా విడుదలైన కలుషిత నీటి కారణంగా 150 సీతాఫలం, 45 జామ చెట్లున్న తన పండ్ల తోటలు నాశనమవడాన్ని గులాబ్ తన కళ్ళతో స్వయంగా చూశారు.

“మాకు అన్నీ ఉండేవి. చెరువు పుణ్యమా అని భూమి సారవంతంగా ఉండేది,” గత కొన్నేళ్ళలో మూడెకరాల భూమిని కోల్పోయిన సుప్రియ గుర్తుచేసుకున్నారు. “పాణీ హోతా. జమీన్ హోతీ [నీళ్ళు ఉండేవి కాబట్టే మా భూమి సారవంతంగా ఉండేది].” విచిత్రమేమిటంటే, ఒకప్పుడు నీటి కోసం కటకటలాడిన ఈ గ్రామం తలరాతను మార్చింది ఆ చెరువే.

“1972 నాటి కరువు సమయంలో, ప్రభుత్వం చేపట్టిన పాణీ అడ్‌వా, పాణీ జిర్‌వా [నీటి నిల్వ, ఇంకుడుగుంటలు] ప్రచారంలో భాగంగా ఈ చెరువును తవ్వారు. ఆ సమయంలో మా గ్రామం నీటి కోసం తీవ్రంగా ఇబ్బంది పడింది,” సుప్రియ అన్నారు. కానీ కాలక్రమేణా “ఈ చెరువు మా భూగర్భ జలాలను పునరుద్ధరించింది. దాంతో, ప్రజలు తమ పొలాల్లో బావులు తవ్వుకున్నారు. 2000లో మా నాన్న తన పొదుపు మొత్తంలోంచి రూ.3 లక్షలు ఖర్చు చేసి, 5 పరస్‌ (35 అడుగుల) లోతు బావిని తవ్వించాడు.” ప్రస్తుతం కలుషిత నీరు, ముళ్ళ పొదలు, ఎత్తైన గడ్డితో నిండిపోయిన తన పొలంలోని కొంత భాగం వైపు చూపిస్తూ చెప్పారామె.

మహారాష్ట్రలో సాగులో ఉన్న మొత్తం 163 లక్షల హెక్టార్ల భూమిలో 76 శాతం వర్షాధారమే. వర్షాధార వ్యవసాయంపై ఆధారపడే అటువంటి ఏ గ్రామానికైనా, పాఝర్ తలావ్‌ ఒక జీవనాడి వంటిది.

“ఏడాది పొడవునా మేం ఉల్లి, వేరుశనగ, జొవార్ (జొన్న), బాజ్రా (సజ్జ), చివరకు చెరకు పంటను కూడా పండించేవాళ్ళం. వీటితో పాటు, నారింజ, జామ, మామిడి తోటలు ఉండేవి. మాలో కొందరు మోటర్లు, పైప్‌లైన్లు అమర్చుకొని మరీ బావి నీటిని మా ఇళ్ళకు తరలించుకునేవాళ్ళం,” ఒకప్పటి కాలాన్ని తలచుకున్నారు సుప్రియ. “మేం ఈ నీటిని నేరుగా మా దోసిళ్ళతో పట్టుకుని తాగేవాళ్ళం. కానీ ఇప్పుడు ఈ నీటిని తాకితే చాలు, చర్మం దురద పుట్టి నల్లగా మారిపోతోంది. పైన ఏర్పాటైన ఆ కర్మాగారంలోంచి వెలువడే ప్రమాదకరమైన వ్యర్థాల వల్ల చెరువులో నీరు విషపూరితంగా మారింది.”

ప్లాంట్‌లోంచి కిందికి ప్రవహిస్తున్న వ్యర్థజలాలు, వర్షపు నీటితో కలిసి నేలలోకి ఇంకిపోతున్నాయి. “వ్యవసాయ దిగుబడి తగ్గిపోయింది. పండ్ల తోటలలో పూత ఆగిపోయింది. నీరు రసాయనాల వాసన వస్తోంది; కుళ్ళిపోతోన్న శవం లాంటి వాసన. సాయంత్రాలు ఈ దుర్వాసన మరింత తీవ్రమవుతుంది,” అన్నారామె.

“మొదట్లో ఈ డాకళీలలో స్వచ్ఛమైన నీరుండేది; ఆవులూ, మేకలూ వాటిలోనే నీరు తాగేవి,” చెరువు చుట్టూ కొండ వాలుపై ఉన్న కొన్ని చిన్ని చిన్ని నీటి గుంటలను చూపిస్తూ, 65 ఏళ్ళ బాపూ దశరథ్ జాదవ్ తెలియజేశారు. ఈ నీటి గుంటల దగ్గరికి ఆయన తన పశువులను మేత కోసం తీసుకువస్తుంటారు. కానీ ఇప్పుడు, ఆ ఆ కర్మాగారం నుంచి కిందికి ప్రవహించే విషపూరిత ద్రవం, లోతు తక్కువగా ఉండే ఈ గుంటలలోకి చేరి, అక్కడి మట్టిని ముదురు ఎరుపు రంగులోకి మారుస్తోంది.

“చెరువులోని నీటిలో కూడా నూనె పొర పేరుకుపోయింది. దాంతో, ఇప్పుడు మేం మంచినీళ్ళు కొనాల్సివస్తోంది.” సర్పంచ్ కార్యాలయం ఆధ్వర్యంలో గ్రామమంతటా ఏర్పాటు చేసిన ఐదు ‘వడపోత గదుల’ గురించి బాపూ వివరించారు. “10 లీటర్ల తాగునీటి కోసం మేం రూ.5 చెల్లిస్తున్నాం. మాకు ఇది భారంగా మారింది. స్వచ్ఛమైన నీటి కోసం, మేం ఇంకెంత కాలం ఇలా ఖర్చు చేస్తూ ఉండాలో?” ఆయన ప్రశ్నించారు.

“ఏళ్ళ తరబడి వాళ్ళు కలుషిత నీటిని వదులుతూనే ఉన్నారు. అది భూగర్భ జలాలతో కూడా కలిసిపోయినట్లుంది. అందుకే ఈ నేల నిస్సారంగా మారిపోయింది.” బాపూ ఒకప్పుడు జామ తోటతో సహా ఆరు ఎకరాల్లో సాగు చేసేవారు. “ఇప్పుడు నా దగ్గర ఈ పశువులు మాత్రమే మిగిలాయి,” అన్నారతను. అయితే, ఇక్కడ మేసినా, ఈ నీళ్ళు తాగినా అవి కూడా అనారోగ్యం పాలవుతున్నాయి.

“వాటికి చర్మ సమస్యలు, కళ్ళలో నీరు కారడం లాంటి ఇబ్బందులు ఎదురవుతున్నాయి. చికిత్స కొంత ఉపశమనాన్ని కలిగిస్తున్నప్పటికీ, శాశ్వత పరిష్కారం అనేది లేదు. ఆ తలావ్ నీళ్ళు తాగిన నా ఆవులు కూడా తక్కువ పాలు ఇస్తుంటాయి.” పాల అమ్మకం ద్వారా తనకు వచ్చే నెలవారీ ఆదాయం పశుగ్రాసం ఖర్చులకు కూడా సరిపోవడం లేదని బాపూ వాపోయారు. “చాలామంది తమ పశువులను సైతం కోల్పోయారు. కానీ, కాదనుకొని వెళ్ళిపోవడానికి వాళ్ళకి ఈ ఊరు తప్ప వేరే చోటేదీ లేదు మరి. ఏం చేయగలం?”

గ్రామస్తులు సంప్రదించే పశువైద్యుడు విజయ్ కాస్కర్ గత ఏడేళ్ళలో ఎన్నో పశువుల మరణాలు చూశారు. “వంధ్యత్వం, కడుపు, కంటి ఇన్ఫెక్షన్లు, మూత్రాశయ వ్యాధులు, చర్మంపై గాయాలు లాంటివి సాధారణంగా మారిపోయాయి. కలుషితమైన నీటిని తాకినా కూడా పశువులకు దురదతో కూడిన దద్దుర్లు, గాయాలూ ఏర్పడి గ్యాంగ్రీన్‌గా మారుతున్నాయి.”

కలుషిత నీటి వినియోగానికీ, ఈ గ్రామ ప్రజలు ఎదుర్కొంటున్న సమస్యలకీ మధ్య సంబంధాన్ని నిరూపించడానికి ఇక్కడ ఎలాంటి శాస్త్రీయ అధ్యయనమూ జరగలేదు. కానీ, భారతదేశంలో, అలాగే విదేశాలలో జరిగిన అనేక అధ్యయనాలు, జంతువులపై, మనుషులపై విషపూరిత నీటి ప్రభావాలను నిర్ధారించాయి. దేశంలో నేల, నీటి కాలుష్యం విస్తృతమైన సమస్యలుగా మారాయి. 2024 నివేదిక ప్రకారం, దేశంలోని మొత్తం 440 జిల్లాలలో—వీటిలో, పుణేతో కలిపి మహారాష్ట్రలోని 32 జిల్లాలు కూడా ఉన్నాయి—అనుమతించదగిన పరిమితికి మించి నైట్రేట్ ఉండటం వల్ల తాగునీటికీ వ్యవసాయానికీ ముప్పు ఏర్పడుతోంది.

గత దశాబ్ద కాలంలో నిమ్‌గావ్‌ భోగీ ప్రజలు అనేకసార్లు నిరసనలు చేపట్టారు. “మేం కంపెనీ గేటు ఎదుట నిరాహార దీక్షలు చేశాం. ఎంపిసిబి కార్యాలయం ముందు ప్రదర్శనలు కూడా నిర్వహించాం. అలాగే, రాంజణ్‌గావ్‌లో రాస్తారోకో చేశాం. ఇంకా మీకు ఏమేం చెప్పను? ఆ కంపెనీపై చర్యలు తీసుకోవాలనీ, అలాగే ఆరోగ్యకరమైన జీవితాన్ని పొందే మా హక్కును కాపాడమనీ మేం పోరాడుతూనే ఉన్నాం,” మాజీ గ్రామ ఉప సర్పంచ్ లక్ష్మణ్ సాంబరే తెలియజేశారు.

2024లో, శిరూర్ ఎంపీ అమోల్ కోల్‌హే, పార్లమెంటులోని జీరో అవర్‌లో ఈ విషయాన్ని లేవనెత్తడంతో, కేంద్ర కాలుష్య నియంత్రణ మండలి (సిపిసిబి) చర్యలు చేపట్టింది. తనిఖీ అనంతరం, సిపిసిబి తన నివేదికలో వెల్లడించిన అంశాలు, పశువులు, నేల, నీటి కాలుష్యంపై గ్రామస్తుల పరిశీలనలను ధృవీకరించాయి. ప్లాంట్‌ ప్రహరీ గోడ కింద ఉన్న కాలువ నుండి పాఝర్ తలావ్‌లోకి మురుగునీరు ప్రవహిస్తున్న స్పష్టమైన ఆనవాళ్ళను సిపిసిబి గమనించింది. అలాగే, చెరువు దగ్గర్లో తవ్విన బావిలోంచి సేకరించిన భూగర్భ జల నమూనాలలో సల్ఫైడ్, సైనైడ్ లాంటి హానికరమైన విషపదార్థాలు ఉన్నట్లు కూడా వెల్లడైంది.

ప్లాంట్ చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతం పరిస్థితి, వ్యర్థాల నిర్వహణకు సంబంధించిన 2016 నిబంధనలు, అలాగే సిపిసిబి మార్గదర్శకాల అమలుపై అనేక ప్రశ్నలు లేవనెత్తింది. వర్షపు నీటి పారుదల కాలువలు, అనుసంధాన రహదారులు, లేచేట్ (ఘన వ్యర్థాలను పారవేసే ప్రదేశం గుండా నీరు ఇంకడం వల్ల ఏర్పడే కలుషిత ద్రవం) శుద్ధి వ్యవస్థలతో సహా ఆ ప్లాంట్ రూపకల్పనను, అమరికను అవి తప్పనిసరి చేశాయి. భూగర్భ జల పర్యవేక్షణ బావులూ, కంచెలూ, గేట్లూ లాంటి ఇతర విషయాలపై కూడా సిపిసిబి మార్గదర్శకాలు చేసింది. ప్రమాదకర వ్యర్థాల పర్యవసానాల నుండి ప్రజలనూ పర్యావరణాన్నీ కాపాడటానికి ఈ నిబంధనలను పాటించడం అత్యవసరం. బోర్డు చేపట్టిన తనిఖీ కారణంగా, ఎంఇపిఎల్ ఆ ప్లాంట్ పరిసరాల చుట్టూ ఒక రిటెయినింగ్ గోడను నిర్మించవలసి వచ్చింది.

“అయినప్పటికీ, వ్యర్థజలాల లీకేజీ ఇంకా కొనసాగుతూనే ఉంది. కాంక్రీట్ స్లాబ్‌తో తాత్కాలికంగా మూసివేసిన గోడలోని ఒక ఖాళీ ప్రదేశం గుండా, ప్లాంట్‌లో పనిచేసే కార్మికులు విషపూరిత ద్రవాన్ని వదులుతుండటాన్ని మేం చిత్రీకరించాం కూడా,” సర్పంచ్ జ్యోతి సాంబరే తెలియజేశారు. “ఆ కంపెనీ వల్ల మాకు కలిగిన నష్టాన్ని అధ్యయనం చేయడానికి ఒక స్వతంత్ర కమిటీని ఏర్పాటు చేయాలని మేం కోరుకుంటున్నాం,” అన్నారామె.

ఇదిలా ఉంటే, 2025 నుండి ఈ విషయం దేశీయ హరిత ట్రైబ్యునల్ (ఎన్‌జిటి) పరిశీలనలో ఉంది. ప్రమాదకరమైన ద్రవాన్ని విడుదల చేయకుండా పూర్తిగా నిలిపివేయాలని గ్రామస్తులు డిమాండ్ చేస్తున్నారు. ఫిబ్రవరి 2026లో జరిగిన ఒక విచారణలో, మార్చి 16-17 తేదీల్లో క్షేత్రస్థాయి పర్యటన నిర్వహించేందుకు ఎన్‌జిటి ఒక ఆరుగురు సభ్యుల కమిటీని ఏర్పాటు చేసింది. ఏప్రిల్ 2, 2026న జరగబోయే తదుపరి ఎన్‌జిటి విచారణలో ఈ కమిటీ తన నివేదికను సమర్పిస్తుంది.

ఇప్పటివరకు, కంపెనీ నుంచి ప్రత్యక్ష ప్రకటన రాబట్టడానికి మేం చేసిన ప్రయత్నాలన్నీ విఫలమయ్యాయి. అయితే, బిబిసి మరాఠీతో మాట్లాడుతూ, ఆ ప్రాంతంలోని నీరు, నేల కాలుష్యానికి తాము బాధ్యులం కామని కంపెనీ అధికారులు స్పష్టంగా ప్రకటించినట్లు తెలుస్తోంది. కానీ, నిమ్‌గావ్‌ భోగీకి ఆవల ఉన్న కర్డేల్‌వాడీ, అన్నాపుర్, అందాబాద్ గ్రామాల ప్రజలు కూడా తమ పొలాలు నిస్సారంగా మారిపోయాయనీ, మనుషులూ, పశువులూ అనారోగ్యం పాలవుతున్నారని ఫిర్యాదు చేస్తున్నారు.

“మా ప్రజలకు ఆర్థిక రూపంలో నష్ట పరిహారం కావాలి. అంతేకాదు, ఈ కంపెనీ మా ప్రాంతంలో ఉండటం కూడా మాకు ఇష్టం లేదు,” జ్యోతి తేల్చి చెప్పారు. “ఇప్పుడు, మా భూమిని తిరిగి విక్రయించే అవకాశమే లేకుండా పోయింది. అయినా, నిస్సారమైన భూమిని గానీ, కాలుష్యంతో నిండిన గ్రామంలోని ఇంటిని గానీ ఎవరైనా ఎందుకు కొంటారు? మార్కెట్ ధర కంటే తక్కువకు అమ్మినా కూడా, ఎవరూ కొనరు. ఇక్కడి నుండి మేం వలస వెళ్ళలేం. మాకు ఇక్కడే నివసించక తప్పని పరిస్థితి!”

కానీ సంకేత్ మాత్రం ఇక్కడి నుంచి వెళ్ళిపోవాలనుకుంటున్నారు. “కళాశాలకు వెళ్ళి చదువుకోవాలని నాకు చాలా ఆశగా ఉంది. కానీ నా శరీరం అందుకు సహకరించడం లేదు.” స్వేచ్ఛగా ఊపిరి పీల్చుకోవాలని అతను తపిస్తున్నారు. పాఝర్ తలావ్‌ కూడా ఇదే కోరుకుంటోంది!