हवापाण्यात कालवले विष हे कोणी...

"मला कॉलेजात जायचं होतं, डिग्री मिळवायची होती" दोन वाक्य उच्चारताच संकेत लोखंडेला धाप लागते. तो अंगणातल्या बाजेवर बसलाय. थकव्यानं कंबरेत वाकलाय, नि कोपरांना गुडघ्यांचा टेकू देऊन हा २३ वर्षीय तरुण आपलं स्वप्नं सांगतोय, "बारावीची परीक्षा झालेली. जूनमध्ये रिझल्ट येणार होता." संकेत सुस्कारा टाकतो, "करिअरबद्दल मी फार ठरवलं नव्हतं, पण कॉलेजात शिकायचं नक्की होतं. " २०२१ मध्ये या तरुणाचं मन असे मनोरे रचत होतं. नि आता हा इतका थकलाय की, बोलणंही त्याच्या जीवावर येतंय. गेला आठवडाभरात तीन डायलिसिस नं संकेत गाळठून गेलाय.

"पेपर झाले न् एक-दोन आठवड्यातच मी आजारी पडलो. मला धाप लागायला लागली. थोडं चाललो तरी थकल्यागत वाटायचं," संकेत सांगतो. संकेतच्या आईवडलांनी त्याला दवाखान्यात नेलं. निमगाव भोगीच्या आसपास दर्जेदार हॉस्पिटलं नाहीत, त्यामुळं त्यांनी ६४ कि.मी. दूर अहिल्यानगर (पूर्वीचं अहमदनगर) गाठलं. खासगी दवाखान्यात उपचार सुरू झाले. दरम्यान बारावीच्या परीक्षेचा निकाल जाहीर झाला. तोवर संकेतची तब्येत आणखीच खालावलेली. त्याची दोन्ही मूत्रपिंड निकामी झालीत, असं डॉक्टरांनी सांगितलं. कॉलेज, शिक्षण दूरच आता संकेतला घराबाहेरही पडणंही मुश्कील झालं.

तरणाताठा मुलगा अंथरुणाला खिळला. असं का व्हावं? संकेतची आई सांगते, "डॉक्टरांनी सांगितलं, 'तुम्ही जे पाणी पिता त्यामुळं पोराच्या किडण्या खराब झाल्या.' आम्ही इथल्ल्या तलावाचं पाणी प्यायचो." ४७ वर्षीय मनिषाताईंच्या कपाळावर आठ्या पडतात. त्या पुढं सांगतात, "तलावाचं पाणी विषारी झालंय, हे आम्हाला उशीरा कळलं. हाताशी आलेल्या पोराची तब्येत बिघडली...तवा कळलं. "

मनिषाताई सांगतात तो पाझर तलाव, साधारण पन्नास वर्षांपूर्वी बांधण्यात आलाय. नैसर्गिक जलवाहिनीवर या तलावाचं बांधकाम झालंय. गावातील ३३० कुटुंब याच तलावाचं पाणी वापरतात. शेतीशिवाय घरगुती कामांसाठीही या पाण्याचा उपयोग होतो. गेल्या १२ ते १५ वर्षात या तलाव परिसरात कॅन्सर नि किडनीच्या रुग्णांमध्ये वाढ झाल्याचं आढळतंय.

"डॉक्टर लोकं सांगायचे का, दुषित पाणी जास्त दिवस पेसाल, तर किडन्या खराब व्हतील. तसंच दिसाय लागलंय, कधी नव्हते इतके किडनीचे पेशंट आता गावात दिसाय लागलेत." मनिषाताई सांगतात. या वृत्तांकनासाठीच्या पहिल्या गावभेटीतच मला पाच कुटुंबं भेटली, ज्यात किमान एकतरी डायलिसिसवर जगणारा रुग्ण होता.

४६ वर्षीय ज्ञानेश्वर बोरगे अशाच पिडीत कुटुंबातले. "माझा पार परपंचच बुडालाय" ज्ञानेश्वर त्यांची पत्नी माया हिच्या आजारपणाचा संदर्भ देऊन सांगतात. अवघी ३८ वर्षीय मायाताई, तिची दोन्ही मूत्रपिंड २०२२ मध्ये निकामी झाली. आठवड्यातून तीनदा त्यांना डायलिसिससाठी जावं लागतं. ज्ञानेश्वर रांजणगावच्या एमआयडीसीत नोकरी करतात. ही नोकरी कंत्राटी. त्यामुळं वरचेवर कामाचे खाडे झाले तर नोकरी गमवावी लागेल. पत्नी मायाला नियमित दवाखान्यात नेणं, तिची काळजी घेणं व नोकरी सांभाळणं यात ज्ञानेश्वरची तारांबळ होत असे.

वडगावशेरी हे मायाचं माहेर. तिला माहेरीच ठेवायचा पर्याय ज्ञानेश्वरनं पत्करला. नि आपल्या दोन मुलींना होस्टेलमध्ये टाकलं. "मला फॅक्टरीतनं पगार मिळतो नऊ हजार. सगळीच्या सगळी कमाई बायकुच्या औषधपाण्यातच जातीय" ज्ञानेश्वर सांगतात.

ही कुटुंब असह्य शारीरिक नि मानसिक तणावातून जाताहेत; शिवाय, औषधोपचारांच्या खर्चानं मेटाकुटीला आलीत. संकेतचा भाऊ नि वडील त्याला दुचाकीवरून डायलिसिससाठी दवाखान्यात नेतात. दर आठवड्यातून दोनदा ते १४ कि.मी. ची ये जा करतात. एका डायलिसिसवर खर्च होतात ३००० रूपये. त्याशिवाय औषधांचा खर्च धरला तर ३० ते ४० हजार महिन्याला जातात.

"नुसत्या औषदपाण्यासाठी आम्ही अर्धा डझन गायी-म्हशी इकल्या. यक जनावर इकलं की पन्नास साठ हजाराची खर्ची निघतीय. आता सातआठच जनावरं उरलीत इकायला," मनिषाताई सांगतात, "आजून आम्ही करूच काय शकतो. आलिया भोगासी असावे सादर."

या समस्येनं केवळ मानवी जीवनच धोक्यात आलेलं नाहीय, पाण्याच्या प्रदुषणानं स्थानिक शेती नि पशूंनाही प्रभावित केलंय. "एवढ्या चिंचा, कैऱ्या, पेरू, जांभळं खाल्लीत ना तलावावर की, खाऊन खाऊन कट्टाळा यायचा. इतकी भरभराट होती जमिनीला या तलावामुळं." ४० वर्षीय सुप्रिया पावशे तळ्याकाठानं चालता चालता सांगतात. तेव्हा तलावाच्या पाण्यावर तरंगता पांढरा फेस नजरेला बोचतो. हा फेस ही प्रदुषणाची निशाणी. परिसरातली झाडं हिरमुसली दिसतात. त्यांची खोडं नि पानं काळपट दिसतात. पायांखालची काळी तेलकट माती चपलांना चिकटते. नि हवेतला उग्र गंध प्रत्येक झुळकीसह नाकात झोंबतो.

"त्या कंपनीनं आमचं गावच्या गाव उद्ध्वस्त करून टाकलंय," ज्ञानेश्वर संकटाच्या मुळाला हात घालतात. २००५ मध्ये 'महाराष्ट्र एन्वायरो पॉवर लिमिटेड' (एमइपीएल) या कंपनीला पुण्याजवळील रांजणगावला कचरा व्यवस्थापन व नि:स्सरणाचा परवाना मिळाला. हा परवाना व जागा महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ (एमपीसीबी) कडून कंपनीनं मिळवला नि २००७ मध्ये या प्रकल्पाचं काम सुरू झालं. गावाच्या वरील भागात हा प्लांट आहे, गावातून पाहिलं तरी काही किलोमीटर अंतरावरील प्लांटची पाठमोरी भिंत दिसते.

"त्यांनी फसवलं आम्हाला," ४५ वर्षीय गुलाब जाधव सांगतात, "प्लांटमधून वीज निर्मिती होईल अशी थाप मारली कंपनीनं." खरंतर प्लांट उभारणीचा हेतू वेगळा होता. एमआयडीसीत विविध उद्योग आहेत. या उद्योगांतून विषारी कचरा निर्माण होतो. या कचऱ्यावर प्रक्रिया करण्यासाठी हा प्लांट होता. गावकऱ्यांना या हेतूची पुसटशीही कल्पना नव्हती. "शिवाय प्लांट रांजणगाव एमआयडीसीच्या हद्दीत, त्यांच्या जमिनीवर होता, त्यामुळं आम्ही काही बोलायचा प्रश्नच नव्हता." जाधव म्हणतात. गावकऱ्यांच्या नजरेसमोरच प्लांट उभा राहिला, नि गुलाबसारख्या शेतकऱ्याची फळबाग काही वर्षातच पाहता पाहता नेस्तनाबूत झाली. गुलाबची फळबाग, दीडशे सीताफळ नि ४५ पेरूच्या झाडांनी बहरलेली. ती झाडं प्लांटमधून नियमित होणाऱ्या दुषित पाण्याच्या निचऱ्यामुळं मेली.

"पाणी होतं, जमीन होती, सगळं होतं आमच्याकडं" सुप्रिया म्हणतात, "तलावामुळं आमची जमीन सुपीक होती." गेल्या काही वर्षात सुप्रियाताईंची तीन एकर जमीन दूषित पाण्यामुळं नापिक झालीय. एकेकाळी याच तलावातील पाण्यानं या दुष्काळी गावाचा चेहरामोहरा बदललेला. आज तिथं रखरखाट पसरलाय.

"आमचं गाव दुष्काळी होतं. बहात्तरच्या दुष्काळानंतर सरकारनं पाणी अडवा, पाणी जिरवा योजना सुरू केली. त्या योजनेत गावाजवळ तलाव खोदला," सुप्रिया सांगतात. हा पाझर तलाव होता. त्यामुळं काळाच्या ओघात परिसरातील भूजलाची पातळी वाढली. "माझ्या वडलांनी २००० सालात आमच्या शेतात विहीर खोदली. त्यासाठी पै पै जमवलेले तीन लाख रूपये खर्च केले. चांगली ३५ फूट खोल विहीर आहे बघा ती तिकडं..." सुप्रियाताई बोट दाखवून सांगतात. शेतातील त्या दिशेला झुडपं नि काट्याकुट्यात बुजलेली खंडहर विहीर आहे. जिचं पाणी विषाक्त व निरुपयोगी झालंय.

महाराष्ट्रातील एकूण १६३ लाख हेक्टर लागवडीखालील क्षेत्रापैकी ७६ टक्के शेतजमीन आजही कोरडवाहू आहे. अशा भूप्रदेशात बारमाही पाण्याचा साठा असणं हा अलभ्य लाभ. निमगाव भोगीला पाझर तलावानं तो झालेला. हा तलाव गावाची जीवनवाहिनी ठरला.

"आमची शेतं बारमाही पिकत होती – कांदा, भुईमूग, ज्वारी, बाजरी अगदी ऊसाचे मळे होते. त्या तिथं संत्री, पेरू न् आंब्याच्या बागा होत्या. गावातल्या काहींनी तर मोटरी न् पाइपलाइन टाकून विहिरीतलं पाणी थेट घरापर्यंत नेलेलं." जुन्या आठवणींना उजाळा देत, तळ्यातील पाण्याकडे पाहत सुप्रिया सांगतात, "हेच पाणी आम्ही ओंजळीनं पिलोय. पण आता तेच पाणी अंगाला शिवलं त् खाज सुटते, कातडी काळी पडते. वरच्या अंगाला प्लांट झाला न् तळ्यातल्या पाण्याचं जहर झालं."

कचरा नि:सरण प्लांटचं सांडपाणी उतारानं तलावाकडे वाहतं. पावसाच्या पाण्यासोबत ते जमिनीत झिरपतं. "शेतमालाचं उत्पादन आटलं, फळबागांत बहर येईनासा झाला. न् पाणी वास मारू लागलं. हा रसायनांचा वास एखांद्या सडणाऱ्या मढ्याला येतो ना तसा...संध्याकाळी तर नाकावर पदर ठेवल्याबिगर श्वास घेणंही मुश्कील होतं." सुप्रिया सांगतात.

"पूर्वी ह्या डाकळीजवळच ढोरं आणायचो मी पाणी पाजायला," ६५ वर्षीय बापू दशरथ जाधव सांगतात. हा वृद्ध गुराखी तलावाजवळच्या टेकडीवर जनावरं चरायला आणतो. टेकडीच्या सपाटीवरील उथळ डबक्यांतलं पाणी दाखवून तो हळहळतो. डबक्याजवळची माती चॉकलेटी झालीय, पाण्यातील रासायनिक विषाचा हा परिणाम. तहानल्या गायीगुरांच्या तोंडचं पाणी होत्याचं नव्हतं होताना या वृद्धानं पाहिलंय.

"तुम्ही बघा, तलावाच्या पाण्यावरबी तेलकट तवंग दिसंल." बापू सांगतात, "प्यायच्या पाण्याची अशी आपदा झाली की आम्हाला ते इकत घ्यायची येळ आली. सरपंचानं पाच फिल्टर बसवलेत गावात. धा लिटर पाण्याचा पाच रुपये रेट. कसं परवडणार सांगा?"

बापू म्हणतात, "मायंदाळ दिसापासून कंपनी घाण पाणी रानात मोक्कार सोडतीय. ते जिरून जिरून भुईच्या पोटातलं पाणीबी नासल्याबिगर ऱ्हातय व्हय, म्हणूनतर हितल्ली शेतं वांझ झाली." एकेकाळी बापूंची सहा एकर शेती होती. त्यात पेरूची बागही होती. बापू सांगतात, "शेती बंद केली मी, आता ही गायगुरंच ऱ्हायलीत." शेती बुडाल्यानं बापूंची दारोमदार पशूपालन नि दुधविक्रीवर आहे. पण त्यांचा हा व्यवसायही धोक्यात आहे. परिसरातील गवत खाल्लं, डबक्यातलं पाणी पिलं तर त्यांच्या पशूंचीही तब्येत बिघडतेय.

"ह्या पाण्यानं गुरांना खरूज व्हतीय, त्यांचं डोळं चुरचुरत्यात. इलाज केला तरी पुन्ह्यांदा तीचती बिमारी व्हतीय जितराबाला. नुसतं ह्या तळ्याचं पाणी माझ्या गायम्हशी पिल्या, तरी दूध आटतंय त्यांचं." बापू सांगतात. त्यांना गुरांसाठी आता विकतचा कडबाचारा आणावा लागतो. गुरांचं औषधपाणी नि कडब्यावरील जादा खर्च, शिवाय घटलेलं दूध यामुळं या धंद्याचाही ताळमेळ चुकतोय. बापू म्हणतात, "गायगुरं खाटकाकडं सोडून यावं का काय आता, आता कुठं जावं न् काय करावं? अशी गत झालीय. "

डॉ. विजय कासकर हे या परिसरातील व्हेटर्नरी डॉक्टर. स्थानिक पशूपालक अनेकदा डॉ. कासकरांकडे पशूंच्या उपचारांसाठी येतात. गेल्या सात वर्षात डॉ. कासकरांनी कित्येक प्राण्यांचे अकाली मृत्यू पाहिलेत. ते म्हणतात, "वांझपणा, अन्नातून विषबाधा, डोळ्यांचे संसर्ग, मूत्राशयाचे विकार व त्वचेवरील जखमा या समस्या येथील प्राण्यांत अधिक आढळू लागल्यात. जनावरं दूषित पाण्याच्या संपर्कात आली की, त्यांच्या कातडीवर ॲलर्जीनं खाज सुटते, मग तिथं पुरळ येतात. नंतर पुरळ पिकून जखम होते. पुढं जखमेच्या जागी गँगरीन होऊन जनावर खंगत जातं."

निमगाव भोगी परिसरातील नागरीकांचं खालावतं आरोग्य नि भोवतालातील पाणी प्रदूषण यांचा अनोन्य संबंध प्रस्थापित करणारं शास्त्रशुद्ध संशोधन अद्याप झालेलं नाहीये. तथापि, भारत आणि अनेक देशांनी अभ्यासकांनी पाणी प्रदुषणाचा प्राणी व मानवी वस्तीवरील दुष्परिणाम सिद्ध करणारे अभ्यास केलेत. माती नि पाण्याचं प्रदूषण ही एक देशव्यापी समस्या आहे. २०२४ साली प्रसिद्ध झालेल्या एका अहवालात भारतातील ४४० जिल्हे या समस्येच्या सावटात असल्याची नोंद झालीये. या समस्येचा प्रादुर्भाव असलेल्यांत महाराष्ट्रातील ३२ जिल्ह्यांचा समावेश आहे. त्यांत पुणे जिल्ह्याचाही उल्लेख आहे. या जिल्ह्यांमध्ये नायट्रेटचं प्रमाण प्रमाणापेक्षा अधिक आढळलंय; हे वाढीव प्रमाण पिण्याचं पाणी व शेतीसाठी धोकादायक आहे.

धोका ओळखूनही नागरिक निमूट राहिलेत असंही नाही. गेल्या दहा वर्षात ग्रामस्थांनी अनेकदा आंदोलनं केलीत. "आम्ही कंपनीच्या गेटसमोर आमरण उपोषण केलं. एमपीसीबीच्या ऑफिससमोर निदर्शनं केली. रांजणगावला 'रस्ता रोको' आंदोलन केलं. अहो, किती सांगू, आम्ही आरडूवरडून सरकार व प्रशासनाला जागं करतोय. कंपनीवर कारवाईची मागणी करतोय. आम्हालाही निरोगी जगायचंय. आमच्या हक्कासाठी आम्ही लढतोय," निमगाव भोगीचे माजी उपसरपंच लक्ष्मण सांबरे सांगतात.

२०२४ मध्ये संसदेतील 'शून्य प्रहरा'त निमगाव भोगीचा मुद्दा मांडला गेलाय. शिरूरचे खासदार अमोल कोल्हे यांनी संसदेत या समस्येला वाचा फोडली. परिणामी केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ (CPCB)ला तातडीनं पावलं उचलावी लागली. या मंडळामार्फत तज्ज्ञ समितीनं क्षेत्रपाहणी करून अहवाल दिला. या अहवालाचे निष्कर्ष गावकऱ्यांनी मांडलेल्या समस्यांना दुजोरा देणारे आहेत. कंपनीच्या कंपाउंड भिंतीखालील भूमिगत गटाराचं सांडपाणी 'पाझर तलावा'च्या दिशेने वाहत असल्याचा स्पष्ट उल्लेख या अहवालात आहे. शिवाय, समितीनं तलावाजवळील एका विहिरीचा भूजल नमुनाही तपासला. या पाण्यात सल्फाइड व सायनाइडसारखी हानिकारक नि विषारी रसायनं आढळल्याची नोंद अहवालात झालीये.

प्लांट सभोवतालच्या परिसराचा आढावा घेता, २०१६ ची वेस्ट मॅनेजमेंट नियमावली नि सीपीसीबीच्या मार्गदर्शक तत्त्वांच्या अनुषंगानं प्रश्न उपस्थित झाले. या निकषांवर, पाहणी समितीनं उपाययोजना सूचवल्या : पर्जन्यजलाच्या निचऱ्यासाठी ड्रेनेज, रस्ते, लीचेट (घनकचरा विल्हेवाट प्रणालीतून झिरपणाऱ्या पाण्यातून निर्माण होणारा दूषित द्रवपदार्थ) यावर प्रक्रिया प्रणाली नि सुविधा उभारणं सक्तीचं आहे. सीपीसीबीनं परिसरातील विहिरींमधील भूजलाचं सर्वेक्षण, कुंपण व गेट उभारण्याची गरजही नोंदवली. कचऱ्याच्या दुष्परिणामांपासून नागरी जीवन व पर्यावरण संतुलनासाठी नियम पालनाचं महत्त्वही अधोरेखित केलं. केंद्र सरकारच्या या आढाव्यामुळं एमइपीएल कंपनीला प्लांटच्या परिघाभोवती कुंपणाची भिंत उभारावी लागली.

"पण, कंपनीचं सांडपाणी अजूनही उघड्यावर सोडलं जातंय. आम्ही मोबाइलवर शुटिंगही केलंय, कंपनीनं भिंत बांधलीय, पण त्या भिंतीला अशी एक जागा आहे, तिथं फक्त तात्पुरतं काँक्रीटनं लिपलंय. कंपनीचे कामगार तिथून सांडपाणी सोडून देतात." निमगाव भोगीच्या विद्यमान सरपंच ज्योती संभारे सांगतात, "कंपनीनं ह्या भागाचं काय नुकसान केलंय, त्याचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र समिती नेमावी अशी आमची मागणी आहे."

कंपनी व गावकऱ्यांमधील हा वाद २०२५ पासून नॅशनल ग्रीन ट्रिब्यूनल (एनजीटी) समोर निकालासाठी प्रलंबित आहे. कंपनीनं तत्काळ विषारी रसायनांचा विसर्ग थांबवावा ही गावकऱ्यांची मुख्य मागणी आहे. फेब्रुवारी २०२६ मध्ये ट्रिब्यूनलची सुनावणी झाली. या सुनावणीत एनजीटीनं क्षेत्रपाहणीसाठी सहा सदस्यीय समिती नेमली. या समितीला १६ व १७ मार्च रोजी पाहणीचा आदेशही दिला. या पाहणीचा अहवाल एनजीटीच्या सुनावणीत सादर होणं अपेक्षित होतं.

एमइपीएल कंपनीशी संपर्क साधून, त्यांची थेट प्रतिक्रिया मिळवण्याचा आम्ही आटोकाट प्रयत्न केला. पण तो निष्फळ ठरला. तथापि, कंपनीच्या अधिकाऱ्यांनी 'बीबीसी मराठी' या वृत्तवाहिनीला अधिकृत प्रतिक्रिया दिल्याचं दिसतं. त्या मुलाखतीत कंपनीच्या प्रतिनिधींनी स्थानिक पाणी व जमिनीच्या प्रदूषणाची जबाबदारी स्पष्टपणे नाकारलीय. असं असलं तरी निमगाव भोगी शिवायही आसपासच्या गावांतूनही प्रदूषणाच्या विरोधात सूर उमटताहेत. करडेलवाडी, अन्नापूर व अहमदाबाद या गावांतील नागरीकही त्यांची शेती नापीक झालीय व माणसं नि पशू बिमार पडत असल्याची तक्रार करताहेत.

"आम्हाला आर्थिक नुकसान भरपाई मिळालीच पायजे. आन् ही कंपनीच आम्हाला आता इथं नकोय" सरपंच ज्योतीताई ठामपणे म्हणतात, "आमच्या जमिनी बरड झाल्या. आता त्या विकूही शकत नाही आम्ही. जिथली शेतं उजाड झालीत, पाणी नासलंय तिथं ऱ्हाणार तरी कोण? बाजारभाव पाडूनही कुणी इथली जमीन खरेदी करणार नाही. आता मातीमोल झालीय, पण एकेकाळी ही आमची मायपांढरी सुपीक होती. तिला सोडून आम्ही जाऊ शकतो का?"

संकेत लोखंडेला मात्र आता इथून दूर जावं वाटतंय. "मला शिकायचंय. कॉलेजात शिक्षण घ्यायचंय. पण, माझं शरीर कमजोर झालंय. चाललो की मला धाप लागते." संकेतला मोकळा श्वास घ्यायचाय आणि निमगाव भोगीच्या पाझर तलावालाही तीच आस आहे.

अनुवाद : प्रशांत खुंटे