જીવનદાતા પાણી થયાં જીવલેણ વેરી

સંકેત લોખંડે ઉત્સાહપૂર્વક કહે છે, "મેં મારી 12 મા ધોરણની રાજ્ય બોર્ડની પરીક્ષાઓ આપી દીધી હતી. વિનયન શાખાનું પરિણામ જૂનમાં આવવાનું હતું. મારે આગળ શું કરવું છે તે મને બરાબર ખબર નહોતી, પણ મારે સિનિયર કોલેજમાં ભણવું હતું, ડિગ્રી મેળવવી હતી." આ વાત છે 2021 ની, જ્યારે સંકેત18-વર્ષના બીજા કોઈ પણ યુવાનની જેમ હજી એક તરવરતો, ઉત્સાહથી ભરેલો યુવાન હતો. હવે તે બોલતા બોલતા નિસાસો નાખે છે, અને એય તેને થકવી નાખે છે. આંગણામાં દોરડાથી ગૂંથેલા ખાટલા પર ઘૂંટણ પર કોણી ટેકવીને બેઠેલા સંકેતનું શરીર ખૂબ થાકેલું જણાય છે. આ અઠવાડિયાના ડાયાલિસિસ સત્રને લગભગ ચાર દિવસ થઈ ગયા છે.

સંકેત કહે છે, "બોર્ડની પરીક્ષાના થોડા જ અઠવાડિયા પછી મને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થવા માંડી હતી. માંડ થોડા ડગલાં ચાલ્યા પછી હું થાકીને લોથ થઈ જતો હતો." સારામાં સારી સારવારની આશામાં સંકેતના માતાપિતા સંકેતને તેમના ગામ નિમગાંવ ભોગીથી લગભગ 64 કિલોમીટર દૂર અહિલ્યાનગર (અગાઉ અહમદનગર) ની એક ખાનગી હોસ્પિટલમાં લઈ ગયા હતા. પરંતુ સંકેતનું પરિણામ આવ્યું ત્યાં સુધીમાં તો તેની કિડની સંપૂર્ણપણે ફેલ થઈ ગઈ હતી (કામ કરતી બંધ થઈ ગઈ હતી) અને તેને માટે ઘરની બહાર નીકળવું પણ મુશ્કેલ બની ગયું હતું.

સંકેતની માતા, 47 વર્ષના મનીષા કહે છે, "ડોક્ટરોએ કહ્યું કે અમે જે પાણી પીએ છીએ તે આનું કારણ હોઈ શકે છે. અમે બધા આ તળાવનું પાણી પીતા હતા, એ દૂષિત થયેલું હોવું જોઈએ. જ્યાં સુધી અમારો દીકરો બીમાર નહોતો પડ્યો ત્યાં સુધી અમને ક્યારેય એનો ખ્યાલ નહોતો આવ્યો."

તેઓ પાઝર તલાવ - એક ઝમણ તળાવ - નો ઉલ્લેખ કરી રહ્યા છે, જે અડધી સદી કરતા વધુ સમય પહેલા કુદરતી ડ્રેનેજ લાઇન પર પાણીના સંગ્રહ માટે બાંધવામાં આવેલું માટીનું એક કૃત્રિમ માળખું છે. ગામના 330 પરિવારો તેમની ઘરેલુ અને ખેતીની જરૂરિયાતો માટે આ તળાવ પર નિર્ભર રહેતા આવ્યા છે. પરંતુ છેલ્લા 12 થી 15 વર્ષમાં સમગ્ર ગામમાં કેન્સર અને કિડની ફેલ્યરના કેસોમાં વધારો જોવા મળ્યો છે.

મનીષા કહે છે, "ડોક્ટરોએ અમને ચેતવ્યા હતા કે લાંબા સમય સુધી પ્રદૂષિત પાણી પીવાથી કિડનીને નુકસાન થાય છે. અમારા ગામમાં ઘણા લોકો કિડની ફેલ્યરથી પીડાઈ રહ્યા છે." એક જ રિપોર્ટિંગ ટ્રીપમાં મેં એવા લગભગ પાંચ પરિવારો જોયા હતા જેમાં પરિવારની ઓછામાં ઓછી એક વ્યક્તિ ડાયાલિસિસ પર હોય.

જ્ઞાનેશ્વર બોર્ગેનો પરિવાર પણ તેમાંનો એક છે. 46 વર્ષના જ્ઞાનેશ્વર પોતાની પત્ની માયા બોર્ગે વિશે વાત કરતા કહે છે, "માઝા પાર પ્રપંચચ બુડાલાય [મારું પારિવારિક જીવન બરબાદ થઈ ગયું છે]." 34 વર્ષની ઉંમરે માયાને એક્યુટ કિડની ફેલ્યર હોવાનું નિદાન થયું છે અને 2022 થી તેઓ અઠવાડિયામાં ત્રણ વખત ડાયાલિસિસ કરાવી રહ્યા છે. જ્ઞાનેશ્વર નજીકના ઔદ્યોગિક કેન્દ્ર રાંઝણગાવમાં એક ફેક્ટરીમાં કરાર પરના શ્રમિક તરીકે કામ કરે છે, પરિણામે તેમની પાસે માયાની સંભાળ રાખવા માટે અને તેમની નિયમિત હોસ્પિટલ મુલાકાતો માટે બહુ ઓછો સમય રહે છે.

તેમની પાસે માયાને વડગાવ શેરીમાં તેમના પિયર રહેવા દેવા સિવાય બીજો કોઈ વિકલ્પ નથી, તેમના કિશોરવયના બે બાળકો હોસ્ટેલમાં રહે છે. તેઓ કહે છે, "ફેક્ટરીમાં મારો પગાર 9,000 રૂપિયા છે. હું જે કંઈ કમાઉ છું એ બધુંય તેની સારવાર પાછળ જાય છે."

આ પરિવારો આર્થિક બોજ હેઠળ દબાઈને ભારે શારીરિક અને માનસિક તાણનો સામનોકરે છે. સંકેત પણ અઠવાડિયામાં બે વાર શિરુર તાલુકાની એક ખાનગી હોસ્પિટલમાં પોતાના પિતા અને ભાઈ સાથે બાઇક પર 14 કિમી મુસાફરી કરે છે. (ડાયાલિસિસના) દરેક સત્રનો ખર્ચ 3,000 રુપિયા આવે છે. તેમાં દવાઓનો ખર્ચો ઉમેરો એટલે તેની સારવાર પાછળ દર મહિને 34,000-40,000 રુપિયાનો ખર્ચ થાય છે.

મનીષા કહે છે, "ખર્ચાઓને પહોંચી વળવા માટે અમે અત્યાર સુધીમાં અડધો ડઝન ગાયો અને ભેંસો વેચી દીધી છે. દરેક પશુ વેચાય ત્યારે 50,000 થી 60,000 રુપિયા મળે છે. અમારી પાસે ફક્ત સાત કે આઠ જ પશુઓ બચ્યા છે. આમી કાયચ કરુ શકતોય. જે સમોર આહે ત્યાલા સામોરે જાતોય ફકત. [અમે શું કરી શકીએ? અમારે તો સહન કરે જ છૂટકો છે]."

પાણીના સ્ત્રોતમાં વધતા પ્રદૂષણને કારણે માત્ર લોકોનું સ્વાસ્થ્ય જ નહીં ગામમાં પ્રાણીઓ માટેની વસ્તુઓ અને ખેતરો પણ બરબાદ થઈ ગયા છે. તળાવ પાસે ચાલતા 40 વર્ષના સુપ્રિયા પાવશે કહે છે, "એવાઢ્યા ચિંચા, કૈર્યા, પેરુ, જાંભુળ ખાલ્લીત ન તલાવાવર કી ખાઉન ખાઉન કંટાળા યાયચા. ઇતકી ભરભારટી હોતી જમીનીલા યા તલાવામુળે. [અહીં કેટકેટલી આમલી, કેરી, જામફળ અને જાંબુના વૃક્ષો ઉગતા હતા! અમે તેના ફળ ખાઈ ખાઈને કંટાળી ગયા હતા. આ તળાવને કારણે જમીન ફળદ્રુપ હતી]." તળાવના કિનારા પર સફેદ ફીણનું સ્તર જોઈ શકાય છે. મોટાભાગના વૃક્ષો કાળા થઈ ગયા છે અને સુકાઈ ગયા છે. કાળી માટી ચીકણી છે અને અમારા પગરખાં સાથે ચોંટી જાય છે. હવામાં દુર્ગંધ આવે છે.

આપણને સમસ્યાના મૂળમાં લઈ જતા જ્ઞાનેશ્વર કહે છે, "ગાવ ઉધ્વસ્ત કરુન ટાકલે પૂર્ણ તયા કંપનીને [એ કંપનીએ અમારું આખું ગામ બરબાદ કરી નાખ્યું છે]." એ કંપની હતી મહારાષ્ટ્ર એન્વિરો પાવર લિમિટેડ (એમઇપીએલ). 2005 માં આ ખાનગી કંપનીને મહારાષ્ટ્ર પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ (એમપીસીબી) તરફથી પુણે નજીક રાંઝણગાવમાં કોમન હેઝાર્ડસ વેસ્ટ ટ્રીટમેન્ટ, સ્ટોરેજ એન્ડ ડિસ્પોઝલ ફેસિલિટી ચલાવવા માટેનું લાઇસન્સ અને જગ્યા મળ્યા હતા. 2007 માં આ કામગીરી શરૂ થઈ હતી. નિમગાંવ ભોગીથી બે-ચાર કિલોમીટર ચઢાણ કરો તો પ્લાન્ટની પાછળની દિવાલ જોઈ શકાય છે.

45 વર્ષના ગુલાબ જાધવ કહે છે, "આ કંપનીએ અમને ગેરમાર્ગે દોર્યા હતા. તેઓએ અમને કહ્યું કે તેઓ વીજળી ઉત્પન્ન કરવાના છે." ગ્રામજનોને ખ્યાલ જ નહોતો કે આ પ્લાન્ટ અનેક ઉદ્યોગોના ઝેરી કચરા પર પ્રક્રિયા કરવા માટે હતો. તેઓ ઉમેરે છે, "વધુમાં, જે જમીન પર આ પ્લાન્ટ ઊભો કરવામાં આવ્યો હતો તે જમીન રાંઝણગાવ મહારાષ્ટ્ર ઈન્ડસ્ટ્રિયલ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન (રાંઝણગાવ મહારાષ્ટ્ર ઔદ્યોગિક વિકાસ નિગમ) ની હતી, તેથી તેમની કામગીરી બાબતે અમે કશું કહી શકીએ તેમ નહોતા." પરંતુ આગામી થોડા વર્ષોમાં ગુલાબે જોયું કે આ કંપની દ્વારા નિયમિતપણે છોડવામાં આવતા દૂષિત પાણીને કારણે સીતાફળના 150 અને જામફળના 45 ઝાડ ધરાવતી તેમની વાડી બરબાદ થઈ ગઈ હતી.

સુપ્રિયા કહે છે, "અમારી પાસે બધું જ હતું. આ તળાવને કારણે જમીન ફળદ્રુપ હતી." છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં તેમણે પણ ત્રણ એકર જમીન પણ ગુમાવી છે. "પાણી હોતા, જમીન હોતી. [અમારી પાસે પાણી હતું, અમારી પાસે જમીન હતી]." વિડંબના એ છે કે, આ તળાવે જ એક સમયે આ સૂકા ગામનું આખું રૂપ બદલી નાખ્યું હતું.

સુપ્રિયા કહે છે, "1972 ના દુષ્કાળ દરમિયાન સરકારના પાણી અડવા, પાણી જીરવા [પાણી રોકો, પાણી સંઘરો] અભિયાન હેઠળ આ તળાવ ખોદવામાં આવ્યું હતું. એ વખતે અમારા ગામને ભારે અસર પહોંચી હતી." પરંતુ સમય જતાં "આ તળાવે ભૂગર્ભ જળભંડારોને ફરીથી ભરવા માંડ્યા હતા અને લોકોએ પોતાના ખેતરોમાં ખોદેલા કુવા બનાવ્યા હતા. વર્ષ 2000 માં મારા પિતાએ 5-પરસ [35 ફૂટ] નો કૂવો બનાવવા માટે પોતાની બચતમાંથી ત્રણ લાખ રૂપિયા ખર્ચ્યા હતા." તેઓ પોતાની ખેતીની જમીનનો એક ભાગ બતાવે છે જે હવે દૂષિત પાણી, કાંટાળી ઝાડીઓ અને ઊંચા ઘાસ નીચે ઢંકાઈ ગયો છે

મહારાષ્ટ્રના મોટાભાગના વિસ્તારોની જેમ, વરસાદ આધારિત ખેતી પર નિર્ભર આ ગામ, જ્યાં કુલ 163 લાખ હેક્ટર ખેતી હેઠળની કુલ જમીનમાંથી 76 ટકા જમીન પર વરસાદ આધારિત ખેતી થાય છે તેને માટે પાઝર તલાવ એ જીવનરેખા હતું.

સુપ્રિયા પહેલાના સમય વિશે વિચારતા કહે છે, “અમે આખું વર્ષ પાક લેતા હતા - ડુંગળી, મગફળી, જુવાર, બાજરી, શેરડી પણ. નારંગી, જામફળ અને કેરીની વાડીઓ પણ હતી. અમારામાંથી કેટલાકે તો મોટરો અને પાઇપલાઇનો પણ લગાવી હતી, જે કૂવાનું પાણી અમારા ઘરો સુધી પહોંચાડતી હતી. અમે આ પાણી અમારી હથેળીઓના ખોબે ખોબે પીધું છે. પણ હવે તમે સહેજ અડકો તો પણ તમારી ચામડી પર ખંજવાળ આવશે અને એ કાળી થઈ જશે. ઉપરના પ્લાન્ટમાંથી છોડવામાં આવતા આ જોખમી પ્રદુષિત પાણીએ તેને ઝેરી બનાવી દીધું છે.”

આ પ્લાન્ટમાંથી ટેકરી પરથી નીચે વહેતું દુષિત પાણી વરસાદી પાણી સાથે જમીનમાં ઊતરી રહ્યું છે. તેઓ ઉમેરે છે, "કૃષિ ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થયો છે, બગીચાઓમાં ફૂલો આવતા બંધ થઈ ગયા છે અને પાણીમાં રસાયણોની વાસ આવે છે, સડતા મૃતદેહ જેવી. સાંજે આ વાસ વધુ તીવ્ર થઈ જાય છે."

65 વર્ષના બાપુ દશરથ જાધવ તળાવની આસપાસની ટેકરીના ઢોળાવ પર પોતાના ઢોરને ચરાવવા લાવે છે, એ ટેકરીના ઢોળાવ પરના થોડા ખાબોચિયા તરફ ઈશારો કરતા તેઓ કહે છે, "પહેલાં આ ડકળીમાં સ્વચ્છ પાણી રહેતું હતું અને ગાયો અને બકરીઓ તેમાંથી પાણી પીતા હતા." આ યુનિટમાંથી નીચે વહેતું ઝેરી પ્રવાહી હવેઆ છીછરા ખાડાઓમાં જમા થાય છે, અને માટીને ઘેરી લાલ કરી મૂકે છે.

બાપુ મને સરપંચની ઓફિસ દ્વારા આખા ગામમાં લગાવવામાં આવેલા પાંચ ‘ફિલ્ટર રૂમ’ વિશે માહિતી આપે છે, "તળાવ (ના પાણી) પર પણ તેલનો થર છે. આજકાલ અમારે પીવાનું પાણી ખરીદવું પડે છે. અમે 10 લિટર પાણીના પાંચ રુપિયા ચૂકવીએ છીએ. આ પોસાતું નથી." તેઓ પૂછે છે, "શુધ્ધ પાણી માટે અમે કેટલો ખર્ચો કર્યા કરીશું?"

"વર્ષોથી તેઓ આ (દુષિત) પાણી છોડી રહ્યા છે. તે ભૂગર્ભજળ સાથે પણ ભળતું હોવું જોઈએ. એટલે જ આ જમીન બિનફળદ્રુપ થઈ ગઈ છે." બાપુએ એક સમયે જામફળની વાડી સહિત છ એકર જમીન પર ખેતી કરી હતી. તેઓ કહે છે, "હવે મારી પાસે ફક્ત આ પશુધન જ છે." પણ અહીં ચરે કે પાણી પીએ ત્યારે તેઓ પણ બીમાર પડી જાય છે.

"તેમને ચામડીની સમસ્યાઓ થાય છે અને આંખોમાંથી પાણી નીકળવા લાગે છે. સારવાર મદદ કરે છે પણ એનો કોઈ કાયમી ઈલાજ નથી. મારી ગાયો પણ જ્યારે આ તળાવનું પાણી પીએ છે ત્યારે ઓછું દૂધ આપે છે." બાપુ કહે છે કે દૂધમાંથી થતી તેમની માસિક આવકમાંથી તેમનો ચારાનો ખર્ચને પણ નીકળતો નથી. "ઘણા લોકોએ તો પોતાના પશુધન ગુમાવ્યા પણ છે. પરંતુ તેમની પાસે બીજે ક્યાંય જવાની જગ્યા નથી, શું કરે?"

ગ્રામજનો જેમની સલાહ લે છે તે પશુ ચિકિત્સક વિજય કાસકરે છેલ્લા સાત વર્ષમાં સંખ્યાબંધ પશુઓના મૃત્યુ થતા જોયા છે. "વંધ્યત્વ, પેટ અને આંખના ચેપ, મૂત્રાશયના રોગો અને ચામડીના ઘા વધુ સામાન્ય છે. જ્યારે પ્રાણીઓ દૂષિત પાણીને અડકે છે, ત્યારે તેમને ખંજવાળ આવે એવા લાલ ચકામા પડે છે અને ઘા પડે છે જે ગેંગરીનમાં ફેરવાય છે."

આ ગામમાં દૂષિત પાણીના વપરાશ અને લોકોને થતી સમસ્યાઓ વચ્ચે સંબંધ સ્થાપિત કરવા માટે કોઈ વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો નથી. પરંતુ ભારત અને વિદેશમાં થયેલા બીજા ઘણા અભ્યાસોએ પ્રાણીઓ અને માનવો પર ઝેરી પાણીની અસરો સ્થાપિત કરી છે. માટી અને પાણીનું પ્રદૂષણ દેશમાં એક વ્યાપક સમસ્યા છે. 2024 નાએક અહેવાલમાં (પાણીમાં) નાઈટ્રેટનું પ્રમાણ માન્ય મર્યાદા કરતાં વધુ હોય એવા 440 જિલ્લાઓની યાદી આપવામાં આવી છે જેમાં પુણે સહિત મહારાષ્ટ્રના 32 જિલ્લાઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે, (પાણીમાં) નાઈટ્રેટનું માન્ય મર્યાદા કરતાં વધુ પ્રમાણ પીવાના પાણી અને ખેતી માટે જોખમ ઊભું કરે છે.

નિમગાંવ ભોગીના લોકોએ છેલ્લા દાયકામાં ઘણી વખત વિરોધ પ્રદર્શન કર્યા છે. ગામના ભૂતપૂર્વ ઉપ-સરપંચ લક્ષ્મણ સાંબારે કહે છે, “અમે કંપનીના દરવાજા સામે ભૂખ હડતાળ કરી છે. એમપીસીબી ઓફિસ સામે દેખાવો કર્યા છે. રાંઝણગાવમાં એક વાર રાસ્તા રોકો કર્યું છે. કેટકેટલું કહું તમને? અમે કંપની સામે કાર્યવાહી કરવા માટે અને સ્વસ્થ જીવનના અમારા અધિકાર માટે લડી રહ્યા છીએ."

2024 માં શિરુરના સાંસદ અમોલ કોલ્હેએ સંસદમાં શૂન્યકાળમાં આ મુદ્દો ઉઠાવીને સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન કન્ટ્રોલ બોર્ડ (સીપીસીબી - કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ) ને કાર્યવાહી કરવા વિંનતી કરી હતી. તપાસ કર્યા પછી બોર્ડે તેના અહેવાલમાં જે તારણો આપ્યા હતા તે ગ્રામજનોના પશુધન, માટી અને પાણીના પ્રદૂષણ અંગેના અવલોકનોને સમર્થન આપે છે. તેઓએ પરિસરની દિવાલની નીચેથી પાઝર તલાવ તરફ જતી ગટરમાં દુષિત પાણીના સ્પષ્ટ સંકેતો જોયા હતા. તળાવ નજીક ખોદેલા કૂવામાંથી લીધેલા ભૂગર્ભજળના નમૂનાઓમાં સલ્ફાઇડ અને સાયનાઇડ જેવા હાનિકારક ઝેરી પદાર્થોની હાજરી જોવા મળી હતી.

આ પ્લાન્ટની આસપાસના વિસ્તારની સ્થિતિએ 2016 નાકચરાના વ્યવસ્થાપનમાટેના નિયમો અને સીપીસીબી માર્ગદર્શિકાના અમલીકરણ અંગે પ્રશ્નો ઊભા કર્યા હતા. તેમણે સ્ટોર્મ વોટર ડ્રેનેજ ચેનલ, એપ્રોચ રોડ, લીચેટ (ઘન કચરાના નિકાલની જગ્યાએથી વહેતા પાણીના પ્રવાહથી ઉત્પન્ન થતું દૂષિત પ્રવાહી) ટ્રીટમેન્ટ સિસ્ટમ સહિત પ્લાન્ટની ડિઝાઇન અને લેઆઉટ બાબતે આદેશ આપ્યા હતા. સીપીસીબી માર્ગદર્શિકા અનુસાર બીજી બાબતોની સાથે સાથે ગ્રાઉન્ડ વોટર મોનિટરિંગ વેલ, વાડ અને દરવાજા પણ આવશ્યક હતા. જોખમી કચરાના પરિણામોથી લોકો અને પર્યાવરણને બચાવવા માટે આ નિયમોનું પાલન આવશ્યક છે. બોર્ડ દ્વારા કરવામાં આવેલી તપાસે એમઈપીએલને પ્લાન્ટના પરિઘની આસપાસ એક રિટેનિંગ દિવાલ બાંધવાની ફરજ પાડી હતી.

વર્તમાન સરપંચ જ્યોતિ સાંબારે કહે છે, "પરંતુ દુષિત પાણીનો પ્રવાહ ચાલુ રહે છે. તત્પૂરતા કોંક્રિટ સ્લેબથી અવરોધેલા દિવાલના ખુલ્લા વિસ્તારમાંથી કંપનીના શ્રમિકો પ્રવાહી છોડતા હોય છે તેનો અમે વીડિયો પણ લીધો છે." તેઓ ઉમેરે છે, " અમારે જોઈએ છે કે કંપનીએ અમને જે નુકસાન પહોંચાડ્યું છે તેનો અભ્યાસ કરવા એક સ્વતંત્ર સમિતિ નીમાય."

આ મામલો 2025 થી નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ (એનજીટી) પાસે છે. ગ્રામજનોએ જોખમી પ્રવાહીના નિકાલ પર સંપૂર્ણ રોક લગાવવાની માંગ કરી હતી. ફેબ્રુઆરી 2026 ની સુનાવણી દરમિયાન એનજીટીએ 16-17 માર્ચના રોજ બે દિવસની પ્લાન્ટની સાઈટની મુલાકાત લેવા માટે છ સભ્યોની સમિતિની રચના કરી હતી. આ સમિતિ એનજીટીની આગામી સુનાવણીમાં તેનો અહેવાલ રજૂ કરશે.

આ કંપની પાસેથી સીધું નિવેદન મેળવવાના અમારા અનેક પ્રયાસો અત્યાર સુધી નિષ્ફળ ગયા છે. જોકે, કંપનીના અધિકારીઓએ બીબીસી મરાઠી પર જાહેર નિવેદન આપ્યું હોય તેવું લાગે છે, અને તેમાં તેમણે આ વિસ્તારમાં પાણી અને માટીના પ્રદૂષણમાં કંપનીની કોઈપણ જવાબદારી હોવાનો સ્પષ્ટપણે ઇનકાર કર્યો છે. પરંતુ નિમગાંવ ભોગી ઉપરાંત બીજા ગામો - કરડેલવાડી, અન્નપુર અને અમદાવાદ - પણ બિનઉપજાઉ ખેતરો, બીમાર લોકો અને પશુધનની ફરિયાદ કરે છે.

જ્યોતિ કહે છે, "અમારે લોકો માટે નાણાકીય વળતર જોઈએ છે. અને અમારે આ કંપની અહીં જોઈતી નથી. અમારી જમીન ફરીથી વેચાવાની કોઈ શક્યતા નથી. બિનઉપજાઉ જમીન કે પ્રદૂષિત ગામમાં ઘર કોને જોઈએ? અમે બજાર ભાવ કરતા ઓછા ભાવે વેચીએ તો પણ (એ વેચાશે) નહીં. અમે બધું છોડીને એમ સ્થળાંતર પણ ન કરી શકીએ. અમે અહીં રહેવા મજબૂર છીએ."

પણ સંકેત આ ગામ છોડવા માંગે છે. "મને કોલેજમાં જઈને ભણવાની ખૂબ ઈચ્છા છે. જોકે મારું શરીર મને તેમ કરવા નહીં દે." તે મુક્તિનો શ્વાસ લેવા માગે છે ને પાઝર તલાવ પણ.