సగం ఆకాశాన్ని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకునేందుకు దళితులు పోరాడినప్పుడు...

"ఇప్పుడు మాకు వాళ్ళ పొలాల్లోకి వెళ్ళాల్సిన అవసరమే లేదు. మా గింజలను మేమే పండించుకుంటాం; మా దాణాను మేమే పెంచుకుంటాం. మీ కళ్ళకు కనిపిస్తున్నదంతా మా భూమే." రాజిందర్ కౌర్ తన చేతిని చాచి, సుమారు 125 ఎకరాల మేర విస్తరించివున్న ప్రాంతాన్ని చూపించారు. స్వాతంత్య్రం వచ్చిన 67 సంవత్సరాల తరువాత, ఈ గ్రామానికి చెందిన దళితులు 2014లో ఇక్కడి ఆధిపత్య కులాల నుండి ఆ భూమిని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు.

బలాద్ కలాఁ గ్రామంలోని ఆధిపత్య కులాలకు చెందిన పురుషులు, దళితులు తమ పొలాల్లోకి అడుగుపెట్టినప్పుడు, వారికి 'వారి స్థానాన్ని చూపించిన' కథ, దాదాపు ప్రతి భూమిలేని దళిత మహిళకూ ఉంటుంది. వారు ఎదుర్కొన్న అవమానాలు ఇప్పటికీ జ్ఞాపకాలలో ఉన్నప్పటికీ, చారిత్రాత్మకమైన వారి పోరాటం వాటిని గతంలోకి నెట్టివేసినట్లుగా అనిపిస్తోంది.

పంచాయతీ భూములలో మూడింట ఒక వంతు వాటాపై తమ హక్కును తిరిగి పొందేందుకు దళిత ఉద్యమం తీవ్రంగా పోరాడింది. అది పంజాబ్ గ్రామ ఉమ్మడి భూముల (రెగ్యులేషన్) చట్టం, 1961లో పొందుపరచిన హక్కు. వారి పోరాటాల వలన 2014 నుండి దక్షిణ పంజాబ్‌లోని 162 గ్రామాల్లో 20,000 బిఘాలను (సుమారు 4,210 ఎకరాలు) తిరిగి పొందగలిగారు. ఇప్పుడు, దళితులు మరోసారి ప్రతిఘటనకు ఉన్న అడ్డంకులను వెనక్కు నెడుతున్నారు. 1972 భూ పరిమితి చట్టంలో నిర్దేశించిన పరిమితులకు మించి ఆధిపత్య కులాల ఆధీనంలో ఉన్న భూములపై ​​వారు తమ హక్కును అడుగుతున్నారు.

7వ నంబరు జాతీయ రహదారిలోని సంగ్రూర్, పటియాలాల మధ్య ఉన్న బలాద్ కలాఁ, ఈ ఉద్యమపు అత్యంత నిర్ణయాత్మక క్షణాన్ని ఎదుర్కొంది. రాజిందర్ కౌర్ వంటి మహిళలు తమ సమష్టి పోరాటం సాధించిన అద్భుతాల గురించి నేడు బహిరంగంగానూ సుదీర్ఘంగానూ సంతోషంతో మాట్లాడగలిగిన ప్రదేశం ఇదే. బలాద్ కలాఁకు న్యాయం కోసం పోరాటాలు చేయడం కొత్త కాదు. న్యాయమైన ప్రపంచం అనే కలను నిజం చేసుకునేందుకు పోరాడుతూ మరణించినవారి కోసం గ్రామ పరిధిలో నిర్మించిన స్మారక చిహ్నాలు దాని ప్రతిఘటన చరిత్రకు నిశ్శబ్ద సాక్ష్యంగా నిలిచి ఉన్నాయి.

ఈ భూమి కోసం జరిగిన పోరాటాలు అంత సులభంగా ఏమీ విజయం సాధించలేదు. "దళితులకు చెందిన మొత్తం 125 ఎకరాల భూమిని సర్పంచ్ దున్నుకోవటం ఒక సాధారణ విషయంగా ఉండేది," అని దినసరి కూలీ చరణ్ సింగ్ PARIకి చెప్పారు. తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్న భూమి నిర్వహణను పర్యవేక్షించే కమిటీకి ఆయన నాయకత్వం వహిస్తున్నారు. "లీజు వేలంలో చేరేందుకు మేం ప్రయత్నించినప్పుడు, దాన్ని వ్యతిరేకించిన అకాలీదళ్ సర్పంచ్ పాలనాధికారుల సహాయంతో మమ్మల్ని బెదిరించడానికి ప్రయత్నించాడు. మేం చండీగఢ్-భటిండా రోడ్డును [7వ జాతీయ రహదారికి స్థానిక పదం] దిగ్బంధించి ఆరుసార్లు వేలం జరగకుండా నిలిపివేశాం. దీనికి ప్రతిస్పందనగా, పోలీసులు మాపై లాఠీ ఛార్జ్ చేశారు. మహిళలను అదుపులోకి తీసుకుని లడ్డా కోఠి పోలీస్ స్టేషన్‌కు తరలించారు, 41 మంది పురుషులను రెండు నెలల పాటు జైలులో నిర్బంధించారు.

ఈ మధ్యకాలంలో దళిత నాయకులు, పురుషులు గ్రామంలో లేకుండా జైలులో ఉండటాన్ని అవకాశంగా తీసుకున్న భూస్వాములు పొలాలను దున్నడానికి, వరి విత్తడానికి ప్రయత్నించారు. దీనికి ప్రతిస్పందనగా రైతు సంఘాలు, రచయితలు, కళాకారులు, హక్కుల సంఘాలు రాష్ట్రవ్యాప్త నిరసనలలో ఏకమయ్యాయి. చివరికు, నాయకులను బేషరతుగా విడుదల చేసి, దళితులకు భూమిని లీజుకు ఇస్తూ ఒక రాత పూర్వక ఒప్పందాన్ని మంజూరు చేశారు. "మేం విడుదలయ్యాక, నేరుగా పొలాల వద్దకు వెళ్ళి, అవే పొలాలలో జమీన్ ప్రాప్తి సంఘర్ష్ కమిటీ [ZPSC - భూమిని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకునేందుకు సాగిన పోరాట కమిటీ] జెండాను ఎగురవేశాం," అని ZPSC అధ్యక్షుడు ముకేశ్ మలౌద్ PARIకి చెప్పారు. బలాద్ కలాఁ పోరాటంలో మలౌద్ రెండు నెలలు సంగ్రూర్ జైలులోనే ఉన్నారు. అప్పటి నుండి, ఆయన ప్రతి మలుపులోనూ పోలీసులను తప్పించుకుంటూ వారికి చిక్కకుండా జీవిస్తున్నారు. "భూమిని స్వాధీనం చేసుకున్న తర్వాత, దానిని ఎలా నిర్వహించాలనేది మా ముందు నిలిచిన అతిపెద్ద సవాలు. హరిత విప్లవం ద్వారా మాపై బలవంతంగా రుద్దిన వ్యక్తిగత పోటీ వ్యవసాయ నమూనా ఎప్పుడూ మాకొక ఎంపిక కాదనేది స్పష్టం.

"దాంతో మేం సమష్టి వ్యవసాయాన్ని ఎంచుకున్నాం."

దళితుల చిన్న బృందాలను ఏర్పాటు చేసిన ZPSC, వారి అవసరాలకు తగిన పంటను పండించుకునే పూర్తి స్వేచ్ఛతో భూమిని వారి మధ్య సమానంగా విభజించింది. వారి పోరాటం నుండి పుట్టిన మార్పులు, ఆ తరువాత సహకార వ్యవసాయ నమూనా అందించిన మార్గదర్శకత్వంలో గ్రామ వైఖరితో అనునాదంచెందుతూ, ఇప్పుడు కొత్తగా దక్కిన గౌరవంతో రాజిందర్ కౌర్, ఇంకా ఇతర మహిళల జీవితాలను రూపొందిస్తున్నాయి. “గతంలో భూస్వాములు మమ్మల్ని బానిసలుగా చేశారు. కమిటీ మమ్మల్ని విముక్తి చేసి, ఈ విస్తారమైన పొలాలకు మమ్మల్ని యజమానులుగా చేసింది,” అని ZPSC గురించి ప్రస్తావిస్తూ చెప్పారామె.

గ్రామంలో మొత్తంగా భూస్వామ్య అణచివేత స్వభావం ఉన్నందున, మహిళలు ఎక్కువగా బాధపడ్డారని ముకేశ్ మాతో చెప్పారు. “ZPSC ప్రభావానికి రావటానికి ముందు, భూస్వాములు దళిత బాలికలను, కొత్తగా పెళ్లైన మహిళలను లక్ష్యంగా చేసుకోవడం సర్వసాధారణంగా ఉండేది. వారు అడవి గడ్డిని సేకరించటం కోసం పొలాల్లోకి వచ్చేవరకు భూస్వాములు వేచి ఉండేవారు - అక్కడ వేధింపులు నిత్యకృత్యంగా ఉండేవి.”

ప్రొఫెసర్లు గియాన్ సింగ్, ధరమ్ పాల్‌లు 2015లో నిర్వహించిన ఒక అధ్యయనంలో, పంజాబ్‌లోని భూమిలేని దళిత మహిళల్లో 6.83 శాతం మంది పొలాల్లో పనిచేస్తున్నప్పుడు లైంగిక దోపిడీని ఎదుర్కొన్నారని తేలింది. ఇది జర్నల్ ఆఫ్ రూరల్ డెవలప్‌మెంట్‌లో ప్రచురితమైంది. అత్యధిక శాతం - 78.11 శాతం - స్పందించడానికి నిరాకరించడంతో వాస్తవ సంఖ్య చాలా ఎక్కువగా ఉండే అవకాశం ఉంది.

రాజిందర్ కౌర్ తన చిన్ననాటి ఒక సంఘటనను మాతో పంచుకున్నారు. తనకున్న ఒకే ఒక గేదెకు మేత తీసుకురావటం కోసం నీటి కాలువల వెంట పెరుగుతున్న అడవి గడ్డిని కోసుకొచ్చేందుకు ఇతర దళిత మహిళలతో కలిసి ఆమె కూడా వెళ్ళింది. 'అక్రమంగా ప్రవేశించిన' వారిని గమనించిన ఒక ఆధిపత్య కులానికి చెందిన భూస్వామి, ‘నా పొలాల్లోకి ప్రవేశించడానికి ఎంత ధైర్యం మీకు’ అంటూ ఆ మహిళలపై అరిచాడు. తమ బస్తాలను ఒకటి తర్వాత ఒకటిగా అతను పొలం బయటికి ఎలా విసిరేశాడో రాజిందర్ గుర్తుచేసుకున్నారు. "అతను మమ్మల్ని వెంటనే అక్కడి నుంచి వెళ్ళిపొమ్మని చెప్పాడు. మేం వారి పొలాల వైపుకు వెళ్ళినప్పుడు తరచూ వాళ్ళు మమ్మల్ని తప్పిపోయి వీధుల్లో తిరిగే గొడ్లను తరిమినట్టుగా తరిమికొట్టేవారు. భూస్వాములు ఎటువంటి మాటలంటారో నేను మీకు నా నోటితో చెప్పలేను," అని ఆమె అన్నారు.

"ఇలాంటి దారుణాలు తరచుగా వారు తమ పశువులను అమ్ముకోవాల్సి వచ్చేలా చేశాయి. ఎందుకంటే అడవి గడ్డిని సేకరించే సమయంలో మహిళలు ఎల్లప్పుడూ ప్రమాదకర పరిస్థితిలో ఉంటారు. పరిస్థితి ఎలా ఉండేదంటే కొన్నిసార్లు మహిళలు గడ్డి కోసం ఐదారు కిలోమీటర్లు నడవాల్సి రావటంతో వారికి రోజు మొత్తం వృధా అయ్యేది," అన్నారు ముకేశ్. ఇప్పుడు వారు సాయంత్రం వేళ తమ సొంత పొలాల నుండి మేతను సేకరిస్తున్నారు, పగటిపూట మహాత్మా గాంధీ జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ చట్టం (MGNREGA) కింద పని చేస్తారు.

భూమిని తిరిగి సాధించాలనే ఉద్యమం దళిత మహిళలకు గౌరవం కంటే ఎక్కువే తెచ్చిపెట్టిందని ముకేశ్ చెప్పారు. “ఇది బేగార్ [బలవంతపు శ్రమ] సంస్కృతిని పూర్తిగా అంతం చేసింది, దళితులకు సంప్రదింపులు చేసే సామర్థ్యాన్ని ఇచ్చింది.”

బలాద్ కలాఁలోని 22 దళిత కుటుంబాల తన బృందం గురించి చరణ్ సింగ్ మాట్లాడినప్పుడు, ఇది నిజమైన విజయగాథ అని మనకు అర్థంమవడం మొదలవుతుంది. ఈ బృందం 77 బిఘాలను సాగుచేస్తుంది. ఇందులో గోధుమలను, వరిని ఉమ్మడిగా సాగుచేస్తుండగా, పశుగ్రాసం పండించడానికి ఒక్కొక్కరికి 20 మర్లాల (బిఘాలో ఎనిమిదవ వంతు) భూమి లభిస్తుంది “పోయిన వరి పంట తర్వాత, ప్రతి కుటుంబానికి 19,000 రూపాయలు లాభంవచ్చింది. ఇంకా, సొంత వినియోగం కోసం ఐదు క్వింటాళ్ళ గోధుమలు, పశువుల కోసం ఒక ట్రాక్టర్‌లో పట్టేంత తవుడు లభించాయి. మిగిలిన గోధుమలను మార్కెట్లో అమ్మేశాం. లాభంతో పాటు, రెండు పంటల నుండి మాకు లభించిన మొత్తం తర్వాతి ఏడాదికి లీజు డబ్బు చెల్లించడానికి సరిపోతుంది,” అని ఆయన చెప్పారు.

భూమి కోసం జరిగిన ఈ పోరాటం దక్షిణ పంజాబ్ గ్రామీణ ప్రాంత దృశ్యంలో ఎంతటి మార్పును తెచ్చిందంటే, దాదాపు ప్రతి గ్రామానికీ ఒక ప్రత్యేకమైన స్వంత కథ ఉంది. ఒక గ్రామం మొత్తం వ్యవసాయ పనిముట్లను కొనుగోలు చేస్తే, మరొక గ్రామం సాముదాయక కార్యక్రమాలకు ఉపయోగించే గుడారాలను, పాత్రలను కొనుగోలు చేసింది. బలాద్ కలాఁ నుండి 15 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న బట్రియాణా గ్రామంలో లాగా. అక్కడ వడ్రంగిగా పనిచేసే రామ్‌కరణ్ సింగ్ ఉన్నారు. ఆయన గ్రామంలోని దళితుల ఉమ్మడి పొలాన్ని నిర్వహించే కమిటీ సభ్యుడు కూడా. ఆయన తన స్వరాజ్ 855 ట్రాక్టర్‌తో వరి పొలాలను సిద్ధం చేస్తున్నారు. "మేం దీన్ని మా పొలం మీద వచ్చిన లాభం నుండి కొనుగోలుచేశాం," అని ఆయన చెప్పారు.

ఈ గ్రామంలోని సుమారు 130 దళిత కుటుంబాలు, 2015 నుండి తాము సాగుచేస్తోన్న 28 ఎకరాల ఉమ్మడి పొలంలో సభ్యులుగా ఉన్నారు. వారి వద్ద స్వరాజ్ 855 ట్రాక్టర్ నుండి ట్రాలీ వరకు, హ్యాపీ సీడర్ నుండి నాగలి వరకు- మీరు వ్యవసాయ పనిముట్టు లేదా యంత్రం అని పిలిచే ఏదైనా అది వారి దగ్గర ఉంటుంది. “వ్యవసాయ పనిముట్ల కోసం దాదాపు 10 లక్షల రూపాయలు ఖర్చు చేసిన తర్వాత కూడా, మేం 7 లేదా 8 లక్షల రూపాయలు ఆదా చేశాం. ఆ డబ్బును మేం 10.8 శాతం వార్షిక వడ్డీపై అర్తియా (కమిషన్ ఏజెంట్, వడ్డీ వ్యాపారి) మంగత్ శర్మకు ఇచ్చాం. అతను గతంలో మాకు డబ్బు అప్పుగా ఇచ్చేవాడు,” అని రామకరణ్ చెప్పారు.

పంట కాలంలో, ఈ గ్రామాల్లోని దళిత మహిళలు ఇకపై భూస్వాముల వైపు చూడటంలేదు. ఋతువుల రాకను పండుగ చేసుకోవడానికి వారు తమ పాటలను ఏకకంఠంతో పాడుకుంటారు. “మా సొంత ఇళ్ళు ధాన్యాలతో నిండి ఉన్నాయి. ఈ కుప్ [గడ్డివాములను]లను చూడండి, మేం ఏడాది పొడవునా అవసరమైన తవుడును నిల్వ చేసుకున్నాం,” అని బలాద్ కలాఁలో సావిత్రి కౌర్ చెప్పారు. “ఇప్పుడు మా వెహ్రా [దళిత వాడ]లోని దాదాపు ప్రతి ఇల్లు పాలు అమ్మడం ద్వారా సంపాదిస్తోంది. కొందరు ఒకటి కంటే ఎక్కువ పశువులను కూడా పెంచుతున్నారు,” అని ఆమె కుప్‌ల సమూహం ఉన్న దళితుల పొలం వైపు చూపిస్తూ చెప్పారు.

నేడు మనం బలాద్ కలాఁ, బట్రియాణాలో చూస్తోన్న దళిత సమష్టి వ్యవసాయ నమూనా 2008 నాటిది. బెన్రా గ్రామంలో (ధురీ సబ్ డివిజన్) దళితులు తమ తొమ్మిది ఎకరాల వాటాపై మొదటిసారి తమ నియంత్రణను ప్రకటించినప్పటిది. అయితే, ZPSC ఇది కేవలం సమష్టి వ్యవసాయం గురించి మాత్రమే కాదనీ, భూమి కోసం పోరాటమనీ చెబుతోంది. “రాష్ట్ర గ్రామీణాభివృద్ధి, పంచాయతీల శాఖ ఏటా దాదాపు 1.56 లక్షల ఎకరాల పంచాయతీ భూమిని లీజుకు ఇస్తుంది. అందులో మూడింట ఒక వంతు [52,000 ఎకరాలు] భూమిని దళితులకు కేటాయించారు,” అని ముకేశ్ చెప్పారు. “అయినప్పటికీ, శక్తివంతులైన భూస్వాములు దశాబ్దాలుగా ఈ భూమిని అతి తక్కువ ధరలకు కాజేస్తూ, చట్టాన్ని తప్పించుకోవడానికి విశ్వాసపాత్రులైన దళితులను ముందుంచుతున్నారు."

బలాద్ కలాఁ తర్వాత ఈ ఉద్యమం దావానలంలా వ్యాపించి, ఏటా సగటున 15 కొత్త గ్రామాలను జాబితాలో చేర్చుకుంటోంది. ఉద్యమం ద్వారా ప్రభావితమైన గ్రామాల సంఖ్య పెరుగుతుండటంతో పాటు, ZPSC నాయకులపై క్రిమినల్ కేసులు కూడా పెరుగుతున్నాయి. ఒక్క ముకేశ్ మలౌద్‌ మీదనే 28 క్రిమినల్ కేసులు నమోదయ్యాయి. వాటిలో హత్యాయత్నం, భూ కబ్జా, ట్రాఫిక్‌కు ఆటంకం కలిగించడం, అధికారులను తమ విధులను నిర్వర్తించకుండా అడ్డుకోవటం వంటి అనేక కేసులు ఉన్నాయి. "ఇప్పుడు నేను 29వ కేసు నమోదు కోసం ఎదురుచూస్తున్నాను," అన్నారాయన నవ్వుతూ. ఎందుకంటే ZPSC ఇటీవల ల్యాండ్ సీలింగ్ చట్టం, 1972 అమలు కోసం ప్రచారాన్ని ప్రారంభించడం ద్వారా ఉద్యమానికి ఒక కొత్త మలుపును ఇచ్చింది.

దేశంలోని ఏ రాష్ట్రం కంటే కూడా అధికంగా, పంజాబ్ రాష్ట్ర జనాభాలో దళితులు సుమారు 32 శాతం ఉన్నారు. కానీ మొత్తం భూమిలో వారి వద్ద కేవలం 3.5 శాతం మాత్రమే ఉంది. “కొద్దిమందికి ఇంత పెద్ద మొత్తంలో భూమి ఎలా లభించింది? బ్రిటిష్‌వారికి లేదా పూర్వపు రాజులకు విధేయత చూపినందుకు వారికి ఈ భూములు బహుమతులుగా వచ్చాయి. ఈ భూమికి సంబంధించిన చట్టాన్ని అమలు చేయడమే మా ఏకైక డిమాండ్. ప్రభుత్వం దానిని అమలు చేయకపోతే, ప్రజలు అమలు చేస్తారు,” ముకేశ్ PARIకి చెప్పారు.

అయితే, ప్రజలు ఇప్పటికే ఈ చట్టాన్ని అమలు చేయడం ప్రారంభించినట్లు కనిపిస్తోంది. మే 20న, 'భూమిలేనివారి ఐక్యత వర్ధిల్లాలి' వంటి నినాదాల ప్రతిధ్వనుల మధ్య, ప్రతి ఒక్కరూ మట్టి దీపాలను పట్టుకున్న వందలాదిమంది దళితులు సుదూర గ్రామాల నుండి వచ్చారు. మలౌద్, అతని సహచరుల నేతృత్వంలో వారు సంగ్రూర్‌లోని బీర్ అయిశ్వన్ వైపు కవాతు ప్రారంభించారు. ఇక్కడ జింద్ రాచరిక రాష్ట్రానికి చెందిన 927 ఎకరాల భూమి ఉంది. రెవెన్యూ రికార్డులలో ఈ భూమి బేచిరాగ్ (జనావాసాలు లేనిది, కానీ అక్షరాలా దీని అర్థం - దీపం లేనిదని)గా గుర్తించబడింది.

ముకేశ్ దృఢమైన స్వరంతో జనసమూహానికి ఇలా చెప్పారు, “ఈ భూమిపై బేగమ్‌పుర [కవి-సాధువు రవిదాస్ ఊహించిన ఆదర్శరూప, కులరహిత గ్రామం]ను సృష్టించడానికి దళితులు తమ ఇళ్ళ నుండి ఈ దీపాలను తీసుకువచ్చారు. ఇది ప్రారంభం మాత్రమే. పంజాబ్‌లో 153 బేచిరాగ్ గ్రామాలున్నాయి, వీటిలో అంతా కలిసి లక్ష ఎకరాల భూమి ఉంది. ఇప్పుడు, ఏ గ్రామం కూడా బేచిరాగ్‌గా మిగిలిపోదు, అటువంటి భూమిలోని ప్రతి అంగుళం త్వరలోనే వెలిగిపోతుంది.” పోలీసులు ZPSCకి చెందిన అనేకమంది నాయకులతో సహా దాదాపు 400 మంది దళితులను అరెస్టు చేశారు, అప్పటి నుండి ముకేశ్ కోసం కూడా తీవ్రంగా వెతుకుతున్నారు. అయితే, చాలాకాలంగా ఆచరిస్తోన్న ఒక ఆచారాన్ని గౌరవిస్తూ, గత 15 సంవత్సరాలుగా చేస్తున్నట్టే ఆయన మళ్ళీ ప్రజల్లోకి అదృశ్యమయ్యారు.

ఈ నిజమైన దాగుడుమూతల ఆటలో ముకేశ్, ఆయన సహచరుల పాదముద్రలు దక్షిణ పంజాబ్‌లోని 100కు పైగా గ్రామాలలో ముద్రపడి ఉన్నాయి. అనేక కఠినమైన కాలాలను ఎదుర్కొన్న బలాద్ కలాఁలో 11 వేసవికాలాల క్రితం మొదటిసారిగా ZPSC జెండా ఎగిరింది. దాని మసకబారిన ఎరుపు రంగు ఇప్పుడు అంతులేని పచ్చని పొలాలతో కలిసిపోతున్నట్లుగా కనిపిస్తోంది.

ఈకథనాన్ని PARI సీనియర్ ఫెలోషిప్ 2025 కింద ప్రచురించారు.

అనువాదం: సుధామయి సత్తెనపల్లి