પંજાબના દલિતોનાં સાત ડગલાં આકાશમાં

પોતાનો હાથ લંબાવીને, રજિન્દર કૌર લગભગ 125 એકરના વિશાળ ખેતર તરફ ઈશારો કરે છે, “હવે અમારે એમનાં ખેતરોમાં જવાની કોઈ જરૂર નથી. અમે અમારું અનાજ જાતે ઉગાડીએ છીએ; અમારો ઘાસચારો પણ જાતે જ ઉગાડીએ છીએ. જ્યાં સુધી તમારી નજર પહોંચે છે, ત્યાં સુધીની આ બધી જમીન અમારી છે.” આઝાદીનાં 67 વર્ષ પછી, 2014માં આ ગામના દલિતોએ અહીંની પ્રભુત્વશાળી જાતિઓ પાસેથી આ જમીન પાછી મેળવી હતી.

બલદ કલાં ગામની લગભગ દરેક ભૂમિહીન દલિત મહિલા પાસે કહેવા એવો કોઈને કોઈ કિસ્સો છે, જ્યારે ઉચ્ચ જાતિના પુરુષોએ એમના ખેતરમાં પગ મૂકવા બદલ તેમને ‘તેમની ઓકાત’ બતાવી દીધી હોય. તેમણે સહન કરેલાં અપમાન હજી પણ યાદોમાં તાજાં છે, પણ તેમના આ ભવ્ય સંઘર્ષે એ બધી કડવી યાદોને ભૂતકાળ બનાવી દીધી હોય એવું લાગે છે.

આ દલિત આંદોલને પંચાયતની જમીનોમાં પોતાના ત્રીજા ભાગના હિસ્સાના અધિકારને પાછો મેળવવા માટે જોરદાર લડત આપી છે. આ એક એવો અધિકાર છે જેને પંજાબ વિલેજ કોમન લેન્ડ્સ (રેગ્યુલેશન) એક્ટ, 1961માં સમાવાયો છે. તેમના સંઘર્ષોથી તેમણે 2014થી દક્ષિણ પંજાબના 162 ગામોમાં 20,000 વીઘા (લગભગ 4,210 એકર) જમીન પાછી મેળવી છે. અને હવે, દલિતો ફરી એક વાર પ્રતિકારની હદો પાર કરી રહ્યા છે. તેઓ લેન્ડ સીલિંગ એક્ટ, 1972 દ્વારા નિર્ધારિત મર્યાદા કરતાં વધુ જમીન ધરાવતી પ્રભુત્વશાળી જાતિઓ પાસેથી જમીન પર પોતાનો દાવો કરી રહ્યા છે.

સંગરુર અને પટિયાલા વચ્ચે નેશનલ હાઈવે 7 પર આવેલું બલદ કલાં એ ગામ છે, જ્યાં આ આંદોલનને તેનો સૌથી નિર્ણાયક વળાંક મળ્યો. આ એ જગ્યા છે જ્યાં રજિન્દર કૌર જેવી મહિલાઓ આજે ખુલ્લા મને અને વિસ્તારથી વાત કરતાં ખુશ થાય છે કે તેમના સામૂહિક સંઘર્ષે કેવા ચમત્કારો સર્જ્યા છે. ન્યાય માટેની લડાઈઓ બલદ કલાં માટે કોઈ નવી વાત નથી. એક ન્યાયી દુનિયાના સ્વપ્ન માટે લડતાં લડતાં શહીદ થયેલા લોકોના સ્મારકો ગામની સીમમાં તેના સંઘર્ષના ઇતિહાસની મૂક સાક્ષી પૂરે છે.

જોકે, આ જમીન માટેની લડાઈઓ સહેલાઈથી જીતાઈ ન હતી. દૈનિક મજૂરી કરતા ચરણ સિંહ પારીને કહે છે, “પહેલાં સરપંચ દલિતો માટે ફાળવાયેલી બધી 125 એકર જમીન જાતે જ ખેડતા હતા.” તેઓ પાછી મેળવેલી જમીનના સંચાલનની દેખરેખ કરતી સમિતિના વડા છે. ચરણ સિંહ કહે છે, “જ્યારે અમે જમીનના ભાડાપટ્ટાની હરાજીમાં ભાગ લેવાનો પ્રયાસ કર્યો, ત્યારે અકાલી દળના સરપંચે વિરોધ કર્યો અને તંત્રની મદદથી અમને ડરાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો. અમે ચંદીગઢ-ભટિંડા રોડ [NH 7 માટેનો સ્થાનિક શબ્દ] રોકી દીધો અને છ વખત હરાજી અટકાવી દીધી. જવાબમાં, પોલીસે અમારા પર લાઠીચાર્જ કર્યો. મહિલાઓને ઉપાડીને લડ્ડા કોઠી પોલીસ સ્ટેશન લઈ જવામાં આવી, અને 41 પુરુષોને બે મહિના માટે જેલમાં પૂરી દેવામાં આવ્યા.”

આ દરમિયાન, ગામમાં, જમીનદારોએ જેલમાં ગયેલા નેતાઓ અને દલિત પુરુષોની ગેરહાજરીનો ફાયદો ઉઠાવ્યો અને ખેતરો ખેડીને ડાંગર વાવી દીધી. તેના જવાબમાં, ખેડૂત સંગઠનો, લેખકો, કલાકારો, અને અધિકાર જૂથોએ એક થઈને રાજ્યવ્યાપી વિરોધ પ્રદર્શનો કર્યાં. આખરે, નેતાઓને બિનશરતી રીતે મુક્ત કરવામાં આવ્યા અને એક લેખિત કરાર દ્વારા દલિતોને જમીન લીઝ પર આપવામાં આવી. ZPSC (ઝમીન પ્રાપ્તિ સંઘર્ષ સમિતિ)ના પ્રમુખ મુકેશ મલૌદ પારીને સહજતાથી કહે છે, “જેલમાંથી છૂટ્યા પછી, અમે સીધા ખેતરો તરફ ગયા અને ત્યાં ઝમીન પ્રાપ્તિ સંઘર્ષ સમિતિ [જમીન પાછી મેળવવા માટેના સંઘર્ષની સમિતિ]નો ઝંડો લહેરાવ્યો.” બલદ કલાંના સંઘર્ષ દરમિયાન મલૌદ પોતે બે મહિના સુધી સંગરુર જેલમાં રહ્યા હતા. ત્યારથી તેઓ છુપાઈને જીવી રહ્યા છે, અને ડગલે ને પગલે પોલીસને થાપ આપતા રહે છે. “જમીનનો કબ્જો મળ્યા પછી, અમારી સામે સૌથી મોટો પડકાર એ હતો કે તેનું સંચાલન કેવી રીતે કરવું. અને દેખીતી રીતે, હરિયાળી ક્રાંતિ દ્વારા આપણા પર લાદવામાં આવેલી ખેતીની વ્યક્તિવાદી અને સ્પર્ધાત્મક પદ્ધતિ ક્યારેય અમારા માટે એક વિકલ્પ નહોતી.”

“એટલે, અમે સામૂહિક ખેતીનો વિકલ્પ પસંદ કર્યો.”

ZPSCએ દલિતોનાં નાનાં-નાનાં જૂથ બનાવ્યાં, અને જમીન તેમની વચ્ચે સરખે ભાગે વહેંચી દેવામાં આવી. સાથે જ તેમને પોતાની જરૂરિયાત મુજબ ગમે તે વાવવાની પૂરી સ્વતંત્રતા આપવામાં આવી. તેમના સંઘર્ષમાંથી જન્મેલા અને પછી સહકારી ખેતીના મોડેલથી માર્ગદર્શન પામેલા આ ફેરફારો હવે ગામની હવામાં ગુંજી રહ્યા છે, અને રાજીન્દર કૌર જેવી મહિલાઓના જીવનને નવી ગરિમા સાથે આકાર આપી રહ્યા છે. ZPSCનો ઉલ્લેખ કરતાં તેઓ કહે છે, “પહેલાં અમે જમીનદારોના ગુલામ હતા. આ સમિતિએ અમને આઝાદ કર્યા અને અમને આ મોટા ખેતરોના માલિક બનાવ્યા.”

મુકેશ અમને કહે છે કે ગામમાં લગભગ સામંતશાહી જેવો માહોલ છે, જેમાં મહિલાઓએ સૌથી વધુ સહન કરવું પડ્યું. “ZPSCના પ્રભાવ પહેલાં, જમીનદારો દલિત છોકરીઓ અને નવી પરણેલી સ્ત્રીઓને નિશાન બનાવતા એ સામાન્ય બાબત બની ગઈ હતી. તેઓ ખેતરોમાં જંગલી ઘાસ લેવા આવે તેની રાહ જોતા – જ્યાં તેમની છેડતી થાય એ રોજની વાત થઈ ગઈ હતી.”

પ્રોફેસર જ્ઞાન સિંહ અને ધરમ પાલ દ્વારા કરવામાં આવેલા અને જર્નલ ઑફ રૂરલ ડેવલપમેન્ટમાં પ્રકાશિત થયેલા 2015ના એક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે પંજાબમાં ખેતરોમાં કામ કરતી વખતે, 6.83 ટકા ભૂમિહીન દલિત મહિલાઓએ જાતીય શોષણનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. વાસ્તવિક આંકડો કદાચ ઘણો વધારે હોઈ શકે છે, કારણ કે મોટાભાગની — 78.11 ટકા — મહિલાઓએ જવાબ આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.

રજિન્દર કૌર તેમના યુવાનીના દિવસોની એક વાત કહે છે, જ્યારે તેઓ અન્ય દલિત મહિલાઓ સાથે નહેરોની નીક પાસે ઉગેલું જંગલી ઘાસ લેવા ગયાં હતાં, જેથી તેઓ તેમની એકમાત્ર ભેંસને ખવડાવી શકે. આ ‘ઘૂસણખોરો’ને જોઈને, ગુસ્સે ભરાયેલા પ્રભુત્વશાળી જાતિના જમીનદારે મહિલાઓ પર બરાડા પાડ્યા કે તેઓએ તેમના ખેતરમાં પગ મૂકવાની હિંમત પણ કેવી રીતે કરી. રજિન્દર યાદ કરે છે કે કેવી રીતે તેણે એક પછી એક તેમના કોથળા ખેતરની બહાર ફેંકી દીધા હતા. તેઓ કહે છે, “તેણે અમને ત્યાંથી જતા રહેવા કહ્યું. ઘણી વાર, જ્યારે અમે તેમનાં ખેતરની નજીક પણ જતાં, ત્યારે તેઓ અમને રખડતાં ઢોરની જેમ હાંકી કાઢતા. હું તમને કહી પણ નથી શકતી કે જમીનદારો કેવા શબ્દો વાપરતા હતા.”

મુકેશ કહે છે, “આવી અત્યાચારી ઘટનાઓને કારણે તેમણે ઘણી વાર તેમનાં ઢોરઢાંખર વેચી દેવાં પડતાં, કારણ કે જંગલી ઘાસ લેતી વખતે મહિલાઓ હંમેશાં અસુરક્ષિત રહેતી. પરિસ્થિતિ એવી હતી કે ક્યારેક મહિલાઓને ફક્ત ઘાસ ભેગું કરવા માટે પણ પાંચ કે છ કિલોમીટર સુધી ચાલવું પડતું, જેમાં તેમનો આખો દિવસ બરબાદ થઈ જતો.” આજે, તેઓ સાંજે પોતાનાં ખેતરોમાંથી ઘાસચારો ભેગો કરે છે અને દિવસે મહાત્મા ગાંધી રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ રોજગાર ગેરંટી અધિનિયમ (MGNREGA- મનરેગા) હેઠળ કામ કરે છે.

મુકેશ કહે છે કે જમીન પાછી મેળવવાના આંદોલને દલિત મહિલાઓ માટે માત્ર ગરિમા જ નહીં, પરંતુ તેનાથી પણ વિશેષ કંઈક આપ્યું છે. “તેણે ‘બેગાર’ [વેઠ]ની પ્રથાને સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરી દીધી છે અને દલિતોને ભાવતાલ કરવાની શક્તિ આપી છે.”

જ્યારે ચરણ સિંહ બલદ કલાંમાં 22 દલિત પરિવારોના તેમના જૂથ વિશે વાત કરે છે, ત્યારે સમજાય છે કે આ એક સાચી સફળતાની ગાથા છે. આ જૂથ 77 વીઘા જમીન પર ખેતી કરે છે — દરેક પરિવારને ઘાસચારો ઉગાડવા માટે 20 મરલા (એક વીઘાનો આઠમો ભાગ) જમીન મળે છે, જ્યારે ઘઉં અને ડાંગરની ખેતી સામૂહિક ખેતરમાં થાય છે. તેઓ કહે છે, “છેલ્લી ડાંગરની લણણી પછી, દરેક પરિવારને નફા તરીકે 19,000 રૂપિયા મળ્યા હતા. આ ઉપરાંત પોતાના વપરાશ માટે પાંચ ક્વિન્ટલ ઘઉં અને પશુઓ માટે એક ટ્રેક્ટર ભરીને ચારો પણ મળ્યો હતો. બાકીના ઘઉં બજારમાં વેચી દેવાયા હતા. નફા ઉપરાંત, બંને પાકમાંથી અમને મળેલી રકમ આવતા વર્ષના ભાડાપટ્ટાના પૈસા ચૂકવવા માટે પૂરતી હતી.”

જમીન માટેના આ સંઘર્ષે દક્ષિણ પંજાબનાં ગામડાંમાં એવો માહોલ બનાવી દીધો છે કે લગભગ દરેક ગામે પોતાની આગવી કહાણી લખી છે. કોઈ ગામે ખેતીના તમામ ઓજારો ખરીદ્યાં છે, તો બીજા ગામે સામુદાયિક પ્રસંગોમાં વાપરવા માટે તંબુ અને વાસણો ખરીદ્યાં છે. બલદ કલાંથી લગભગ 15 કિલોમીટર દૂર આવેલા બત્રિયાણા નામના ગામમા અમને રામકરણ સિંહ મળે છે, જેઓ સુથાર તરીકે કામ કરે છે અને ગામના સામૂહિક દલિત ખેતરનું સંચાલન કરતી સમિતિના સભ્ય છે. સ્વરાજ 855 ટ્રેક્ટરથી ડાંગરનાં ખેતરો તૈયાર કરતાં તેઓ કહે છે, “અમે આ ટ્રેક્ટર અમારા ખેતરના નફામાંથી ખરીદ્યું છે.”

આ ગામમાં, લગભગ 130 દલિત પરિવારો, 28 એકરના સામૂહિક ખેતરના સભ્યો છે, જેના પર તેઓ 2015થી ખેતી કરી રહ્યા છે. સ્વરાજ 855 ટ્રેક્ટરથી લઈને ટ્રોલી સુધી, હેપ્પી સીડરથી લઈને હળ સુધી, તમે ખેતીના કોઈ પણ ઓજાર કે મશીનનું નામ લો તે તેમની પાસે હશે જ. રામકરણ કહે છે, “મશીનરી પાછળ લગભગ 10 લાખ રૂપિયા ખર્ચ્યા પછી પણ, અમે 7 કે 8 લાખ રૂપિયા બચાવ્યા છે, જે અમે આડતિયા (કમિશન એજન્ટ અને શાહુકાર) મંગત શર્માને 10.8 ટકાના વાર્ષિક વ્યાજે આપ્યા છે. પહેલાં તો તેઓ અમને પૈસા ઉધાર આપતા હતા.”

આ ગામોમાં લણણીની મોસમ દરમિયાન, દલિત મહિલાઓ હવે જમીનદારોના ભરોસે નથી. તેઓ મોસમના આગમનની ઉજવણી કરવા માટે એક સૂરમાં પોતાનાં ગીતો ગાય છે. બલદ કલાંમાં સાવિત્રી કૌર કહે છે, “અમારાં પોતાનાં ઘરો અનાજથી ભરેલાં છે. અને આ કુપ્પ [ઘાસના પૂડા] જુઓ, અમે આખા વર્ષનો ચારો એકઠો કરી લીધો છે.” તેઓ જ્યાં કુપ્પ રાખેલું છે તે દલિતોના ખેતર તરફ ઈશારો કરતાં કહે છે, “હવે અમારા વેહડા [દલિત વસ્તી]માં લગભગ દરેક ઘર દૂધ વેચીને કમાણી કરે છે. કેટલાક તો એક કરતાં વધુ ઢોર પણ પાળે છે.”

આજે આપણે બલદ કલાં અને બત્રિયાણામાં જે દલિત સામૂહિક ખેતીનું મોડેલ જોઈ રહ્યા છીએ, તેનાં મૂળ 2008માં છે. ત્યારે બેનડા ગામ (ધુરી સબડિવિઝન)માં દલિતોએ પહેલી વાર તેમના નવ એકરના હિસ્સા પર હક મેળવ્યો હતો. જોકે, ZPSC કહે છે કે આ માત્ર સામૂહિક ખેતીની વાત નથી, આ જમીન માટેનો સંઘર્ષ છે. મુકેશ કહે છે, “રાજ્યનો ગ્રામીણ વિકાસ અને પંચાયત વિભાગ વાર્ષિક આશરે 1.56 લાખ એકર પંચાયત જમીન ભાડે આપે છે, જેમાંથી ત્રીજો ભાગ [52,000 એકર] દલિતો માટે અનામત છે. તેમ છતાં દાયકાઓથી, વગદાર જમીનદારો કાયદાથી બચવા માટે વફાદાર દલિતોના નામનો ઉપયોગ કરીને નજીવા ભાવે આ જમીન પર કબજો જમાવતા રહ્યા છે.”

બલદ કલાં પછી, આ આંદોલન આગની જેમ ફેલાઈ ગયું અને દર વર્ષે સરેરાશ 15 નવાં ગામો આ યાદીમાં જોડાતાં ગયાં. જેમ જેમ આંદોલનથી પ્રભાવિત ગામોની સંખ્યા વધતી ગઈ, તેમ તેમ ZPSCના નેતાઓ સામે ફોજદારી કેસોની સંખ્યા પણ વધતી ગઈ. એકલા મુકેશ મલૌદ સામે 28 ફોજદારી કેસ નોંધાયા છે, જેમાં હત્યાનો પ્રયાસ, જમીન પચાવી પાડવી, ટ્રાફિકમાં અવરોધ અને અધિકારીઓને તેમની ફરજ બજાવતા અટકાવવા જેવા અનેક આરોપોનો સમાવેશ થાય છે. તેઓ હસીને કહે છે, “હવે હું 29મો કેસ દાખલ થવાની રાહ જોઈ રહ્યો છું.” આનું કારણ એ છે કે ZPSCએ તાજેતરમાં 1972ના લેન્ડ સીલિંગ એક્ટના અમલીકરણ માટે એક અભિયાન શરૂ કરીને આંદોલનને નવો વળાંક આપ્યો છે.

પંજાબની વસ્તીમાં લગભગ 32 ટકા દલિતો છે − જે કોઈ પણ રાજ્ય માટે સૌથી વધુ છે. પરંતુ તેમની પાસે રાજ્યની કુલ જમીનના માત્ર 3.5 ટકા જમીનની જ માલિકી છે. મુકેશ પારીને કહે છે, “અમુક લોકોને આટલી મોટી જમીનો કેવી રીતે મળી? તેમને આ જમીનો અંગ્રેજો કે ભૂતપૂર્વ રાજાઓ પ્રત્યેની વફાદારીના ઈનામ તરીકે મળી હતી. અમારી એક જ માંગ છે કે આ [જમીન ટોચમર્યાદાનો] કાયદો લાગુ કરવામાં આવે. જો સરકાર તેને લાગુ નહીં કરે, તો લોકો કરશે.”

અને એવું લાગે છે કે લોકોએ કાયદાનો અમલ કરવાનું શરૂ કરી પણ દીધું છે. 20 મેના રોજ, દૂર-દૂરના ગામોમાંથી સેંકડો દલિતો, હાથમાં માટીના દીવા લઈને ‘ભૂમિહીનોની એકતા ઝિંદાબાદ’ જેવા નારાઓ સાથે ઉમટી પડ્યા હતા. મલૌદ અને તેમના સાથીઓની આગેવાની હેઠળ, તેઓએ સંગરુરના બીર ઐશ્વાન તરફ કૂચ શરૂ કરી હતી, જ્યાં જીંદના ભૂતપૂર્વ રાજાની 927 એકર જમીન આવેલી છે. મહેસૂલના રેકોર્ડમાં, આ જમીનને બેચિરાગ (પડતર, જેનો શાબ્દિક અર્થ છે - દીવા વિનાની) તરીકે ચિહ્નિત કરવામાં આવી છે.

મુકેશ મક્કમ અવાજે ભીડને કહે છે, “દલિતો આ જ જમીન પર બેગમપુરા [કવિ-સંત રવિદાસનું કાલ્પનિક, જાતિવિહીન ગામ] બનાવવા માટે પોતાના ઘરેથી આ દીવા લાવ્યા છે. આ તો માત્ર શરૂઆત છે. પંજાબમાં 153 બેચિરાગ ગામો છે, જેની કુલ મળીને એક લાખ એકર જમીન છે. હવે કોઈ ગામ બેચિરાગ નહીં રહે, આવી જમીનનો દરેક ઇંચ ટૂંક સમયમાં પ્રજ્વલિત થશે.” પોલીસે ZPSCના ઘણા નેતાઓ સહિત લગભગ 400 દલિતોની ધરપકડ કરી છે અને મુકેશની શોધખોળ ચાલુ કરી દીધી છે. છેલ્લાં 15 વર્ષથી તેઓ જેમ લોકોમાં જેમ ભળી જાય છે, તેમ જ તેઓ ફરી એક વાર લોકોની ભીડમાં ક્યાંક ખોવાઈ ગયા છે.

આ સંતાકૂકડીની અસલી રમતની વચ્ચે, મુકેશ અને તેમના સાથીઓનાં પગલાંની છાપ દક્ષિણ પંજાબના 100થી વધુ ગામોમાં અંકિત થઈ ગઈ છે. ઘણી કપરી પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરી ચૂકેલું બલાદ કલાન એ જગ્યા છે જ્યાં 11 વર્ષ પહેલાં ZPSCનો ઝંડો પહેલી વાર લહેરાવવામાં આવ્યો હતો. તેનો ઝાંખો પડતો લાલ રંગ હવે અનંત લીલાંછમ ખેતરોમાં ભળી રહ્યો હોય તેવું લાગે છે.

આ લેખ પારીની ૨૦૨૫ની સિનિયર ફેલોશિપ હેઠળ પ્રકાશિત કરવામાં આવેલ છે.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ