मुलं बेपत्ता होतात तेंव्हा…

ड्रायव्हरने तिला आश्वासन दिलं की तो तिला घरी सोडेल, पण कार उलट्या दिशेने धावत राहिली. जेव्हा त्याने हायवेवर पहिला यू-टर्न घेतला नाही, तेव्हा नेहाला वाटले की तो नकळत चुकला आहे. दुसरा यू-टर्न येऊन गेल्यानंतर या १५ वर्षांच्या मुलीचा संशय बळावला. तिसऱ्यांदा असं झालं तेव्हा ती घाबरली. तिचे डोळे पाणावले; ती आजारी पडली.

अस्वस्थ आणि अनिश्चित, ती तिच्या पालकांना भेटण्यासाठी ओरडली. कारमध्ये तिच्या शेजारी बसलेली महिला आणि ड्रायव्हरने तिला काळजी करू नका असे सांगून शांत करण्याचा प्रयत्न केला.

पण खोलवर, नेहाला माहित होतं की ती मोठ्या संकटात आहे. घर सोडण्याचा तिचा निर्णय आवेगपूर्ण होता आणि तिला एव्हाना त्याचा पश्चाताप होऊ लागला.

वर्षाच्या सुरुवातीला, मे २०२३ मध्ये, नेहाचं तिच्या आईवडिलांशी भांडण झालं कारण त्यांच्या मते ती अभ्यासात कमी, फोनवर जास्त वेळ घालवत होती. भांडणाच्या अखेरी नेहाचा फोन जप्त करण्यात आला.

“मम्मीपप्पांनी माझा मोबाईल जप्त केला याचा मला खूप राग आला,” ती डोळ्यांत डोळे न घालता हळू आवाजात म्हणाली. "मला फक्त त्यांना सोडून जायचं होतं.”

त्यामुळे ती सकाळी ६ च्या सुमारास घरातून निघाली आणि तिच्या शेजारच्या अरुंद रस्त्यावरून मार्ग काढत हायवेवर पोहोचली. घरच्यांवर रागावलेल्या अवस्थेत आपण खूप दूर चालत आलो ही जाणीव तिला होईपर्यंत ती हायवेच्या कडेने ७-८ किलोमीटर चालत आली होती. तोवर सूर्य उगवून काही तास झाले होते आणि तिला तहान लागली होती, पण पाण्याची बाटली विकत घेण्यासाठीही तिच्याकडे पैसे नव्हते.

तेवढ्यात एक चमकदार काळी सेडान गाडी तिच्या समोर थांबली. "एक माणूस गाडी चालवत होता आणि मागे एक बाई," नेहा आठवून सांगते. त्या महिलेने खिडकीची काच खाली केली आणि घरी परतण्यासाठी लिफ्ट हवीय का? असं नेहाला विचारलं. “ते चांगले लोक वाटत होते. मी खूप थकली असल्याने परत चालून जाणं जमणार नव्हतं आणि माझ्याकडे बसच्या तिकिटासाठी पैसेही नव्हते.”

नेहाने त्यांना हो म्हटलं. गाडीच्या एअर कंडिशनरने तिला आराम मिळाला, तिने आपलं डोकं मागे टेकवून कपाळावरचा घाम रुमालाने पुसला. त्या महिलेने तिला पाण्याची बाटली देऊ केली.

पण तो इसम तिच्या घराच्या विरुद्ध दिशेने गाडी चालवू लागला तेंव्हा तिच्या मनात भीती घर करू लागली. तिने आरडाओरडा करण्याचा, विरोध दर्शवण्याचा प्रयत्न केला, पण अखेर एक तासाभरानंतर गाडी थांबली. ते भोपाळला पोहोचले होते. नेहाचं अपहरण झालं होतं.

भारतात, २०१६ ते २०२१ दरम्यान एकूण ४,०३,८२५ मुले बेपत्ता झाली होती. मध्य प्रदेश राज्य या

आकडेवारीत सातत्याने शीर्षस्थानी आहे - या कालावधीत या राज्यात अधिकृतपणे (नॅशनल क्राईम रेकॉर्ड ब्युरोच्या आकडेवारीनुसार) ६०,०३१ प्रकरणं नोंदवली गेली. २०२२ मध्ये, चाइल्ड राइट्स अँड यू (क्राय) या संस्थेच्या आरटीआय विनंतीनुसार राज्यात ११,७१७ मुलं बेपत्ता झाली, अर्थात वर्षाला सरासरी १०,२५० किंवा दररोज २८ मुलं - हा आकडा भारतातील इतर कोणत्याही राज्यापेक्षा जास्त आहे.

आणि नेहासारख्या हरवलेल्या मुलांपैकी ७७ टक्के - ५५,०७३ - मुली आहेत. “पण [बेपत्ता मुलांची] ही संख्या देखील ढोबळ असण्याची शक्यता आहे कारण दुर्गम भागातील बरीच अपहरणाची प्रकरणं नोंदवली जात नाहीत,” सचिन जैन म्हणतात. ते विकास संवाद समिती या समाजसेवी संस्थेसोबत काम करणारे भोपाळ-स्थित कार्यकर्ते आहेत. ही संस्था मुलांच्या हक्कांसाठी काम करत असून मध्य प्रदेशातील हरवलेल्या मुलांची माहिती गोळा करते.

दरम्यान, शहराबाहेर असलेल्या त्यांच्या एका खोलीच्या झोपडीत घरी परतताना नेहाचे आईवडील, प्रीती आणि रमण, यांनी त्यांच्या शेजाऱ्यांची दारं ठोठावून, नातेवाईकांना फोन करून तातडीने शोध सुरू केला होता. प्रीती म्हणाल्या, “मला अपराधी वाटलं आणि स्वतःला दोष देत होती. आम्ही सगळ्या मोहोल्ल्यात शोधलं पण ती कुठेच नव्हती. आम्हाला वाटलं दुपारपर्यंत येईल परत.” त्यांनी दुसऱ्या दिवशी स्थानिक पोलिस ठाण्यात जाऊन ती हरवल्याची तक्रार दाखल केली.

हे जोडपं भोपाळच्या आजूबाजूच्या वेगवेगळ्या कारखान्यांमध्ये रोजंदारीवर काम करतात आणि त्यांना दरमहा रु. ८,००० - १०,००० मिळतात. प्रीती सांगतात, “आम्हाला नेहमीच वाटतं की आमच्या मुलांना काही झालं तरी शिकवायचं, जेणेकरून त्यांना चांगल्या नोकऱ्या मिळतील.”

त्या आपल्या नवऱ्यासोबत २० वर्षांपूर्वी उत्तर प्रदेशातून येऊन इथे स्थायिक झाल्या, ते दोघंही भूमिहीन स्थलांतरित कामगार असून इतर मागासवर्गीय समाजाचे (ओबीसी) आहेत.

“कामगार म्हणून आपल्या मुलांच्या वाट्याला अपमान आणि शोषण येऊ नये असंच आईवडिलांना वाटतं. तिने चांगला अभ्यास करावा म्हणून आम्ही तिच्यावर रागावलो होतो.”

तरुण नेहाप्रमाणेच, आपल्या पालकांशी भांडण करून घर सोडून जाणारी, प्रेमात पडून पळून गेलेली किशोरवयीन मुलं ही हरवलेल्या मुलांच्या यादीत सापडतात. अशा मुलांची मोठ्या कपटी पद्धतीने देहव्यापार किंवा श्रमासाठी तस्करी करण्यात येते. “ठेकेदार मुलांना कामासाठी एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी घेऊन जातात. या प्रकारच्या बालमजुरीमागे एक अख्खी टोळी आहे,” जैन म्हणतात.

नेहाला भोपाळमधील एका फ्लॅटमध्ये नेण्यात आलं आणि तिला बाहेर पडू दिलं नाही किंवा कोणाशीही संपर्क साधू दिला नाही. त्या जोडप्याने शेजाऱ्यांना ती आपल्या चुलत भावाची मुलगी असल्याचं सांगितलं आणि तिला सना म्हणू लागले; हे नवीन नाव स्वीकारण्यास नकार दिल्याने तिला मारहाण देखील झाली.

या तरुणीवर शारिरीक आणि लैंगिक अत्याचार करण्यात आले. हे जोडपं तिला खोल्या साफ करणे, भांडी धुणे, इत्यादी घरची कधी न संपणारी कामं करायला लावायचं. तिने एकदा पळून जाण्याचं धाडस केलं तेव्हा ती पकडल्या गेली आणि तिला शिक्षा झाली. “मी घरी परतण्याची आशा सोडली होती,” तिला आठवतं. "पोलिसांनी मला सोडवलं तेव्हा माझा विश्वासच बसत नव्हता.”

हायवेवरून चालतानाचं तिचं सीसीटीव्ही फुटेज पाहून पोलिसांनी तिचा माग काढला, पण तिला भोपाळमध्ये शोधण्यासाठी त्यांना काही दिवस लागले. त्या जोडप्याला अपहरणासाठी अटक करण्यात आली आणि लैंगिक गुन्ह्यांपासून मुलांचे संरक्षण (पॉस्को) कायदा, २०१२ आणि बालकामगार (प्रतिबंध आणि नियमन) कायदा, १९८६ अंतर्गत त्यांच्यावर आरोप लावण्यात आले.

ती घरी आल्यावर तिचे आईवडील सुखावले. “आम्ही पोलिसांचे सदैव ऋणी राहू,” प्रीती म्हणाल्या.

नेहाचं नशीब चांगलं म्हणून ती लवकर सापडली, मात्र अशा घटनांचं वाढतं प्रमाण चिंताजनक असल्याचं जैन म्हणतात. "ही फक्त कायदा आणि सुव्यवस्थेची समस्या नाही," ते म्हणतात. “ही एक सामाजिक समस्या आहे. आजच्या काळातील लहान आणि किशोरवयीन मुलांच्या शारीरिक, भावनिक आणि मानसिक आव्हानांना समजून घेणं समाजाला कठीण जातंय.”

गेल्या सात वर्षांत मध्य प्रदेशात ७०,००० हून अधिक मुलं बेपत्ता झाली आहेत. राज्य पोलिसांनी दरवर्षी ६०-६५ टक्के मुलांची सुटका करण्याची कामगिरी कायम ठेवली आहे. पण एक मूल हरवणं हेदेखील गंभीर प्रकरण आहे. सध्या ११,००० हून अधिक मुलं त्यांना अभिप्रेत नसलेलं जीवन जगतायत, आणि पालक आणि त्यांचं कुटुंब आपल्या मुलावर कोणत्या प्रकारचे अत्याचार होत असतील या भीती व अनिश्चिततेत आहेत.

ऑगस्टच्या मध्यात त्यांची १४ वर्षांची मुलगी पूजा बेपत्ता झाल्यापासून लक्ष्मी आणि नितीश त्यांच्या डोक्यात तऱ्हेतऱ्हेचे वाईट विचार येत राहतात. पोलीस अद्याप तिचा शोध घेऊ शकले नाहीत आणि तिची केस अद्याप खुली आहे.

“दिमाग खराब हो गया [डोकं खराब झालंय],” नितीश म्हणतात. “आम्ही शक्य तितके सकारात्मक विचार करण्याचा प्रयत्न करतो. पण आमची मुलगी काय करत असेल याचा विचार येणार नाही, असं होऊच शकत नाही.”

एके दिवशी सकाळी पूजा शाळेत जायला निघाली पण परत आलीच नाही. सीसीटीव्ही फुटेजमध्ये ती शाळेच्या अर्ध्या रस्त्यात दिसते पण नंतर ती गायब होते. त्यादिवशी तिने कधी नव्हे ते आपला फोन घरीच राहू दिला, यावरून तिने हे ठरवून केलं असावं असं पालकांना वाटतं. “पोलिसांनी तिचे कॉल रेकॉर्ड पाहिले आणि ती एका मुलाशी नियमित बोलत असल्याचे आढळलं,” नितीश सांगतात. “ती सतत फोनवर असायची पण आम्ही तिला सवड दिली होती. आम्हाला वाटलं या वयात सगळ्यांनाच आपल्या मित्रांशी गप्पा माराव्या वाटतात,” तिचे ४९ वर्षीय वडील सांगतात.

पूजा ज्या मुलाशी बोलत होती तो तिच्या वयाचा आणि उत्तर प्रदेशातील त्यांच्या ओळखीच्या एका खेडेगावातला होता. पोलीस त्याला आणि पूजाला शोधण्याचा प्रयत्न करत होते, पण ते दोघंही सापडले नाहीत.

नितीश आणि लक्ष्मी परिस्थितीशी जुळवून घेत रोज कामावर जातायत. दोघांची चाळीशी उलटली असून ते पश्चिम बिहारमधील एका गावातून सुमारे ३० वर्षांपूर्वी इथे कामासाठी स्थलांतरित झाले. नितीश म्हणतात, “आम्ही इथे स्थलांतरित झालेल्या एका जणाला ओळखत होतो. त्याने आम्हाला येऊन काम शोधायचं सुचवलं.”

हे जोडपं रोजंदारी करतं, आणि झोपडीतून पक्क्या घरात जाण्यासाठी, मुलांच्या शिक्षणासाठी, लग्नासाठी बचत करतात. दिवसाचे १२-१४ तास काम करून ते दरमहा रु. ९,००० कमावतात. जादा तास काम केल्यामुळे आपल्या मुलीकडे दुर्लक्ष तर झालं नाही ना, अशी नितीश शंका करतात. “आमच्या वाट्याला येईल ते काम आम्ही घेतलं कारण आम्हाला आमच्या मुलांसाठी चांगलं जीवन हवं होतं. आम्ही चांगले पालक होऊ शकलो नाही म्हणून ती आमच्याशी याबद्दल बोलू शकली नाही का?”

पूजा हुशार विद्यार्थिनी होती आणि उच्च शिक्षण घेण्याचं तिचं स्वप्न होतं. तिच्या मोठ्या बहिणींनी वयाच्या २० आणि २२ व्या वर्षी लग्न केलं होतं पण तिला पोलीस अधिकारी बनण्याची इच्छा होती. तिने आपलं स्वप्न सोडलं का, तिला आपली आठवण येत असेल का, असे प्रश्न तिच्या पालकांना पडत राहतात. तिला बळजबरीने नेण्यात आलंय का आणि ते तिला पुन्हा भेटू शकतील का, अशी चिंता त्यांना वाटते.

लक्ष्मी म्हणाल्या, “मुली हरवल्यावर त्यांचं काय होतं त्याच्या भयंकर घटना आम्ही ऐकून आहोत.” त्या आपली मुलगी बेपत्ता झाल्यापासून नीट झोपलेल्या नाहीत. “हे भयंकर विचार माझ्या डोक्यातून जातं नाहीत. घरात मरण झाल्यागत वातावरण आहे”

मानक कार्यपद्धतीनुसार, जर हरवलेलं अल्पवयीन मुलं चार महिन्यांपर्यंत सापडत नसेल, तर ते प्रकरण जिल्ह्यातील मानवी तस्करीविरोधी युनिटकडे (एएचटीयू) सोपवण्यात येतं.

मग त्या प्रकरणाचा अधिक तीव्रतेने, गांभीर्याने आणि लक्ष केंद्रित करून तपास केला जातो, जैन म्हणतात. "पण राज्य शासन अनेकदा ते टाळतं, कारण मानवी तस्करीच्या इतक्या घटना समोर येणं त्यांच्या प्रतिमेला शोभून दिसणार नाही". ही दुर्दैवी प्रकरणं स्थानिक पोलिसांकडेच गाडली जातात आणि हरवलेल्या मुलाचा शोध घेण्यास विलंब होतो.

मुलं सापडल्यानंतर त्यांचं पुनर्वसन करणं महत्वाचं असतं कारण ते अत्यंत दुःखद अनुभवातून गेले असतात. ते अनेकदा संवेदनशील मानसिक स्थितीत असतात.

भोपाळमधील बाल हक्क कार्यकर्त्या रेखा श्रीधर म्हणतात की मध्य प्रदेशच्या सरकारी रुग्णालयांमध्ये पुरेसे व्यावसायिक मानसशास्त्रज्ञ नाहीत आणि बहुतेक जण शहरांमध्ये आहेत. “म्हणजे दुर्गम भागातील आघातग्रस्त मुलं नियमित कौंसेलिंग सेशन्सपासून वंचित राहतात, ज्यांची त्यांना नितांत गरज असते,” त्या सांगतात. “पालक घरी या समस्येवर तोडगा काढू शकत नाहीत कारण ते स्वतः हलाखीच्या परिस्थितीत असतात, आणि आपल्याकडे मनोरुग्णाला कसं सांभाळावं याबद्दल एकूणच जागरूकता नाही.”

श्रीधर कौंसेलिंगच्या महत्त्वावर भर देतात. त्या म्हणतात, “मुलं नैराश्यात बुडून आत्महत्येला प्रवृत्त होऊ शकतात. याचा त्यांच्या मानसिकतेवर दीर्घकाळ परिणाम होऊ शकतो आणि भविष्यात त्यांच्या प्रत्येक नातेसंबंधावर परिणाम होऊ शकतो.”

नेहाला घरी परतून जवळपास पाच महिने झाले आहेत. तेव्हापासून तिची चार ते पाच कौंसेलिंग सेशन्स झाली आहेत, पण ती अजूनही स्वत:ला सावरू शकली नाही. ती घरी सुरक्षित आहे हेच कळायला तिला थोडा वेळ लागला. “ते १७ दिवस मला अनंत काळासारखे वाटले,” नेहा म्हणते.

तिने पुन्हा शाळेत प्रवेश घेतला आहे पण तिच्यात स्वतःहून जाण्याचा आत्मविश्वास उरला नाही. तिचा भाऊ तिला रोज सोडतो आणि घ्यायला जातो. नेहा, जी पूर्वी बोलकी होती, आता नवीन लोकांना भेटायला घाबरते आणि डोळ्यांत डोळे घालून बोलत नाही.

हे कुटुंब टिनाचं छप्पर असलेल्या एका पक्क्या वनरूम किचनच्या घरात राहतं, जिथे सगळे एकमेकांच्या शेजारी जमिनीवर झोपतात. नेहाला त्यामुळे ते भयंकर क्षण आठवतात. “ती परत आल्यापासून शांतपणे झोपलेली नाही,” प्रीती म्हणाल्या. “तिच्या बाजूला कोणीही झोपेत हललं की ती भर रात्री दचकून जागी होते आणि मदत मागते. तिला शांत व्हायला थोडा वेळ लागेल.”

कथेत नमूद केलेल्या अल्पवयीन मुलांची ओळख सुरक्षित ठेवण्यासाठी सर्व पात्रांची नावं बदलण्यात आली आहेत.