ਜਦੋਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹੋਣਾ ਹੀ ਵਪਾਰਕ ਸਮਝਦਾਰੀ ਹੋਵੇ

“ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜੇ ਅਸੀਂ ਤਲਾਬ ਬਣਵਾਉਣ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਸਲੇ ਉੱਤੇ ਗੱਲ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਮ ਸਭਾ ਦੇ ਸਰਪੰਚ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਗੱਲ ਨਾ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ,” ਗੋਦਾਵਰੀ ਮਰਾਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਪਰ ਹੁਣ ਸਥਿਤੀਆਂ ਬਦਲ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਬਦਲਾਵ ਮਗਰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਸੀਮ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਇਛਾਵਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ਼ ਪਾਰੀ ਟੀਮ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਜੁਲਾਈ 2024 ਨੂੰ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਰਗਾਗਾਓਂ ਵਿਖੇ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨਹੋਈ।

ਗੋਦਾਵਰੀ ਅਤੇ ਹਲਚਾਲਿਤ ਮਹਿਲਾ ਕਿਸਾਨ ਵੀਮੇਨ ਪ੍ਰੋਡੂਸਰ ਕੰਪਨੀ ਲਿਮਿਟੇਡ (ਐੱਚਐੱਮਕੇਡਬਲਿਊਪੀਸੀ) ਦੀਆਂ ਛੇ ਮੈਂਬਰ ਸਵੇਰੇ ਸਵੇਰੇ ਪਹੁੰਚੀਆਂ। ਉਹ ਟੀਨ ਦੀ ਛੱਤ ਵਾਲ਼ੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸ਼ੈਡਨੁਮਾ ਦਫ਼ਤਰ ਭਾਵ ਵੇਅਰਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਦਫ਼ਤਰ ਡਿੰਡੋਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਮਨਾਪੁਰ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਛੋਟੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਇੱਕ ਪਾਸੇਕੁਰਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੇਜ਼ ਪਿਆ ਹੈ ਜਿਸ 'ਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕੁਝ ਬਗ਼ੈਰ ਬੂਹਿਆਂ ਦੇ ਅਲਮਾਰੀਆਂਅਤੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਏਅਰ ਕੂਲਰ ਪਿਆ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਫ਼ਖ਼ਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਤਪਾਦਕ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਨਾਮਾਂਕਣ ਦੇ ਮਗਰ ਵੀ ਇਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਹਲ ਨਾਲ਼ ਖੇਤ ਜੋਤਣ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਹਲ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਭਾਵ ਹਲਚਾਲਿਤ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਸਲਈ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹਲਚਾਲਿਤ ਮਹਿਲਾ ਕਿਸਾਨ ਵੀਮੇਨ ਪ੍ਰੋਡੂਸਰ ਕੰਪਨੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਇਸਦੇ 1,400 ਰਜਿਸਟ੍ਰਡ ਮੈਂਬਰ ਹਨ ਜੋ ਇਸਦੇ ਸ਼ੇਅਰਧਾਰਕ ਵੀ ਹਨ।

ਇਸਦੀਆਂ ਦੋ ਮੈਂਬਰ– ਗੋਦਾਵਰੀ ਮਰਾਵੀ (44) ਅਤੇ ਦੇਵਕੀ ਵਾਗਲੇ (47) ਬਰਗਾਗਾਓਂ ਵਿਖੇ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਛੋਟੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਬਰਗਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ਼ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਔਰਤਾਂ ਦਫ਼ਤਰ ਤੱਕ ਪੈਦਲ ਆਈਆਂ ਹਨ। ਦੂਜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਸਮਨਾਪੁਰ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਆਟੋ ਰਿਕਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਆਈਆਂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮੈਂਬਰ ਨਾਲ਼ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਬੈਠ ਕੇ ਆਈਆਂ ਹਨ।

ਹੁਣ ਗੋਦਾਵਰੀ ਮਰਾਵੀ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਚੇਅਰਪਰਸਨ) ਹਨ। ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਥੇ ਦੇ ਪਾਰੰਪਰਿਕ ਕਿਸਾਨ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਅਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਰਦੇ। ਪਰ 2010 ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਅਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।ਫਿਰ ਵੀ 2022 ਤੋਂ ਡਿੰਡੋਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਸਾਨ ਦੁਬਾਰਾ ਜੈਵਿਕ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲ਼ਾ ਕੇ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਏ ਹਨ। ਗੈਰ ਰਸਾਇਣਕ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਹੱਲ੍ਹਾਸ਼ੇਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਆਈਆਂ ਹਨ।

“ਅਸੀਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਬੀਜ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਘਾਹ, ਨਦੀਨ ਅਤੇ ਪਰਾਲ਼ੀ ਸਣੇ ਵਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾ ਮਿਲ਼ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰੀਨ ਕੁਦਰਤੀ ਖਾਦ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ,” ਗੋਦਾਵਰੀ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਤੀਜ ਤਿਉਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ ਬਿਜਾਈ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਮਟਕਾ ਖਾਦ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਖਾਦ ਹੈ। ਇਸ ਖਾਦ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਾਂ ਦੇ ਗੋਬਰ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਪੁੰਗਾਰੇ ਅਤੇ ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ਼ਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਫਲੀਆਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ 'ਤੇ ਵਰਮੀਵਾਸ਼ (ਵਰਮੀ ਕੰਪੋਸਟ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਤਰਲ ਰਸਾਇਣ) ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਦੇ ਹਨ।

“ਅਸੀਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਕੁਟਕੀ [ਛੋਟਾ ਅਨਾਜ/ਮਿਲਟ] ਲਈ ਆਜ਼ਮਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਾਡੀ ਉਪਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਡੇਡ ਕੁਇੰਟਲ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ,” ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੋਦੋ ਮਿਲਟ ਅਤੇ ਅਰਹਰ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਿਸ਼ਰਤ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਿੱਲੋ ਕੋਦੋ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਆੱਧਾ ਕਿੱਲੋ ਅਰਹਰ ਮਿਲ਼ਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਕਤਾਰ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਬੀਜਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਛਿੱਟਾ ਬਿਜਾਈ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਦੀ ਖਪਤ ਹੋਈ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਢੇ ਪੰਜ ਕਿੱਲੋ ਮਿਸ਼ਰਤ ਬੀਜਾਂ ਤੋਂ 10 ਕੁਇੰਟਲ ਕੋਦੋ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕੁਇੰਟਲ ਅਰਹਰ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਮਿਲ਼ੀ।

ਕੁਟਕੀ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਹਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੇ ਹੀ ਦੱਸੀ। ਮਿਲਟ ਦੇ ਚਾਰ ਏਕੜ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਖਾਲੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਧੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਿਜਾਈ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਪਲਾਟ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੌਸਮ ਲਈ ਖਾਲੀ ਛੱਡਣ ਨਾਲ਼ ਉਪਜ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਮਿਲ਼ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀਦੀ ਇੱਕ ਤਕਨੀਕ ਇਹ ਵੀ ਹੈ। "ਡੰਗਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਾਲੀ ਪਏ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਵੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਉਪਜਾਊਪੁਣੇ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ," ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਵਰਤਣ ਨਾਲ਼ ਚੰਗੇ ਨਤੀਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ। "ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਏਕੜ ਤੋਂ ਅਸੀਂ 3-4 ਕੁਇੰਟਲ ਮਿਲਟ ਹੀ ਉਪਜਾਉਂਦੇ ਸਾਂ। ਹੁਣ ਉਹ ਵੱਧ ਕੇ 5-6 ਕੁਇੰਟਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।"

ਕੋਦੋ-ਕੁਟਕੀ ਅਤੇ ਅਰਹਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਅਲਸੀ, ਜਗਨੀ ਜਾਂ ਰਾਮਤਿਲ ਜਿਹੇ ਤੇਲ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਖੇਤੀ ਦੀ ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਕੀਟਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਓ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕਾਰਗਰ ਹੈ। ਇਕੱਠੇ ਬੀਜੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ 'ਤੇ ਕੀਟ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਇਕਲ ਖੇਤੀ 'ਤੇ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਧਾਉਣਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣਕ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਖ਼ੈਰ, ਚੌਲ਼ ਦੀ ਉਗਾਈ ਲਈ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਜੇ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐੱਚਐੱਮਕੇਡਬਲਿਊਪੀਸੀ ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਬੀਜਾਪੁਰ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਮਮਤਾ ਸ਼ਿਆਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ਼ 3.5 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ ਜੋ ਨੀਵੇਂ ਸਮਤਲ ਦੀ ਭੋਇੰ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ਼ ਚੌਲ਼ ਦੀ ਖੇਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨਾ ਸਾਡੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਇਸੇ ਅਨਾਜ ਨੂੰ ਵੇਚ ਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।"

ਇਸ ਮੀਂਹ-ਆਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ। ਨੀਵੀਂ ਭੋਇੰ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਚੌਲ਼ਾਂ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦਾ ਪਾਣੀ ਜਮ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਚਾਈ ਵਾਲ਼ੀ ਭੱਰਾ ਜ਼ਮੀਨ (ਉੱਪਰ ਦੇ ਅਣਉਪਜਾਉ ਖੇਤ) ਕੋਦੋ ਅਤੇ ਕੁਟਕੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਲਈ ਵੱਧ ਢੁੱਕਵੀਂ ਹੈ।

ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਝੋਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਲਈ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਕਿਸਾਨੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਜ਼ਮਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਹਨ। ਜਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਜਿੱਥੇ ਹੋਈ ਹੈ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਗੋਦਾਮ ਹੈ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਸਾਨ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਜਾਣਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨਾਲ਼ ਇਹ ਔਰਤ ਕਿਸਾਨ ਕਿੰਨਾ ਕਮਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। "ਹੁਣ ਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਭਾਈਆਂ [ਪੁਰਸ਼ ਕਿਸਾਨ] ਨੇ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖੁਦ ਨੂੰ ਬਦਲਦੇ ਹੋਏ ਰਸਾਇਣ-ਮੁਕਤ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ," ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ।

ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮਕਾਜ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ਇਹ ਮਹਿਲਾ ਕਿਸਾਨ ਪੈਦਾਕਾਰ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ੍ਹਕਾ ਵਹਾਉਂਦੀਆਂ, ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।ਉਹ ਨਦੀਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਜਿਹੇ ਥਕਾਊ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਨਾਲ਼ ਐੱਚਐੱਮਕੇਡਬਲਿਊਪੀਸੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖਦੀਆਂ ਹਨ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਕੀਮਤ ਮਿਲ਼ਣ ਕਾਰਨ ਕੋਦੋ ਅਤੇ ਕੁਟਕੀ ਦੀ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਆਈ ਗਿਰਾਵਟ ਸੀ। ਇਸ ਚੁਣੌਤੀ ਨਾਲ਼ ਲੜਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਕਰੀ-ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ 20-25 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋ ਤੋਂ ਵਧਾ ਕੇ 37-42 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਉਤਪਾਦਕ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ ਕੀਮਤਾਂ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ 2023 ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਗੀ ਵਰ੍ਹੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਰਾਗੀ ਦੀ ਖਪਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਦਦ ਮਿਲੀ।

ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ, ਐੱਚਐੱਮਕੇਡਬਲਿਊਪੀਸੀ ਲਈ ਕੁਟਕੀ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਕਿਸਾਨ ਇੱਕ ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੀ ਚਾਰ ਕੁਇੰਟਲ ਉਪਜ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਕੁਇੰਟਲ ਰਾਗੀ ਵੀ ਹਰ ਸਾਲ ਵੇਚ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ 8,000 ਰੁਪਏ ਵਾਧਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਕੰਪਨੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਰਾਗੀ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਮਸ਼ੀਨ ਨਾਲ਼ ਇਸ ਦੇ ਭੂਰੇ ਛਿਲਕੇ ਹਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਲਿਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਲਕੇ ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।ਇੱਕ ਕਿੱਲੋ ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਕੀਤੀ (ਸੋਧੀ ਕੁਟਕੀ ਲਗਭਗ 100 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਵੇਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਬਹੁਤ ਜਣਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਸਮ ਇਸ ਲਈ ਪਸੰਦ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਫਾਈਬਰ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਬਚੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲਿਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਚਿੱਟੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤਵਰਧਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।2022 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਤਪਾਦਨ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਕੁਟਕੀ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ 30 ਤੋਂ 40 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੱਕ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਅਗਲਾ ਟੀਚਾ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ 100-150 ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਟਨ ਤੱਕ ਲਿਜਾਣਾ ਹੈ।

ਪਰੰਤੂ ਐੱਚਐੱਮਕੇਡਬਲਿਊਪੀਸੀ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਚੌਲ਼ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। "ਚੌਲ਼ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਉਗਾਉਣ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 25 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀ-ਬੁਕਿੰਗ ਕਰਵਾਉਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਤਦ ਤੁਸੀਂ ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਚੌਲ਼ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਪ੍ਰੀ-ਬੁਕਿੰਗ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ 50 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਪੈਸੇ ਐਡਵਾਂਸ ਦੇਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 12 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਅਸੀਂ ਚੌਲ਼ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ," ਐੱਚਐੱਮਕੇਡਬਲਿਊਪੀਸੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਸੰਗਠਨ 'ਪ੍ਰਦਾਨ' (ਪੀਆਰਏਡੀਏਐੱਨ) ਦੇ ਹਰਸ਼ਿਤ ਚੌਹਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਬਰਸਾਤ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਐੱਚਐੱਮਕੇਡਬਲਿਊਪੀ ਨੂੰ ਸਾਲ 2023 ਵਿੱਚ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਪਿਛਲੇ ਵਿੱਤੀ ਵਰ੍ਹੇ (2023-2024) ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਮਾਲੀਆ 70.5 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੇ 25 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ 2020-21 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 2022-23 ਤੱਕ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਐੱਚਐੱਮਕੇਡਬਲਿਊਪੀਸੀ ਨੇ ਇੱਕ ਨਾਨ-ਬੈਂਕਿੰਗ ਫਾਇਨੈਂਸ ਕੰਪਨੀ (ਐੱਨਬੀਐੱਫਸੀ) ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਵਿਆਜ ਦਰ (14 ਫੀਸਦ ਵਿਆਜ ਅਤੇ 1 ਫੀਸਦ ਟ੍ਰਾਂਜੈਕਸ਼ਨ ਚਾਰਜ) 'ਤੇ ਕਰਜਾ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਮੁੱਚੀ ਲੇਖਾਕਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਮੁਕੰਮਲ ਨਾ ਹੋਏ ਹੋਣ ਕਾਰਨਉਹ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਬੈਂਕ ਤੋਂ ਕਰਜਾ ਚੁੱਕਣ ਵਿੱਚਅਸਮਰਥ ਸੀ। ਊਣਤਾਈਆਂ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਗ਼ਲਤੀਆਂ - ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਡੀਟਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਦੱਸਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ, ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੈਨੁਅਲ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਦਿਸਦੇ ਸਨ ਜੋ ਖ਼ਾਸੇ ਵੱਡੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ਼ਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ।

ਪਰੰਤੂ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬੁਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਤਾਂਕਿ ਉਹ ਕੰਪਿਊਟਰਕ੍ਰਿਤ ਲੇਖਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰ ਸਕੇ। ਉਹਨੇ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਮੈਨੂਅਲ ਰਜਿਸਟਰਾਂ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਡਿਜੀਟਲ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਸਮਨਾਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅੰਗਵਾਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ੇ ਕੀਰਤੀ ਤਾਲੀਆ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬੀ.ਐੱਸ-ਸੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ਿਲਹਾਲ ਇੱਕ ਆਨਲਾਈਨ ਐੱਮ.ਬੀ.ਏ ਕੋਰਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੇਸਿਕ ਅਕਾਉਂਟਿੰਗ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਫ਼ਿਲਹਾਲ ਐੱਚਐੱਮਕੇਡਬਲਿਊਪੀਸੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਦੇਖਦੇ ਹਨ।

ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਗਠਨ 2023-24 ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਗਿਰਾਵਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ਼ਣ ਵਿੱਚ 2024-25 ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਔਰਤ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ-ਸਬੰਧੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਘਰ ਅਤੇ ਖੇਤ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ਼ਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ।

ਮਮਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰ ਹੈ,"ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਹੈ।" ਆਸ਼ਾ (ਐਕਰੇਡੀਟਡ ਸੋਸ਼ਲ ਹੈਲਥ ਐਕਟੀਵਿਸਟ) ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਂਗਣਵਾੜੀ ਸਿਰਫ਼ ਗਰਭਵਤੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੈ। "ਪਰ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਧਨ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ," ਅੱਗੇ ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਔਰਤਾਂ ਕੋਲ਼ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮ ਵੀ ਖ਼ੁਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਿਕਲਪ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕੱਢ ਹੀ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਗੋਦਾਵਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। "ਜੇ ਅਸੀਂ ਪੰਜ ਔਰਤਾਂ ਕਿਸੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵੰਡ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੋਈ ਬਿਜਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਗੋਡੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਵਾਢੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਖੇਤ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਬਿਜਾਈ ਕਰਨ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਆਪਸੀ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਰਾਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਬਾਹਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ 'ਤੇ ਖਰਚ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ।

ਮਿਲਟ ਦੀ ਸੁਧਾਈ ਇੱਕ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਕੰਮ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਸਿਕ ਦੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਮਸ਼ੀਨ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਉਹ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ਼ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।

“’ਪ੍ਰਦਾਨ’ (ਪੀਆਰਏਡੀਏਐੱਨ) ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਅਤੇ ਮਦਦ ਨਾਲ਼ ਅਸੀਂ ਵਪਾਰ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਹੈ,” ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।ਪਰ ਉਤਪਾਦ ਨੂੰ ਵੇਚਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੂਨਿਟ ਵਿੱਚ ਆਏ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਮਿਲਟ ਨਾਲ਼ੋਂਕਿਤੇ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ।

ਅੱਗੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਵੇਚਣ ਲਈ ਕਿਹੜੀਆਂ-ਕਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰਨ ਜਾਬਲਪੁਰ ਗਈ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੱਸਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।"

ਐੱਫਐੱਸਐੱਸਏਆਈ (ਫੂਡ ਸੇਫਟੀ ਅਤੇ ਸਟੈਂਡਰਡਜ਼ ਅਥਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ) ਦਾ ਲਾਈਸੈਂਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਪਾਦ ਦੀ ਕੰਪੋਜੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਪੋਜੀਸ਼ਨ ਪੈਕੇਜ ਲੇਬਲ 'ਤੇ ਛਪੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

"ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਕੁਟਕੀ ਚੌਲ਼ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਬਜਾਰ ਵਿੱਚ ਵੇਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਉਸਦੇ ਕੰਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ ਕਾਰਬੋਹਾਈਡਰੇਟ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਤਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਬਲਪੁਰ ਦੇ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿ ਐੱਫਐੱਸਐੱਸਏਆਈ ਕਿਸੇ ਵਿਕਰੇਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਪੈਕਜ 'ਤੇ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਕੇ ਉਸਦੀ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਹਰਸ਼ਿਤਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ ਕਿ ਐੱਫਐੱਸਐੱਸਏਆਈ ਦੇ ਮਿਆਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਪੈਕਜ 'ਤੇ ਕੁਝ ਖਾਸ ਲੋਗੋ ਦਿਖਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। "ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇੰਨਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪੈਕਜੇਜਿੰਗ 'ਤੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਆਇਰਨ, ਸ਼ੂਗਰ, ਕਾਰਬੋਹਾਈਡਰੇਟ ਆਦਿ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ਼ ਹਰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਸਾਡੇ ਕੋਲ਼ ਆਉਣਗੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਵੈਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਉਤਪਾਦ ਨੂੰ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਵੇਚਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਵਾਂਗੇ।''

ਹਲਚਾਲਿਤ ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ ਐੱਫਐੱਸਐੱਸਏਆਈ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਮਦਦ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਮਿਲਟਸ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ (ਆਈਆਈਐੱਮਆਰ), ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਨਾਲ਼ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ। ਮੰਡੀਆਂ ਦਾ ਲਾਈਸੈਂਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਧਾ ਕਿਸਾਨ ਵਿਭਾਗ ਨਾਲ਼ ਵੀ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਈ ਉਤਪਾਦ ਨਹੀਂ ਵੇਚ ਸਕਦਾ।

"ਹਰ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਉਤਪਾਦ ਲਈ ਇਸ ਲਾਈਸੈਂਸ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਸਮੇਂ ਅਸੀਂ ਕੋਦੋ, ਕੁਟਕੀ, ਚੌਲ਼ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਬੇਚ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਲਾਈਸੈਂਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਉਤਪਾਦ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਫਿਰ ਤੋਂ ਦਹੁਰਾਉਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਵਪਾਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ," ਗੋਦਾਵਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਐੱਚਐੱਮਕੇਡਬਲਿਊਪੀਸੀ ਦੇ 1,400 ਰਜਿਸਟਰਡ ਮੈਂਬਰ ਇਸਦੇ ਸ਼ੇਅਰਹੋਲਡਰ ਵੀ ਹਨ। ਇੱਕ ਸ਼ੇਅਰ ਦੀ ਕੀਮਤ 500 ਰੁਪਏ ਹੈ। ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ 12 ਮੈਂਬਰ ਹਨ। ਪਾਰੀ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨਾਲ਼ ਹੋਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਦਾਵਰੀ (44), ਭੂਵਨੇਸ਼ਵਰੀ (52), ਮਮਤਾ (42), ਦ੍ਰੋਪਤੀ (52) ਅਤੇ ਰਾਮਕਲੀ (45) ਬੋਰਡ ਮੈਂਬਰ ਹਨ। ਦੇਵਕੀ (47) ਅਤੇ ਕੀਰਤਿ ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਰ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਸਧਾਰਣ ਮੈਂਬਰ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਮਹਿਲਾ ਕਿਸਾਨ ਹਨ। ਐੱਫਪੀਸੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਫਾਰਮਰ ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਰ ਆਰਗਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ (ਐੱਫਪੀਓ) ਹੈ ਜੋ ਕੰਪਨੀ ਐਕਟ (52) ਦੇ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਜਿਸਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਐੱਫਪੀਓ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੋਅਪਰੇਟਿਵ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੀ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਰਾਮਕਲੀ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ ਪਾਨਿਕਾ (ਹੋਰ ਪਿਛੜੇ ਵਰਗ) ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਗੋਦਾਵਰੀ ਅਤੇ ਮਮਤਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਆਦਿਵਾਸੀ ਹਨ ਜੋ ਗੋਂਡ ਕਬੀਲਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪਸਮੂਹ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦ੍ਰੌਪਤੀ, ਦੇਵਕੀ ਅਤੇ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰੀ ਗੋਂਡ ਕਬੀਲੇ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਹਨ।

ਜੁਲਾਈ 2024 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ 10,000 ਐੱਫਪੀਓ ਨੂੰ 14 ਅਮਲ ਅਧੀਨ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵਿਚਾਲੇ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 8,780 ਐੱਫਪੀਓ ਨੂੰ ਪੰਜੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 614 ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ 810 ਐੱਫਪੀਓ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਹਨ।

ਗੋਦਾਵਰੀ ਪੁਰਾਣੇ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਗ੍ਰਾਮ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚੁੱਕੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, "ਸਰਪੰਚ ਸਾਡੀ ਅਰਜ਼ੀ ਤੱਕ ਨਾ ਫੜ੍ਹਦੇ। ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਤਵੱਜੋ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ! ਤਦ ਅਸੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਾਡਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।"

ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਗੋਦਾਵਰੀ ਮਰਾਵੀ ਹਲਚਾਲਿਤ ਮਹਿਲਾ ਕਿਸਾਨ ਵੀਮੇਨ ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਰ ਕੰਪਨੀ ਲਿਮਿਟਡ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ। ਇਸ ਮਹਿਲਾ ਕਿਸਾਨ ਲਈ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਕੋਈ ਆਸਾਨ ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਦਿੱਕਤਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹਿੱਕ ਤਾਣ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ 'ਤੇ ਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਵੀ ਨਿਭਾਉਣੀ ਪਈ। ਉਹ ਡਿੰਡੋਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਰਿਸਦ ਦੀ ਜਨਪਦ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਰਹੇ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਗੋਦਾਵਰੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਇੱਕ ਐੱਸਐੱਚਜੀ (ਸਵੈ-ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੂਹ) ਨਾਲ਼ ਜੁੜੇ, ਉਦੋਂ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ। "ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੀ ਜਾਂ ਕਿਸ ਨਾਲ਼ ਮਿਲ਼ਦੀ ਵਰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸ਼ੱਕ ਰਹਿਣ ਲੱਗਿਆ। ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰ ਕੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਉਗਾਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਸਾਲ ਸਾਨੂੰ 10-15,000 ਰੁਪਏ ਦੀ ਕਮਾਈ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਨਾਲ਼ ਬਹੁਤ ਫ਼ਰਕ ਪਿਆ।"

ਫਿਰ ਪਿੰਡ ਦੇਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੰਝ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। "ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਐੱਸਐੱਚਜੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਜਾਂਦੀ ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਐੱਫਪੀਓ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਰੋਕਿਆ ਨਾ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਹੀ ਕੀਤਾ।"

ਜਦੋਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਲਈ ਡਿੰਡੋਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਘਰੋਂ ਗਾਇਬ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਹੀਣੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਭੱਦੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਈ ਲੋਕ ਸਾਡੇ ਦਫ਼ਤਰ ਫ਼ਸਲਾਂ ਅਤੇ ਬੀਜ ਖਰੀਦਣ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਲੈਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂਵਿਦਾ ਲਈ, ਗੋਦਾਵਰੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮਰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਭੱਦੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ 'ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕੀ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮੁੱਠੀਆਂ ਭੀਚੀਆਂ ਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਉਂਦਿਆਂ ਇੱਕ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਅਸੀਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨਾਰੀ ਹਾਂ, ਫੁੱਲ ਨਹੀਂ ਚਿੰਗਾਰੀ ਹਾਂ।”

ਤਰਜਮਾ: ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ