രാഷ്ട്രീയ പ്രബുദ്ധത വിപണിയിലിടപെടുമ്പോൾ

“ഗ്രാമത്തെ സംബന്ധിക്കുന്ന ഒരു വിഷയം – അതിനി, ഒരു കുളം കുഴിക്കുന്നതോ, മറ്റെന്തോ ആകട്ടെ - ഗ്രാമസഭയിൽ സർപഞ്ചിന്റേയും (ഗ്രാമമുഖ്യൻ/മുഖ്യ‌) അദ്ധ്യക്ഷയുടേയും മുമ്പാകെ അവതരിപ്പിക്കേണ്ടിവരുമ്പോൾ, സ്ത്രീകൾക്ക് ഒരുമിച്ചിരുന്ന് സംസാരിക്കാൻ പണ്ട് ഒരിടമുണ്ടായിരുന്നില്ല,” ഗോദാവരി മരാവി പറയുന്നു.

അന്നത്തേതിൽനിന്ന് സ്ഥിതി ഇന്ന് വളരെയധികം മാറിയിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, അതിന്റെ കാരണക്കാർ, 2024 ജൂലായിൽ, മധ്യ പ്രദേശിലെ ബർഗാഗാംവിൽ പാരി കണ്ടുമുട്ടിയ സ്ത്രീകളും അവരുടെ ആത്മബലവും നിശ്ചയദാർഢ്യവുമല്ലാതെ മറ്റൊന്നുമായിരുന്നില്ല.

ഗോദാവരിയും. വനിതകൾ മാത്രമുള്ള ഹൽചാലിത് മഹിളാ കിസാൻ വിമാൻ പ്രൊഡ്യൂസേഴ്സ് കമ്പനി ലിമിറ്റഡിലെ (എച്ച്.എം.കെ.ഡബ്ല്യു.പി.സി) മറ്റംഗങ്ങളും രാവിലെത്തന്നെ എത്തി. ഡിന്ദോരി ജില്ലയിലെ സാംനാപുർ ബ്ലോക്കിലെ, തകരമേൽക്കൂരയും ചുമരുമുള്ള ഓഫീസും ഗോഡൌണുമായി ഉപയോഗിക്കുന്ന ഷെഡ്ഡിൽ അവരിരുന്നു. ഒരു കസേരയും, കമ്പ്യൂട്ടർ വെച്ച മേശയും, ഏതാനും ഷെൽ‌ഫുകളും ഒരു എയർ കൂളറുമാണ് ആ മുറിയിലുണ്ടായിരുന്നത്.

കർഷകരെന്നുള്ള ആത്മാഭിമാനത്തിൽനിന്നാണ് ആ കമ്പനിയുടെ പേർ വരുന്നത്. ഹൽചലിത്, എന്നാൽ കലപ്പ ചലിപ്പിക്കുന്നവർ എന്നാണർത്ഥം. കലപ്പ സാധാ‍രണയായി ഉപയോഗിക്കുന്നത് പുരുഷന്മാരായതുകൊണ്ട്, ആ പൊതുധാരണയെ പൊളിച്ചെഴുതുകയാണ് ഇവിടെ ആ പേര് ചെയ്യുന്നത്. ഇന്ന് ഈ കമ്പനിയിൽ 1,400 രജിസ്റ്റേഡ് അംഗങ്ങളുണ്ട്. അവർ അതിന്റെ ഓഹരിയുടമകളുംകൂടിയാണ്.

ഇതിലെ രണ്ടംഗങ്ങൾ, 44-കാരിയായ ഗോദാവരി മരാവിയും 47-കാരിയായ ദേവകി വാഗ്‌ലെയും ബർഗാഗാംവിലാണ് (ബർഗ ഗ്രാമം എന്നും വിളിക്കുന്നു) താമസം. അവർ നടന്നാണ് വന്നത്. മറ്റുള്ളവർ, സാംനാപുർ ബ്ലോക്കിലെ അവരുടെ വീടുകളിൽനിന്ന് ഓട്ടോയിലും, കുടുംബാംഗങ്ങളുടെ സ്കൂട്ടറിന്റെ പിന്നിലിരുന്നും മറ്റും എത്തിയവരാണ്.

ഗോദാവരി മരാവിയാണ് അദ്ധ്യക്ഷ. ഇവിടെയുള്ള പരമ്പരാഗത കർഷകർ ആദ്യമൊന്നും രാസവളങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നില്ലെന്നും എന്നാൽ 2010-ഓടെകൃഷിയിലെ രാസവള-കീടനാശിനി ഉപയോഗം വ്യാ‍പകമായെന്നും അവർ പറഞ്ഞുതുടങ്ങി. എന്നാൽ, 2022 മുതൽ, ഡിന്ദോരിയിലെ പല കർഷകരും ജൈവ-സ്വാഭാവിക കൃഷിരീതികളിലേക്ക് മാറിയിട്ടുണ്ട്. അതല്ലെങ്കിൽ, അവ രണ്ടും ഉപയോഗിച്ചുകൊണ്ടുള്ള കൃഷിയിലേക്ക്. രാസവളകൃഷിയെ നിരുത്സാഹപ്പെടുത്തുന്ന സംഘടനകളും അവരെ സഹായിക്കാൻ കൂട്ടുണ്ട്.

“ഞങ്ങൾ കർഷകർക്ക് ജൈവവിത്തുകൾ കൊടുക്കുന്നു. പുല്ല് കൂട്ടി നിലമുഴുതുകഴിഞ്ഞാൽ, കളകളും ഇത്തിൾക്കണ്ണികളും മണ്ണിൽ ലയിച്ച്, സ്വാഭാവിക വളമായി മാറും,” ഗോദാവരി പറയുന്നു.

സെപ്റ്റംബറിൽ, തീജ് ത്യോഹാറിനുശേഷം (വർഷകാലത്ത് ആഘോഷിക്കുന്ന ഒരു ഉത്സവം) വിത്ത് പാകുന്ന സമയത്ത് അവർ, സ്വാഭാവിക വളമായ മട്കഹാദ് പ്രയോഗിക്കും. ചാണകമാണ് അതിന്റെ പ്രധാന ചേരുവ. വിത്ത് മുളച്ച്, നാമ്പുകൾ വന്ന്, മൊട്ടിടാൻ തുടങ്ങിയാൽ, വെർമിവാഷ് (വെർമി കമ്പോസ്റ്റ് ബെഡിൽനിന്നുള്ള ദ്രവരൂപത്തിലുള്ള വളം) നൽകും.

“ഞങ്ങൾ ഈ പ്രക്രിയ ചെറുധാന്യങ്ങളിൽ പരീക്ഷിച്ചപ്പോൾ, ഒന്ന്, ഒന്നര ഇരട്ടി വിളവ് കിട്ടി,” ഗോദാവരി പറയുന്നു.

അവർശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത് കോഡോ (വരക്) ചെറുധാന്യത്തിലും തുവരപ്പരിപ്പിലുമാണ്. വിത്തുകൾ ഇടകലർത്തി നടുന്ന രീതി ഉപയോഗിച്ച് അവർ അഞ്ച് കിലോഗ്രാം കോഡൊ വിത്തുകളും അരക്കിലോ തുവരവിത്തുകളും കൂട്ടിച്ചേർത്ത് പ്രദേശത്തെ മൂന്ന് കർഷകർക്ക് നൽകി. കടാരവിധി, അഥവാ, ലൈൻ സീഡിംഗ് രീതി ഉപയോഗിച്ചാണ് അവർ വിതച്ചത്. അതാവുമ്പോൾ ബ്രോഡ്കാസ്റ്റ് സീഡിംഗിനേക്കാൾ കുറച്ച് വിത്തുകൾ മതിയാകും. ഇടകലർത്തിയ ആ അഞ്ചരക്കിലോ വിത്തിൽനിന്ന് അവർക്ക് 10 ക്വിന്റൽ കോഡോയും രണ്ട് ക്വിന്റൽ തുവരയും ലഭിച്ചു.

വരക്ഇവിടുത്തെ ഒരു പ്രധാന ഭക്ഷണമാണെന്ന് സ്ത്രീകൾ പറയുന്നു. ചെറുധാന്യങ്ങൾക്കുള്ള ഒരു നാലേക്കർ സ്ഥലത്തിന്റെ പകുതി ഭാഗം തരിശിട്ട്, ബാക്കിയുള്ള പകുതിയിൽ അവർ വിത്ത് വിതയ്ക്കുന്നു. അടുത്ത വർഷം, ഇത് തിരിച്ചും ചെയ്യും. ഒരു സീസൺ മുഴുവൻ മണ്ണ് കൃഷി ചെയ്യാതിരുന്നാൽ, അതിന്റെ ഗുണം ഇരട്ടിയാകും. സ്വാഭാവിക കൃഷിയുടെ ഒരു അടിസ്ഥാന തത്വമാണ് ഇത്. “ഈ (തരിശിട്ട) സ്ഥലത്ത്, കന്നുകാലികളെ മേയാൻ വിടും. മണ്ണിന് ഫലസമൃദ്ധി ലഭിക്കാൻ ഇതും സഹായിക്കും,” ഗോദാവരി പറയുന്നു.

ജൈവ-സ്വാഭാവിക രീതികൾ തുടർച്ചയായി ഉപയോഗിക്കുന്നത് ഫലം തരുന്നുണ്ട്. “മുമ്പ്, ഒരേക്കറിൽനിന്ന് ഞങ്ങൾക്ക് 3-4 ക്വിന്റൽ ചെറുധാന്യമാണ് കിട്ടിയിരുന്നത്. ഇപ്പോൾ 5-6 ക്വിന്റലായി അത് വർദ്ധിച്ചു.”

വരക്-ചാമ, അല്ലെങ്കിൽ തുവര എന്നിവയോടൊപ്പം അവർ എണ്ണക്കുരുക്കളായ ചെറുചണ, ചെറിയ നീർക്കാക്ക, ജഗനി എന്നിവയും അവർ ചേർക്കാറുണ്ട്. ഈ വിധത്തിലുള്ള സങ്കലനകൃഷി, കളകളുടെ ആക്രമണത്തെ ചെറുക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. ഒറ്റക്കൃഷിയെ തിന്ന് നശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ എളുപ്പമല്ല പ്രാണികൾക്ക്, ഒരേ സ്ഥലത്ത് വളരുന്ന വിവിധയിനം ചെടികൾ തിന്നാൻ.

ജൈവ-സ്വാഭാവിക കൃഷിരീതികൾ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതിന്റെ ലക്ഷ്യം, വിളവ് വർദ്ധിപ്പിക്കുക, രാസവളപ്രയോഗം നിരുത്സാഹപ്പെടുത്തുക എന്നിവയാണ്.

എന്നാ‍ൽ, നെല്ല് വളർത്താൻ ഇപ്പോഴും രാസവളങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കാറുണ്ട്. എച്ച്.എം.കെ.ഡബ്ല്യു.പി.സി ബോർഡ് മെമ്പറായ ബിജാപുരിൽനിന്നുള്ള മംതാ ശ്യാം പറയുന്നു: “എന്റെ കുടുംബത്തിന് 3.5 ഏക്കർ ഭൂമിയുണ്ട്. അല്പം താഴ്ന്ന പ്രദേശത്ത്. ഞങ്ങൾക്കുള്ള ഏക പോംവഴി നെല്ല് വളർത്തുക എന്നതു മാത്രമാണ്. നല്ല വിളവ് കിട്ടാനും ചന്തയിൽ അത് വിൽക്കാനും ഞങ്ങൾക്ക് രാസവളങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ചേ തീരൂ.”

മഴകൊണ്ടുള്ള കൃഷി ചെയ്യുന്ന ഈ മേഖലയിൽ രണ്ടുതരത്തിലുള്ള ഭൂമിയുണ്ട്. താഴ്ന്നുകിടക്കുന്ന പാടങ്ങളിൽ, മഴക്കാലത്ത് ആവശ്യത്തിന് വെള്ളം കിട്ടുമെന്നതിനാൽ, അവയിൽ നെല്ലാണ് വളർത്തുന്നത്. ഉയർന്ന സ്ഥലങ്ങളിലെ, സമനിരപ്പല്ലാത്ത തരിശുപാടങ്ങൾ വരക്-ചാമ കൃഷിക്ക് അനുയോജ്യമാണ്.

ഭാവിയിൽ നെൽക്കൃഷിക്കും, ജൈവ-സ്വാഭാവിക കൃഷിരീതികൾ അവലംബിക്കാനാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നതെന്നും ചെറുധാന്യങ്ങളിലെ പരീക്ഷണം ഒരു തുടക്കം മാത്രമാണെന്നും എല്ലാ സ്ത്രീകളും സമ്മതിക്കുന്നുണ്ട്. ഞങ്ങളിരുന്നിരുന്ന ഗോഡൌൺ യൂണിറ്റിന് ഒരുവർഷമേ പഴക്കമുള്ളുവെങ്കിലും, ജൈവ ഉത്പന്നങ്ങളിൽനിന്ന് സ്ത്രീകൾ എത്ര സമ്പാദിക്കുന്നുണ്ടെന്നറിയാൻ ധാരാളം കൃഷിക്കാർ ഇവിടേക്ക് വരുന്നുണ്ട്. “രാസരഹിത കൃഷിയിലേക്ക് പതുക്കെ മാറാൻ പറ്റുമോ എന്ന് പുരുഷന്മാരായ കർഷകരും ആലോചിച്ചുതുടങ്ങി,” ഗോദാവരി പറയുന്നു.

വീട്ടുജോലികൾക്ക് പുറമേ, ഉത്പാദകസംഘടനയിലെ അംഗങ്ങളെന്ന നിലയ്ക്കുള്ള ജോലികളും, സ്വന്തം പാടത്തെ അദ്ധ്വാനമുള്ള പണിയും, എച്ച്.എം.കെ.ഡബ്ല്യു.പി.സി.യുടെ നടത്തിപ്പും എല്ലാം വലിയ വെല്ലുവിളിയാണ് ഈ സ്ത്രീകൾക്ക് നൽകുന്നത്. കമ്പോളത്തിൽ വില കുറഞ്ഞതിനാൽ, വരക്, ചാമ എന്നിവയുടെ ഉത്പാദനത്തിലുണ്ടായ കുറവാണ് മറ്റൊരു വെല്ലുവിളി. ഇതിനെ മറികടക്കാൻ അവർ, അവയുടെ വില കിലോയ്ക്ക് 20-25 ഉണ്ടായിരുന്നത്, 37-42 രൂപയാക്കി വർദ്ധിപ്പിച്ചു. അവരുമായി മത്സരിക്കുന്ന ഉത്പാദക സംഘടനകൾക്കും ഇതുമൂലം നല്ല വില കിട്ടിത്തുടങ്ങി. 2023-ലെ ചെറുധാന്യ അന്തർദ്ദേശീയവർഷത്തിൽ സർക്കാർ ഏറ്റെടുത്ത പ്രചാരണങ്ങളേക്കാൾ ഫലം ഇവകൊണ്ടുണ്ടാവുകയും ചെയ്തു.

സ്വാഭാവിക കൃഷി എന്ന നിലയിൽ എച്ച്.എം.കെ.ഡബ്ല്യു.പി.സി.യുടെ പ്രധാന കൃഷി ചാമയാണ്. ഈ ചെറുധാന്യത്തിൽ ഒരു മൂല്യശൃംഖലയുണ്ടാക്കാനും അവർ ശ്രമിക്കുന്നു. ഒരേക്കർ പാടത്തുനിന്ന് കിട്ടിയ നാല് ക്വിന്റൽ വിളവിൽനിന്ന് രണ്ട് ക്വിന്റൽ വർഷത്തിൽ വിറ്റാലും, മൊത്തവരുമാനത്തിലുണ്ടാവുന്ന ശരാശരി വർദ്ധനവ് 8,000 രൂപയായിരിക്കും. കർഷകരിൽനിന്ന് കമ്പനി ധാന്യങ്ങൾ ശേഖരിച്ച്, സംസ്കരണയന്ത്രമുപയോഗിച്ച് അതിന്റെ ബ്രൌൺ തൊലി കളഞ്ഞ് നല്ല മിനുസപ്പെടുത്തിയ ഇളം ബ്രൌൺ നിറമുള്ള ധാന്യമാക്കുന്നു. ഒരു കിലോ സംസ്കരിച്ച കുട്കി വിൽക്കുന്നത് 100 രൂപയ്ക്കടുത്താണ്. നാരുകളുള്ളതിനാലും, മറ്റ് ഇനങ്ങളേക്കാൾ ആരോഗ്യപ്രദമായതിനാലും പലരും ഇതാണ് കഴിക്കാൻ താത്പര്യപ്പെടുന്നത്. കുട്കിയുടെ ഉത്പാദനം 30-ൽനിന്ന് 40 ശതമാനമാക്കാൻ ഉത്പാദക കമ്പനിക്ക് സാധിച്ചിട്ടുണ്ട്. 2022-ലാണ് അവർ പ്രവർത്തനം തുടങ്ങിയത്. എല്ലാവർഷവും 100 മുതൽ 150 മെട്രിക്ക് ടൺ ഉത്പാദിപ്പിക്കുക എന്നതാന് അവരുടെ ദീർഘകാല ലക്ഷ്യം.

എന്നാൽ, എച്ച്.എം.കെ.ഡബ്ല്യു.പി.സി.യിലൂടെ നെല്ല് വിൽക്കുന്നത് വലിയൊരു വെല്ലുവിളിയാണ്. “ധാന്യം ഉത്പാദിപ്പിക്കാൻ, നിങ്ങൾക്ക് ചുരുങ്ങിയത് 25 ലക്ഷം രൂപയെങ്കിലും മുടക്കുമുതൽ ചിലവാകും. ഫെബ്രുവരിയിൽത്തന്നെ വിത്തുകൾ മുൻ‌കൂട്ടി ബുക്കും ചെയ്യണം. എന്നാലേ ജൂണിൽ വിതയ്ക്കാറാവുമ്പൊഴേക്കും നിങ്ങൾക്കത് കിട്ടൂ. മുൻ‌കൂട്ടി ബുക്ക് ചെയ്യാൻ 50 ശതമാനം മുൻകൂറായി കൊടുക്കുകയും വേണം. ഏകദേശം 12 ലക്ഷം രൂപ. എന്നാലേ നെല്ല് കച്ചവടം ചെയ്യാനാവൂ.” എച്ച്.എം.കെ.ഡബ്ല്യു.പി.സി.യെ പിന്തുണയ്ക്കുന്ന പ്രദാൻ എന്ന സംഘടനയുടെ ഹർഷിത് ചൌഹാൻ പറയുന്നു.

2023-ൽ, മഴയുണ്ടായില്ല, ആവശ്യത്തിന് ഉത്പാദനവുമില്ലായിരുന്നു. അതിനാൽ എച്ച്.എം.കെ.ഡബ്ല്യു.പി.സി.ക്ക് നഷ്ടം വന്നു. കഴിഞ്ഞ സാമ്പത്തികവർഷം (2023-2024) അവരുടെ വരുമാനം 70.5 ലക്ഷം രൂപയിൽനിന്ന് കഷ്ടിച്ച് 25 ലക്ഷത്തിലേക്കുവരെ കൂപ്പുകുത്തി. 2020-21, 2022-23 വർഷങ്ങളിൽ വരുമാനം വർദ്ധിച്ചിരുന്നതിനാൽ, ഈ നഷ്ടം അവരെ സംബന്ധിച്ച് വളരെ വലുതായിരുന്നു.

എച്ച്.എം.കെ.ഡബ്ല്യു.പി.സി വിവിധ ബാങ്കേതര ഫിനാൻസ് കമ്പനികളിൽനിന്ന് (എൻ.ബി.എഫ്.സി.) വലിയ പലിശയ്ക്ക് (14 ശതമാനവും, ഇടപാട് തുകയ്ക്ക് ഒരു ശതമാനവും) വായ്പയെടുത്തിരുന്നു. കൃത്യമായ കണക്കുസൂക്ഷിപ്പുകളില്ലാതിരുന്നതിനാൽ, സർക്കാരിൽനിന്ന് ഗ്രാന്റുകളും ലഭിച്ചില്ല. രേഖകളിലെ വ്യത്യാസം – കണക്കിലെ മനുഷ്യസഹജമായ തെറ്റുകളോ, ഓഡിറ്റർമാരെ ബോദ്ധ്യപ്പെടുത്താൻ കഴിയാതിരുന്നതോ ആവാം – ഭീമവും പരിഹരിക്കാൻ പറ്റാത്തതുമായിരുന്നു.

എന്നാൽ അവരതിനെ ഒരു വെല്ലുവിളിയായെടുത്തു. ജില്ലയിൽനിന്ന് ഒരാളെ ശമ്പളത്തിനെടുത്ത്, പരിശീലിപ്പിച്ച്, അവരുടെ കണക്കുസൂക്ഷിപ്പുകൾ, കൈകൊണ്ട് എഴുതിവെക്കുന്നതിൽനിന്ന് ഡിജിറ്റൈസ് ചെയുന്ന രീതിയിലേക്ക് മാറ്റി. സാംനപുരിനടുത്തുള്ള അംഗ്‌വർ ഗ്രാമത്തിൽ താമസിക്കുന്ന കിർതി താലിയ ഒരു ബി.എസ്.സി. ബയോളജി ബിരുദധാരിയും എം.ബി.എ.ക്ക് പഠിക്കുന്ന വിദ്യാർത്ഥിനിയുമായിരുന്നു. അടിസ്ഥാന അക്കൌണ്ടിംഗ് പഠിച്ചിട്ടുള്ള അവരാണ് എച്ച്.എം.കെ.ഡബ്ല്യു.പി.സി.യുടെ നടത്തിപ്പിനാവശ്യമായ എല്ലാ പ്രക്രിയകളുടേയും ഇപ്പോഴത്തെ ചുമതലക്കാരി.

2023-2024-ലെ തകർച്ചയിൽനിന്നുള്ള സാമ്പത്തികമായ ഉണർവ്വ് 2024-25-ഓടെ തുടങ്ങുമെന്ന് പ്രതീക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. സംഘടനയ്ക്ക് ഇപ്പോൾ കൈകാര്യം ചെയ്യാനുള്ളത്, കർഷകസ്ത്രീകളുടെ, അവരെല്ലായിടത്തും നേരിടുന്ന – അടിയന്തിരപ്രശ്നങ്ങളാണ്. ആരോഗ്യപരിചരണ സംവിധാനവും, വീടും കൃഷിയിടവും കൈകാര്യം ചെയ്യലും.

ഒരുപ്രാഥമിക ആരോഗ്യകേന്ദ്രമുണ്ടെന്ന് മംത പറയുന്നു. “കാഴ്ചയ്ക്ക് മാത്രമേയുള്ളു,” അവർ തുടർന്നു. ഗ്രാമങ്ങളിൽ ആശ (അക്രഡിറ്റഡ് സോഷ്യൽ ഹെൽത്ത് ആക്ടിവിസ്റ്റുകൾ) വർക്കർമാർ ജോലി ചെയ്യുന്നു. ചെറിയ കുട്ടികൾക്കും ഗർഭിണികൾക്കും വേണ്ടി അങ്കണവാടികളും പ്രവർത്തിക്കുന്നുണ്ട്. “എന്നാൽ, ആരെയെങ്കിലും ആശുപത്രിയിൽ കൊണ്ടുപോകേണ്ടിവന്നാൽ, ജില്ലയിലേക്ക് പോകാൻ വണ്ടികളൊന്നും കിട്ടില്ല. അവരവരുടെ മോട്ടോർസൈക്കിളൊഴിച്ച്,” അവർ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു.

വീട്ടിലെ പണികൾ സ്വയം ചെയ്യുകയല്ലാതെ, അവർക്ക് മറ്റൊരു വഴിയില്ല. എന്നാൽ പാടത്തെ ഭാരമുള്ള പണികൾ അവർ വീതിച്ചെടുക്കാറുണ്ട് എന്ന് ഗോദാവരി പറയുന്നു. “ഞങ്ങൾ അഞ്ചുപേർ ജോലി ചെയ്യുകയാണെങ്കിൽ, ജോലികൾ വീതിക്കും, വിതയ്ക്കലും, കളപറിക്കലും, കൊയ്യലും. ഒരു പാടത്തെയും മറ്റൊരു പാടത്തെയും വിതയ്ക്കലുകൾക്കിടയിൽ കുറച്ച് ദിവസങ്ങളുടെ ഇടവേളയുണ്ടാവും. പരസ്പര സഹകരണത്തോടെ ഞങ്ങൾ എല്ലാം ഏറ്റെടുക്കുകയും എല്ലാ പാടങ്ങളിലെയും പണി നടത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ രീതി കാരണം, ആളുകളെ വാടകയ്ക് എടുക്കേണ്ടിവരാറില്ല ഞങ്ങൾക്ക്.”

നാസിക്കിൽനിന്നുള്ള സംസ്കരണയന്ത്ര നിർമ്മാതാക്കളിൽനിന്ന് കിട്ടിയ പരിശീലനമില്ലായിരുന്നെങ്കിൽ, ചെറുധാന്യങ്ങൾ കൈകാര്യം ചെയ്യാൻ അവർ ബുദ്ധിമുട്ടിയ്യേനേ.

“പ്രദാനിൽനിന്നുള്ള പരിശീലനവും പിന്തുണയും കിട്ടിയപ്പോൾ, എങ്ങിനെ വ്യാപാരം മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോകാമെന്ന് ഞങ്ങൾ പഠിച്ചു,” ഗോദാവരി പറയുന്നു. എന്നാൽ വില്പനയാണ് കൂടുതൽ വലിയ വെല്ലുവിളി.

“ഒരു സാധനം കമ്പോളത്തിൽ എങ്ങിനെ വിൽക്കണമെന്ന് എനിക്കൊരു ധാരണയുമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ഞങ്ങളുടെ ഉത്പന്നത്തിന്റെ സവിശേഷതകളും ചേരുവകളും തിരിച്ചറിയേണ്ടത് ആവശ്യമാണെന്ന്, വ്യാപാരികളോട് സംസാരിക്കാൻ ജബൽ‌പുരിൽ പോയപ്പോൾ എനിക്ക് അറിയില്ലായിരുന്നു,” അവർ തുടർന്നു.

ഉത്പന്നത്തിന്റെ ചേരുവ തിരിച്ചറിഞ്ഞാലേ, അത് വിൽക്കാനുള്ള എഫ്.എസ്.എസ്.എ.ഐ.(ഫുഡ് സേഫ്റ്റി ആൻഡ് സ്റ്റാൻഡേഡ്സ് അഥോറിറ്റി ഓഫ് ഇന്ത്യ) ലൈസൻസ് ലഭിക്കൂ. പാക്കറ്റിന്റെ ലേബലിൽ ആ ചേരുവ രേഖപ്പെടുത്തണം.

“കമ്പോളത്തിൽ വിൽക്കാൻ ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിച്ച തവിട് കളഞ്ഞ അരിയിലെ പ്രോട്ടീൻ, കാർബോഹൈഡ്രേറ്റ് തുടങ്ങിയവയുടെ ശതമാ‍നം എത്രയാണെന്ന് പറയാൻ ഞങ്ങൾക്ക് കഴിഞ്ഞില്ല.” ഈ വിവരങ്ങൾ പാക്കറ്റിൽ ചേർക്കുന്നതിന് വില്പനക്കാരനെ സഹായിക്കാൻ എഫ്.എസ്.എസ്.എ.ഐ.ക്ക് സാധിക്കുമെന്ന് ജബൽ‌പുരിലെ ഒരു വ്യാപാരിയിൽനിന്ന് അവർക്ക് മനസ്സിലായി.

എഫ്.എസ്.എസ്.എ.ഐ.യുടെ നിർദ്ദേശമനുസരിച്ച്, പാക്കറ്റുകളിൽ ചില മുദ്രകൾ പ്രദർശിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ടെന്ന് തങ്ങൾക്കറിയാമായിരുന്നു എന്ന് ഹർഷിത് സൂചിപ്പിച്ചു. “എന്നാൽ അതിൽക്കൂടുതൽ അറിയില്ലായിരുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, ഉത്പന്നത്തിലെ ഇരുമ്പ്, പഞ്ചസാര, കാർബോഹൈഡ്രേറ്റ് തുടങ്ങിയ പോഷകാംശങ്ങളും സൂചിപ്പിക്കണമെന്നത്. ഈ വിവരം ലഭിക്കാൻ, ആദ്യം അത് ഒരു ലാബറട്ടറിയിൽ പരിശോധിക്കണം. എല്ലാ ആറുമാസം കൂടുമ്പോഴും അവർ വന്ന് വിവരങ്ങൾ പരിശോധിക്കും. എങ്കിൽ മാത്രമേ കമ്പോളത്തിൽ നിയമാനുസൃതം ഞങ്ങൾക്ക് ഉത്പന്നങ്ങൾ വിൽക്കാനാവൂ.”

എഫ്.എസ്.എസ്.എ.ഐയെ സമീപിക്കുന്നതിന് സഹായിക്കാൻ ഹൽചലിത് സംഘം ഹൈദരബാദിലെ ഇന്ത്യൻ ഇൻസ്റ്റിട്യൂറ്റ് ഓഫ് മില്ലറ്റ്സ് റിസർച്ചുമായി (ഐ.ഐ.എം.ആർ) ബന്ധപ്പെട്ടു. ഒരു മാർക്കറ്റ് ലൈസൻസ് ലഭിക്കാൻ കൃഷിവകുപ്പുമായും അവർ നേരിട്ട് ബന്ധപ്പെട്ടു.

“ഓരോ പുതിയ ഉത്പന്നത്തിനും ഈ (ലൈസൻസ്) ആവശ്യമാണ്. ഇപ്പോൾ ഞങ്ങൾ, വരക്, ചാമ, നെല്ല്, പച്ചക്കറികൾ എന്നിവ വിൽക്കുന്നുണ്ട്. എന്നുവെച്ചാൽ ഇതിനാവശ്യമായ വിവരങ്ങളും ലൈസൻസും ഞങ്ങൾക്ക് വേണമെന്നർത്ഥം. ഒരു പുതിയ ഉത്പന്നം ഉത്പാദിപ്പിക്കണമെങ്കിൽ അതിനും ഇതെല്ലാം ചെയ്യണം. അങ്ങിനെ പതുക്കെപ്പതുക്കെ, ഞങ്ങൾ ഇതെല്ലാം മനസ്സിലാക്കി. വ്യാപാരം എങ്ങിനെ വ്യാപിപ്പിക്കണമെന്ന്,” ഗോദാവരി പറയുന്നു.

എച്ച്.എം.കെ.ഡബ്ല്യു.പി.സി.യുടെ 1,400 രജിസ്റ്റേഡ് അംഗങ്ങളും ഓഹരിയുടമകളാണ്. ഓരോ ഷെയറിനും 500 രൂപയാണ് വില. 12 ബോർഡ് അംഗങ്ങളുണ്ട്. പാരി കണ്ട് സംസാരിച്ച, 44 വയസ്സുള്ള ഗോദാവരി, 52 വയസ്സുള്ള ഭുവനേശ്വരി, 42 വയസ്സുള്ള മംത, 52 വയസ്സുള്ള ദ്രോപതി, 45 വയസ്സുള്ള രാംകാലി എന്നിവർ ബോർഡ് മെമ്പർമാരാണ്. 47 വയസ്സുള്ള ദേവകിയും 26 വയസ്സുള്ള കിർതിയും പ്രൊഡ്യൂസർ കമ്പനിയിലെ സാധാരണ അംഗങ്ങളാണ്. എല്ലാ അംഗങ്ങളും കർഷകരാണ്. ഒരു എഫ്.പി.സി. എന്നത്, 2013-ലെ കമ്പനീസ് ആക്ട് അനുസരിച്ച് രജിസ്റ്റർ ചെയ്ത ഫാർമർ പ്രൊഡ്യൂസർ ഓർഗനൈസേഷനാണ് (എഫ്.പി.ഒ.). ഒരു എഫ്.പി.ഒ.യെ സഹകരണ സൊസൈറ്റിയായും രജിസ്റ്റർ ചെയ്യാവുന്നതാണ്.

രാംകാലിയും കിർതിയും പാണിക (മറ്റ് പിന്നാക്കവിഭാഗം) സമുദായക്കാരാണ്. ഗോദാവരിയും മംതയും പർധാൻ ആദിവാസികളും. ഗോണ്ട് ഗോത്രസമുദായത്തിലെ ഉപവിഭാഗമാണത്. ഗോണ്ട് ആദിവാസി സ്ത്രീകളാണ് ദ്രോപതിയും ദേവകിയും ഭുവനേശ്വരിയും.

10,000 എഫ്.പി.ഒ.കളെ 14 ഇം‌പ്ലിമെന്റിംഗ് ഏജൻസികൾക്ക് വീതിച്ചുകൊടുത്തതായി 2023 ജൂലായിൽ, ഇന്ത്യൻ സർക്കാർ പ്രഖ്യാപിച്ചു. അവയിൽ 8,780 എഫ്.പി.ഒ.കൾ രാജ്യമൊട്ടാകെ രജിസ്റ്റർ ചെയ്തവയാണ്. മധ്യ പ്രദേശിൽ ഇത്തരത്തിലുള്ള 612 എണ്ണമുണ്ട്. വനിതാ അംഗങ്ങൾ മാത്രമുള്ള 710 എഫ്.പി.ഒ.കൾ രാജ്യത്തൊട്ടാകെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

സ്ത്രീകൾ ഉന്നയിച്ചിരുന്ന പ്രശ്നങ്ങളെ ഗ്രാ‍മസഭകളിലെ പുരുഷന്മാർ പാടെ അവഗണിച്ചിരുന്ന ആ പഴയ കാലം ഓർത്തുകൊണ്ട് ഗോദാവരി പറയുന്നു, “ഗ്രാമമുഖ്യൻ ഞങ്ങളിൽനിന്ന് അപേക്ഷ പോലും വാങ്ങിയിരുന്നില്ല. അവഗണിക്കുക മാത്രമായിരുന്നു ചെയ്തിരുന്നത്. അപ്പോഴാണ് ഞങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കിയത്, ഞങ്ങൾ രാഷ്ട്രീയമായി കരുത്ത് നേടണമെന്ന്.”

ഹൽചലിത് മഹിളാ കിസാൻ വിമൻ പ്രൊഡ്യൂസർ കമ്പനി ലിമിറ്റഡിന്റെ അദ്ധ്യക്ഷയാണ് ഗോദാവരി മരാവി. ഈയൊരു പദവിയിലേക്കുള്ള യാത്ര ഈ വനിതാകർഷകയ്ക്ക് സുഗമമായ ഒന്നായിരുന്നില്ല. വീട്ടിലും സമുദായത്തിലും വിശ്വാസം നേടിയെടുക്കേണ്ടിവന്നു. പ്രശ്നമുണ്ടാക്കുന്നവരോട് സംവദിക്കുകയും, ഗ്രാ‍മ-ജില്ലാ തലങ്ങളിലെ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളിൽ പങ്കെടുക്കുകയും ചെയ്യേണ്ടിവന്നിട്ടുണ്ട്. ഡിന്ദൊരി ജില്ലയിലെ ജില്ലാ പരിഷദ് അംഗം കൂടിയാണ് അവർ.

ആദ്യമായി ഗോദാവരി എസ്.എച്ച്.ജി.യിൽ (സെൽ‌ഫ് ഹെൽ‌പ്പ് ഗ്രൂപ്പ് – സ്വയം സഹായസംഘം) ചേർന്നപ്പോൾ പ്രശ്നങ്ങളുണ്ടായിരുന്നു. “എന്റെ ഭർത്താവിന് സംശയമായിരുന്നു, ഞാൻ എങ്ങോട്ടാണ് പോകുന്നത്, ആരെയാണ് കാണുന്നത് എന്നൊക്കെ. പിന്നെ ആദ്യത്തെ വർഷംതന്നെ, സ്വാഭാവിക കൃഷിരീതി ഉപയോഗിച്ച് ഞങ്ങൾ പച്ചക്കറികൃഷി തുടങ്ങുകയും 10-15,000 രൂപ വരുമാനം ലഭിക്കുകയും ചെയ്തപ്പോൾ, കാര്യങ്ങൾ മെച്ചപ്പെട്ടു.”

അപ്പോൾ ഗ്രാ‍മത്തിലെ ആളുകൾക്ക്, തങ്ങൾ നല്ല കാര്യങ്ങളാണ് ചെയ്യുന്നതെന്ന് മനസ്സിലായി. “അതിനുശേഷം എന്റെ ഭർത്താവ് ഒരിക്കലും എന്നെ തടയുകയോ സ്വയം സഹായസംഘത്തിന്റെ പ്രവർത്തനത്തിന് പോകുന്നത് ചോദ്യം ചെയ്യുകയോ, പിന്നീട് എഫ്.പി.ഒ. രൂപീകരിച്ചപ്പോൾപ്പോലും എതിർക്കുകയോ ഒന്നും ചെയ്തിട്ടില്ല.”

മൂന്ന് ദിവസത്തെ പരിശീലനത്തിനായി സ്ത്രീകൾ ഡിന്ദോരി പട്ടണത്തിലേക്ക് പോയപ്പോൾ, ചില പുരുഷന്മാർ പരിഹസിക്കുകയും ലൈംഗികച്ചുവയോടെ സംസാരിക്കുകയുമൊക്കെ ചെയ്തിരുന്നു. വീട്ടിൽനിന്ന് മൂന്ന് ദിവസം മാറിനിന്നതിനെക്കുറിച്ചൊക്കെ. ഇന്ന് ഗ്രാമത്തിലെ അതേ ആളുകളിൽച്ചിലർ കൃഷിയെക്കുറിച്ചും മറ്റും സംശയങ്ങൾ ചോദിക്കാനും വിത്തുകൾ വാങ്ങാനും ഓഫീസിൽ വരുന്നുണ്ട്.

ഞങ്ങൾ യാത്ര പറയുമ്പോൾ, ആ പുരുഷന്മാർക്കെതിരേ പണ്ട് തങ്ങൾ പ്രതികരിച്ചിരുന്ന അതേ രീതിയിൽ, ആ സ്ത്രീകൾ മുഷ്ടി ചുരുട്ടി ഒറ്റക്കെട്ടായി പറഞ്ഞു, “ഞങ്ങൾ ഇന്ത്യയിലെ സ്ത്രീകളാണ്. തീപ്പൊരികൾ, പൂക്കളല്ല.”

പരിഭാഷ: രാജീവ് ചേലനാട്ട്