જયારે રાજકારણ ધંધાની વાત હોય

ગોદાવરી મરાવી કહે છે, “થોડાં વર્ષો પહેલાં, જો અમારે ગામમાં તળાવ બનાવવા જેવી બાબતો ગ્રામસભામાં રજૂ કરવી હોય, તો અમારી મહિલાઓ માટે સરપંચ અથવા અધ્યક્ષ સાથે બેસીને વાતચીત કરવા માટે કોઈ સ્થાન નહોતું.”

જુલાઈ 2024માં વરસાદી દિવસે પારી મધ્ય પ્રદેશના બરગાગાંવમાં જે મહિલાઓને મળી, તેમની હિંમત અને દૃઢતાને કારણે પરિસ્થિતિમાં ઘણો બદલાવ આવ્યો છે.

ગોદાવરી અને અખિલ−મહિલા હળચલિત મહિલા કિસાન વિમેન પ્રોડ્યુસર કંપની લિમિટેડ (HMKWPC)ના અન્ય છ સભ્યો સવારે જ આવી પહોંચ્યા હતા.તેઓ ટીનનાં છાપરાં અને દીવાલોવાળા એક મોટા શેડ જેવા ઓફિસ કમ વેરહાઉસમાં બેઠી હતી, જે ડિંડોરી જિલ્લાના સામનાપુર બ્લોકમાં આવેલું છે.પ્રવેશદ્વારની એક બાજુએ કમ્પ્યૂટર સાથે ખુરશી અને ટેબલ, થોડાં શેલ્ફ અને એર-કૂલર તેને ઓફિસની ઓળખ આપે છે.

આ ઉત્પાદક કંપનીનું નામ મહિલાઓ ખેડૂત તરીકે પોતાની ઓળખ પર ગર્વ લે છે તેના પરથી આવ્યું છે. પરંપરાગત રીતે હળ ચલાવવાનું કામ પુરુષોનું માનવામાં આવે છે, તેથી તેઓએ પોતાની જાતને હળ ચલાવતી મહિલાઓ તરીકે ઓળખાવીને આ માન્યતાને પડકારી, અને તેથી નામ પડ્યું – હળચલિત મહિલા કિસાન વિમેન પ્રોડ્યુસર કંપની. આજે તેમની પાસે 1,400 નોંધાયેલા સભ્યો છે, જેઓ શેરધારકો પણ છે.

તેમના બે સભ્યો, 44 વર્ષીય ગોદાવરી મરાવી, અને 47 વર્ષીય દેવકી વાગલે, બરગાગાંવ (જેને બરગા ગામ પણ કહેવાય છે)માં રહે છે અને ચાલીને ઓફિસે આવ્યા છે.અન્ય મહિલાઓ સામનાપુર બ્લોકમાં તેમના ઘરેથી ઑટો−રિક્ષામાં અથવા પરિવારના સભ્ય સાથે મોટરસાયકલ પર પાછળ બેસીને આવ્યા છે.

ગોદાવરી મરાવી હવે અધ્યક્ષ છે. તેઓ અમને કહે છે કે પરંપરાગત રીતે અહીંના ખેડૂતો રાસાયણિક ખાતરોનો ઉપયોગ કરતા ન હતા, પણ 2010થી ધીમે ધીમે ખેતીમાં રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશકોનો ઉપયોગ સામાન્ય બની ગયો. પણ 2022થી, ડિંડોરી જિલ્લાના ઘણા ખેડૂતો જૈવિક કે પ્રાકૃતિક ખેતી, અથવા બંનેના સંયોજન તરફ વળવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. રાસાયણિક મુક્ત ખેતીને પ્રોત્સાહન આપતી સંસ્થાઓ તેમને સમર્થન અને પ્રેરણા આપે છે.

ગોદાવરી અમને કહે છે, “અમે ખેડૂતોને જૈવિક બિયારણ આપીએ છીએ. જ્યારે ખેતરમાં ઘાસ, નીંદણ અને હરપતવાર [પરાળ] સાથે ખેડ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે જમીનમાં ભળી જઈને પ્રથમ જૈવિક ખાતર બની જાય છે.”

સપ્ટેમ્બરમાં, તીજ ત્યોહાર (ચોમાસામાં ઉજવાતો એક ધાર્મિક તહેવાર) પછી વાવણીના સમયે, તેઓ મટકા ખાતરનો ઉપયોગ કરે છે, જે છાણને મુખ્ય ઘટક તરીકે ધરાવતું પ્રાકૃતિક ખાતર છે. જ્યારે બીજ અંકુરિત થાય છે અને છોડ થોડા મોટા થાય અને તેને શીંગો આવે એટલે તેઓ વર્મિવોશ (વર્મિકમ્પોસ્ટ ખાતરમાંથી બનાવેલું પ્રવાહી ખાતર) આપે છે.

ગોદાવરી કહે છે, “અમે કુટકી (વરી) માટે આ પદ્ધતિ અપનાવી છે અને તેનાથી અમારું ઉત્પાદન એકથી દોઢ ક્વિન્ટલ વધ્યું છે.”

તેઓ કોદરા અને અડદ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. મિશ્ર બીજ વાવણી પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીને, તેઓએ પાંચ કિલો કોદરાના બીજમાં લગભગ અડધો કિલો અડદ ભેળવીને તે વિસ્તારના ત્રણ ખેડૂતોને આપ્યા. આ બીજની વાવણી કતાર પદ્ધતિથી કરવામાં આવી હતી. આથી, ઓછાં બીજની જરૂર પડી હતી. ખેડૂતોને સાડા પાંચ કિલો મિશ્ર બીજમાંથી 10 ક્વિન્ટલ કોદરા અને બે ક્વિન્ટલ અડદનું ઉત્પાદન મળ્યું.

અહીંની મહિલાઓ અમને જણાવે છે કે વરી અહીંનો મુખ્ય ખોરાક છે. બાજરી માટેના ચાર એકરના પ્લોટમાં, તેઓ એક વર્ષ માટે અડધો ભાગ પડતર રાખે છે અને બીજા અડધા ભાગમાં બીજ વાવે છે. બીજા વર્ષે તેઓ પ્લોટની અદલાબદલી કરે છે. એક સિઝન માટે જમીનને ખેડ્યા વિના છોડી દેવાથી તેને ફરી જીવંત થવા અને તાજગી મેળવવા માટે સમય મળી રહે છે. આ પ્રાકૃતિક ખેતીના સિદ્ધાંતોમાંનો એક છે. ગોદાવરી કહે છે, “આ મેદાનો પર ઢોર પણ ચરે છે અને તેનાથી પણ જમીનની ફળદ્રુપતા વધે છે.”

પ્રાકૃતિક અને જૈવિક પદ્ધતિઓના સતત ઉપયોગથી સારાં પરિણામો જોવા મળ્યાં છે. “પહેલાં, એક એકરમાંથી અમને 3-4 ક્વિન્ટલ બાજરી મળતી હતી. હવે તે વધીને 5-6 ક્વિન્ટલ થઈ ગઈ છે.”

કોદરા−વરી અને અડદની સાથે સાથે તેઓ અળસી (ફ્લેક્સ સીડ), જગની અથવા રામ તલ (નાઈજર સીડ) જેવાં તેલીબિયાં પણ ઉમેરે છે. મિશ્ર પાકની આ તકનીક જીવાતોના હુમલાને રોકવામાં મદદ કરે છે. ખેતરમાં વિવિધ પ્રકારના છોડ હોવાથી, જીવજંતુઓ જેમ એક જ પાકને નષ્ટ કરી દે છે તેમ આને ખાઈ શકતાં નથી.

પ્રાકૃતિક અને જૈવિક પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન આપીને, તેમનો ધ્યેય પાકનું ઉત્પાદન વધારવાનો અને રાસાયણિક ખાતર આધારિત ખેતીને નિરુત્સાહિત કરવાનો છે.

જોકે, ડાંગરની ખેતી માટે હજુ પણ રાસાયણિક ખાતરોનો ઉપયોગ યથાવત છે. બીજાપુર ગામનાં મમતા શ્યામ, જેઓ HMKWPCનાં બોર્ડ મેમ્બર છે, કહે છે, “મારા પરિવાર પાસે નીચાણવાળી જમીનમાં 3.5 એકરનું ખેતર છે. અમારા માટે, ડાંગરની ખેતી એ જ એકમાત્ર વિકલ્પ છે. સારું ઉત્પાદન મેળવવા અને તેને બજારમાં વેચવા માટે અમારે રાસાયણિક ખાતરોનો ઉપયોગ કરવો પડે છે.”

આ વરસાદ આધારિત કૃષિ પ્રદેશમાં બે પ્રકારની જમીન છે. નીચાણવાળા ખેતરોનો ઉપયોગ ડાંગરની ખેતી માટે થાય છે કારણ કે ચોમાસામાં તે પૂરતા વરસાદી પાણીથી ભરાઈ જાય છે. ઊંચાણવાળી જમીન પરની ભર્રા જમીન (વેરાન ટેકરાવાળી જમીન) કોદરા અને વરીની ખેતી માટે યોગ્ય છે.

તમામ મહિલાઓ એ વાત પર સહમત છે કે બાજરી તો માત્ર શરૂઆત છે અને તેઓ ભવિષ્યમાં ડાંગર માટે પણ સમાન પ્રાકૃતિક અને જૈવિક ખેતી પદ્ધતિઓ અપનાવવા માંગે છે. જોકે, જ્યાં અમે મળી રહ્યાં છીએ તે વેરહાઉસ યુનિટ માત્ર એક વર્ષ જૂનું છે, અને ઘણા ખેડૂતો અહીં એ જાણવા માટે આવે છે કે આ મહિલાઓ જૈવિક ઉત્પાદનોમાંથી કેટલું કમાય છે. ગોદાવરી કહે છે, “કિસાન ભાઈ [પુરુષ ખેડૂતો] પણ હવે એ વિચારવા લાગ્યા છે કે તેઓ કેવી રીતે ધીમે ધીમે રાસાયણિક ખાતર મુક્ત ખેતી તરફ વળી શકે છે.”

પોતાના રોજિંદા ઘરકામ ઉપરાંત, ઉત્પાદક સંગઠનના ભાગ રૂપે, આ મહિલા ખેડૂતો પોતાનાં ખેતરોમાં કામ કરવાની કંટાળાજનક મહેનત – વારંવાર નિંદામણ કરવાની સખત મજૂરી – અને HMKWPCનું સંચાલન એમ બંને પડકારોનો સામનો કરે છે. આ પડકારોમાંથી એક પડકાર બજારમાં નીચા ભાવને કારણે કોદરા અને વરીના ઉત્પાદનમાં થયેલો ઘટાડો હતો. આ સમસ્યાનો સામનો કરવા માટે, તેમણે વેચાણ દર 20−25 રૂપિયા પ્રતિ કિલોગ્રામથી વધારીને 37−42 રૂપિયા પ્રતિ કિલોગ્રામ કરવાનો નિર્ણય લીધો. તેમની સ્પર્ધક ઉત્પાદક કંપનીઓએ પણ ભાવ વધાર્યા તેનાથી તેમને મદદ મળી. સરકારે 2023માં આંતરરાષ્ટ્રીય બાજરી વર્ષમાં બાજરીના વપરાશને પ્રોત્સાહન આપ્યું તેનાથી પણ ઘણી મદદ મળી રહી.

પ્રાકૃતિક ખેતીની વાત કરીએ તો – વરી એ HMKWPC માટે મુખ્ય પાક છે. તેઓ વરી પર મૂલ્ય શ્રૃંખલા (વેલ્યુ ચેઇન) વિકસાવવાનો પણ પ્રયાસ કરી રહ્યાં છે. જો કોઈ ખેડૂત એક એકરના ખેતરમાં ચાર ક્વિન્ટલના ઉત્પાદનમાંથી એક વર્ષમાં બે ક્વિન્ટલ પણ વેચે, તો પણ સરેરાશ કુલ આવકમાં 8,000 રૂપિયાનો વધારો થાય છે. કંપની ખેડૂતો પાસેથી અનાજ ખરીદીને તેમની પ્રોસેસિંગ મશીનમાં કથ્થાઈ ફોતરાં દૂર કરીને પોલિશ કરેલ આછા ભૂરા રંગના દાણા તૈયાર કરે છે. પ્રોસેસ કરેલ એક કિલોગ્રામ વરી આશરે 100 રૂપિયામાં વેચાય છે. ઘણા લોકો આ જાતને પસંદ કરે છે કારણ કે તેમાં થોડો ફાઇબર રહે છે અને તે સંપૂર્ણપણે પોલિશ થયેલ સફેદ જાત કરતાં વધુ આરોગ્યપ્રદ છે. ઉત્પાદક કંપનીએ 2022માં કામગીરી શરૂ કર્યા પછી વરીનું ઉત્પાદન 30 થી 40 ટકા વધારવામાં સફળતા મેળવી છે. તેમનું લાંબા ગાળાનું લક્ષ્ય દર વર્ષે આશરે 100 થી 150 મેટ્રિક ટન ઉત્પાદન કરવાનું છે.

પરંતુ HMKWPC દ્વારા ડાંગરનું ઉત્પાદન કરવું એ એક મોટો પડકાર છે. HMKWPCને ટેકોઆપતી PRADAN સંસ્થાના હર્ષિત ચૌહાણ કહે છે, “ડાંગરનું ઉત્પાદન કરવા માટે તમારે ઓછામાં ઓછું 25 લાખ રૂપિયાનું રોકાણ કરવું પડે છે અને ફેબ્રુઆરીમાં બીજનું પ્રી-બુકિંગ કરાવવું પડે છે. તો જ તમને વાવણી માટે જૂનમાં તે મળી શકે છે. પ્રી-બુકિંગ માટે તમારે 50 ટકા એડવાન્સ આપવું પડે છે, જે લગભગ 12 લાખ રૂપિયા થાય છે. તો જ અમે ડાંગરનો વ્યવસાય કરી શકીએ છીએ.”

2023માં, પૂરતો વરસાદ ન પડવાથી અને પૂરતું ઉત્પાદન ન થવાને કારણે HMKWPCને નુકસાન થયું હતું. છેલ્લા નાણાકીય વર્ષ (2023−24)માં તેમની આવક 70.5 લાખ રૂપિયાથી ઘટીને લગભગ 25 લાખ રૂપિયા થઈ ગઈ હતી. આ એક મોટું નુકસાન છે, કારણ કે 2020−21 થી 2022−23 સુધીમાં તેમની આવક સતત વધી રહી હતી.

HMKWPCએ એક બિન-બેંકિંગ ફાઇનાન્સ કંપની (NBFC) પાસેથી ઊંચા વ્યાજ દરે (14 ટકા વ્યાજ અને 1 ટકા ટ્રાન્ઝેક્શન ચાર્જ) લોન લીધી હતી. યોગ્ય એકાઉન્ટિંગ સિસ્ટમ અને પ્રક્રિયાના અભાવને કારણે તેઓ સરકારી ગ્રાન્ટ મેળવી શક્યાં ન હતાં. મેન્યુઅલ રેકોર્ડમાં ખામીઓ – ભૂલો અથવા માનવીય ભૂલો જેને તેઓ ઓડિટરને સમજાવી શક્યા ન હતાં – ભયાવહ હતી અને દૂર કરવી મુશ્કેલ હતી.

પરંતુ તેઓએ ખંતપૂર્વક તેનો સામનો કર્યો. તેમણે જિલ્લામાંથી એક વ્યક્તિને કોમ્પ્યૂટરાઇઝ્ડ એકાઉન્ટિંગ સિસ્ટમ સંભાળવા માટે રાખી અને તાલીમ આપી અને મેન્યુઅલ રજિસ્ટર રાખવાની પ્રક્રિયાને સ્થાને ડિજિટલ રેકોર્ડ રાખવાનું શરૂ કર્યું. સામનાપુર નજીકના અંગવાર ગામમાં રહેતાં કીર્તિ તાલિયા બી.એસ.સી. બાયોલોજીનાં સ્નાતક છે અને ઓનલાઇન એમ.બી.એ.નો અભ્યાસ કરી રહ્યાં છે. તેમણે મૂળભૂત એકાઉન્ટિંગ શીખી લીધું છે અને તેઓ HMKWPCની કામગીરી માટે જરૂરી તમામ પ્રક્રિયાઓનું સંચાલન કરવાની જવાબદારી સંભાળે છે.

2023−24માં આવકમાં થયેલા ઘટાડામાંથી નાણાકીય પુનઃપ્રાપ્તિ 2024−25થી શરૂ થવાની સંભાવના છે. આ જૂથે જે બાબતોનો સામનો કરવાનો છે તે સૌથી મૂળભૂત મુદ્દાઓ છે જેનો સામનો દરેક જગ્યાએ મહિલા ખેડૂતો કરે છે – આરોગ્ય સંભાળની પહોંચ અને ઘર અને ખેતરોનું સંચાલન.

મમતા કહે છે કે પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર તો “સિર્ફ દિખાવે કે લિયે હૈ [માત્ર દેખાડાનું જ છે].” આશા (માન્યતા પ્રાપ્ત સામાજિક આરોગ્ય કાર્યકર) ગામડાઓમાં તેમનું કામ કરે છે અને સગર્ભા સ્ત્રીઓ અને નાના બાળકો માટે આંગણવાડીઓ કાર્યરત છે. તેઓ ઉમેરે છે, “પરંતુ જ્યારે કોઈને હોસ્પિટલમાં લઈ જવાની જરૂર પડે છે, ત્યારે જિલ્લા [હોસ્પિટલ]માં જવા માટે કોઈ પરિવહન ઉપલબ્ધ નથી, સિવાય કે તેમની પોતાની મોટરસાયકલ.”

ગોદાવરી કહે છે કે, મહિલાઓ પાસે પોતાનું ઘરકામ જાતે એકલે હાથે કરવા સિવાય કોઈ વિકલ્પ નથી, ને પાછું ખેતીનાં સખત કામોમાં પણ તેમણે તેમના ભાગનું કામ તો કરવું જ પડે છે. “જો અમે પાંચ લોકો કામ વહેંચી લઈએ, તો અમે રોપણી, નિંદામણ, કાપણીની પ્રવૃત્તિઓને સમયસર કરીએ છીએ. બે ખેતરોમાં વાવણી વચ્ચે અમે થોડા દિવસોનો ગાળો રાખીએ છીએ. આપસી સહયોગ ઔર અદલા બદલી સે હો જાતા હૈ [અમે પરસ્પર સહકાર અને એકબીજાનાં ખેતરોમાં કામ કરીને બધું મેનેજ કરીએ છીએ]. આ રીતે, અમારે મજૂરી માટે પૈસા પણ ખર્ચવા પડતા નથી.”

નાશિકના પ્રોસેસિંગ મશીન ઉત્પાદકો પાસેથી મળેલી તાલીમ વિના બાજરીનું પ્રોસેસિંગ કરવું મુશ્કેલ હતું.

ગોદાવરી કહે છે, “PRADAN તરફથી મળેલી તાલીમ અને સહાય પછી અમે અમુક અંશે ધંધામાં કામ કરવાનું શીખ્યાં.” પરંતુ તેમના યુનિટમાં આવતી બાજરીના પ્રોસેસિંગ કરતાં પણ વધુ પડકારજનક કામ ઉત્પાદનને વેચવાનું છે.

તેઓ આગળ ઉમેરે છે: “મને બજારમાં ઉત્પાદન વેચવા માટે શું જરૂરી છે તેની કોઈ જાણકારી નહોતી. જ્યારે હું જબલપુરમાં વેપારીઓ સાથે વાત કરવા ગઈ, તો પતા નહીં થા કે પ્રોડક્ટ કી ગુણવત્તાયેં બતાની પડતી હૈં [મને ખબર નહોતી કે અમારે અમારા ઉત્પાદનની વિશેષતાઓ અને બંધારણ પણ જણાવવું પડે છે].”

પ્રોસેસ કરેલ ઉત્પાદનો વેચવા માટે FSSAI (ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા)નું લાઇસન્સ મેળવવા માટે ઉત્પાદનનું બંધારણ બતાવબું જરૂરી છે. બંધારણ પેકેજ લેબલ પર છાપેલું હોવું પણ ફરજિયાત છે.

“અમે બજારમાં જે વરીના ચાવલ [ફોતરાં કાઢેલ વરી] વેચવા માંગતા હતા તેમાં પ્રોટીન, કાર્બોહાઇડ્રેટ અને આવી રચનાની ટકાવારી કેટલી છે તે અમે કહી શકતાં ન હતાં.” તેમને જબલપુરના એક વેપારી પાસેથી જાણવા મળ્યું કે FSSAI ઉત્પાદન પેકેજમાં આ માહિતી ઉમેરવામાં વેચનારને મદદ કરી શકે છે.

હર્ષિતે સમજાવ્યું કે તેઓ જાણતા હતા કે FSSAIની જરૂરિયાતો મુજબ ઉત્પાદન પેકેજ પર અમુક લોગો દર્શાવવા જરૂરી છે. “પરંતુ અમને ખબર નહોતી કે તેમાં વધુ માહિતી પણ જોઈએ છે – પેકેજિંગ પર પ્રોટીન, આયર્ન, ખાંડ, કાર્બોહાઇડ્રેટ વગેરે જેવાં પોષણ તત્ત્વોનો પણ ઉલ્લેખ કરવો પડે છે. આ માહિતી મેળવવા માટે, અમારે પહેલાં લેબોરેટરીમાં તેનો ટેસ્ટ કરાવચો પડે છે. અને તેઓ દર છ મહિને માહિતીની ચકાસણી કરવા અમારી પાસે આવે છે. તો જ અમે કાયદેસર રીતે અમારું ઉત્પાદન બજારમાં વેચી શકીએ છીએ.”

હળચલિત ટીમે FSSAI સુધી પહોંચવામાં મદદ માટે ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મિલેટ્સ રિસર્ચ (IIMR), હૈદરાબાદનો સંપર્ક કર્યો હતો. તેમણે મંડી (બજાર)માં વેચવા માટે જરૂરી લાઇસન્સ મેળવવા માટે સીધો કૃષિ વિભાગનો પણ સંપર્ક કર્યો હતો.

ગોદાવરી કહે છે, “દરેક નવા ઉત્પાદન માટે આ [લાઇસન્સ] જરૂરી છે. હાલ અમે કોદરા, વરી, ડાંગર અને શાકભાજી વેચી રહ્યાં છીએ. જેનો અર્થ છે કે આ માટે અમને લાઇસન્સ અને અન્ય માહિતીની જરૂર છે. જો અમે કોઈ નવું ઉત્પાદન ઉમેરીશું, તો અમારે તેના માટે પણ તે કરવું પડશે. ધીમે ધીમે, અમે આ બાબતોને સમજવા લાગ્યાં, અને અમારો વ્યવસાય કેવી રીતે વધારવો તે શીખ્યાં.”

HMKWPCના 1,400 નોંધાયેલા સભ્યો શેરધારકો છે. દરેક શેરની કિંમત 500 રૂપિયા છે. 12 સભ્યો બોર્ડ મેમ્બર છે. પારીએ જે મહિલાઓ સાથે મુલાકાત કરી હતી, તેમાં ગોદાવરી (44 વર્ષીય), ભુવનેશ્વરી (52 વર્ષીય), મમતા (42 વર્ષીય), દ્રોપતી (52 વર્ષીય) અને રામકલી (45 વર્ષીય) બોર્ડ મેમ્બર છે. દેવકી (47 વર્ષીય) અને કીર્તિ (26 વર્ષીય) ઉત્પાદક કંપનીના સામાન્ય સભ્યો છે. તમામ સભ્યો મહિલા ખેડૂતો છે. એફ.પી.સી. એ ફાર્મર પ્રોડ્યુસર ઓર્ગેનાઇઝેશન (એફ.પી.ઓ.) છે જે કંપનીઝ એક્ટ 2013 હેઠળ કંપની તરીકે નોંધાયેલ છે. એફ.પી.ઓ.સહકારી મંડળી તરીકે પણ નોંધણી કરાવી શકે છે.

જ્યારે રામકલી અને કીર્તિ પનિક (અન્ય પછાત વર્ગ) છે, ત્યારે ગોદાવરી અને મમતા પરધાન આદિવાસી છે, જે ગોંડ આદિવાસી સમુદાયનું એક પેટા જૂથ છે, જ્યારે દ્રોપતી, દેવકી અને ભુવનેશ્વરી ગોંડ આદિવાસી મહિલાઓ છે.

જુલાઈ 2024માં, ભારત સરકારે જાહેરાત કરી હતી કે 10,000 એફ.પી.ઓ. 14 અમલીકરણ એજન્સીઓને ફાળવવામાં આવ્યાં હતાં, જેમાંથી દેશભરમાં નોંધાયાં છે. મધ્યપ્રદેશમાં આવાં 614 એફ.પી.ઓ. છે. દેશભરમાં, 810 એફ.પી.ઓ.માં તમામ મહિલા સભ્યો છે.

પહેલાંના સમયમાં જ્યારે ગ્રામસભામાં પુરુષો મહિલાઓએ ઉઠાવેલા મુદ્દાઓને અવગણતા હતા તે સમયની વાત કરતાં ગોદાવરી કહે છે, “સરપંચ તો અમારી પાસેથી આવેદન પણ નહોતા લેતા. અમને સાવ અવગણવામાં આવતાં હતાં! ત્યારે અમને સમજાયું કે આપણે રાજકીય રીતે મજબૂત બનવું પડશે.”

ગોદાવરી મરાવી હવે હળચલિત મહિલા કિસાન વિમેન પ્રોડ્યુસર કંપની લિમિટેડનાં અધ્યક્ષ છે. આ મહિલા ખેડૂત માટે આ પરિવર્તન સરળ નહોતું. આ પ્રક્રિયામાં પારિવારિક અને સામુદાયિક સ્તરે વિશ્વાસ કેળવવો તેમજ ત્રાસ આપનારાઓનો સામનો કરવો અને ગામ અને જિલ્લા કક્ષાની ચૂંટણીઓમાં ભાગ લેવા જેવા પડકારો સામેલ હતા. તેઓ જનપદ સદસ્ય – ડિંડોરી જિલ્લામાં જિલ્લા પરિષદનાં સભ્ય પણ રહી ચૂક્યાં છે.

જ્યારે ગોદાવરી પહેલવહેલી વાર એસ.એચ.જી. (સ્વ-સહાય જૂથ)માં જોડાયાં ત્યારે તે સમસ્યાઓથી ખાલી ન હતું. તેઓ કહે છે, “મારા પતિને થોડો સંદેહ હતો કે હું ક્યાં જઈ રહી છું, કોને મળી રહી છું, વગેરે. પરંતુ પછી, જ્યારે અમે શાકભાજીની ખેતી કરવાનું શરૂ કર્યું, તો પહેલા વર્ષમાં જ, પ્રાકૃતિક ખેતીની તકનીકોનો ઉપયોગ કરીને, અમે 10−15,000 રૂપિયા કમાઈ શક્યાં. તેનાથી ઘણી મદદ મળી.”

અને પછી ગામના લોકોને સમજાયું કે તેઓ સારું કામ કરી રહ્યા છે. “તે પછી મારા પતિએ મને એસ.એચ.જી.ના કામ માટે અથવા પછી જ્યારે અમે એફ.પી.ઓ.ની રચના કરી ત્યારે બહાર જવાથી ન રોકી કે કોઈ સવાલ કર્યો નહીં.”

જ્યારે મહિલાઓ ત્રણ દિવસની તાલીમ માટે ડિંડોરી નગરમાં ગઈ, ત્યારે ગામના કેટલાક પુરુષોએ તેમનું અપમાન કર્યું અને તેમના ઘરેથી ત્રણ દિવસની ગેરહાજરી વિશે કટાક્ષ કરી. હવે તેમના જ ગામના કેટલાક પુરુષો તેમના કાર્યાલયમાં ખેતીના ચક્ર વિશે માહિતી મેળવવા અને બીજ ખરીદવા માટે આવે છે.

જ્યારે અમે વિદાય લીધી, ત્યારે ગોદાવરીએ અમને પુરુષોની ખરાબ ટિપ્પણીઓના જવાબમાં તેઓ શું કહેશે તેઓ શું જવાન આપવા માંગે છે તે જણાવ્યો. પોતાની મુઠ્ઠીઓ ઊંચી કરીને, તેઓએ એકસાથે કહ્યું, “હમ ભારત કી નારી હૈં, ફૂલ નહીં ચિંગારી હૈં – અમે ભારતની મહિલાઓ છીએ, અમે ફૂલો નહીં, ચિંગારી છીએ”

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ