ৰাজনৈতিক চেতনাই সমৃদ্ধ কৰিছে ব্যৱসায়িক কৌশল

“কিছু বছৰ আগৰ কথা, আমি যদি গাঁৱত পুখুৰী এটা খন্দাৰ কথা বা আন কিবা বিষয় গাওঁসভাত উত্থাপন কৰিবলৈ বিচাৰিছিলো, আমাক সুযোগ দিয়া হোৱা নাছিল। আনকি গাওঁসভাত বহি গাওঁবুঢ়া বা গাওঁ পৰিষদৰ অধ্যক্ষজনক কথা এটা ক’বলৈ মহিলাৰ কোনো স্থান নাছিল,” গোদাবৰী মাৰাৱিয়ে কয়।

তেতিয়াৰ পৰা পৰিস্থিতি লেখত ল’বলগীয়াকৈ সলনি হৈছে যদিও ২০২৪ৰ জুলাইৰ বাৰিষাৰ দিনটোত মধ্যপ্ৰদেশৰ ৱৰ্গাগাঁৱত পাৰিয়ে লগ পোৱা মহিলাসকলৰ মনোবল আৰু অধ্যৱসায় অবিহনে সেয়া সম্ভৱ নহ’লহেঁতেন।

মহিলা সদস্যৰে গঠিত হলচলিত মহিলা কিষাণ ৱিমেন প্ৰডিউচাৰ কোম্পানী লিমিটেড (HMKWPC)ৰ গোদাৱৰীকে ধৰি আন ছগৰাকী সদস্য পুৱাতেই আহি পাইছিল। টিনৰ চালি আৰু বেৰ দিয়া ৱেৰহাউছ আৰু অফিছৰ কামত ব্যৱহাৰ কৰা ডাঙৰ ঘৰটোৰ তলত বহি আছিল। দিন্দৌৰি জিলাৰ সমনাপুৰ ব্লকৰ ৱেৰহাউছটোৰ দুৱাৰমুখৰ কাষতে এটা ফালে এজোৰ চকী-মেজ আৰু এটা কম্পিউটাৰ, কেইখনমান চেলফ আৰু এটা এয়াৰ কুলাৰ – সেইটোৱেই তেওঁলোকৰ অফিছ।

মহিলা খেতিয়ক হোৱাৰ যি গৌৰৱ, সেইৰেই তেওঁলোকে নিজৰ কোম্পানীটোৰ নাম ৰাখিছে। হাল ধৰা কামটো পৰম্পৰাগতভাৱে পুৰুষে কৰি আহিছে হেতুকে তেওঁলোকে সেই ৰীতিকেই প্ৰত্যাহ্বান জনই হলচলিত শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰিছে। সেয়ে তেওঁলোকৰ কোম্পানীটোৰ নাম হৈছে হলচলিত মহিলা কিষাণ ৱিমেন প্ৰডিউচাৰ কোম্পানী। আজিৰ তাৰিখত তেওঁলোকৰ ১,৪০০ পঞ্জীকৃত সদস্য আছে, যিসকল তেওঁলোকৰ ব্যৱসায়ৰ অংশীদাৰো।

তাৰ দুগৰাকী সদস্য গোদাৱৰী মাৰাৱি (৪৪) আৰু দেৱকী ৱাগলে (৪৭) ৱৰ্গাগাঁৱত (বৰগা গাঁও বুলিও কোৱা হয়) ঘৰ। তেওঁলোকে খোজকাঢ়ি অফিছলৈ আহিছে। আন মহিলাসকলে সামনাপুৰ ব্লকৰ নিজ ঘৰৰ পৰা অটোৰিক্সাত আহিছে, কোনোবাই পৰিয়ালৰ সদস্যৰ সৈতে মটৰ চাইকেলৰ পিছফালে উঠি আহিছে।

গোদাৱৰী মাৰাৱি এতিয়া অধ্যক্ষ। তেওঁ কথ আৰম্ভ কৰে পুৰণি দিনৰ খেতিক লৈ - কেনেকৈ পৰম্পৰাগতভাৱে খেতি কৰা কৃষকসকলে ৰাসায়নিক সামগ্ৰী অবিহনেই খেতি কৰিছিল, কিন্তু ২০১০ চনৰ পৰা সেয়া ক্ৰমান্বয়ে সলনি হৈ গ’ল যেতিয়া কৃষিক্ষেত্ৰত ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশক ব্যৱহাৰ কৰাটো নিয়ম হৈ পৰিল। ২০২২ চনৰ পৰা অৱশ্যে দিন্দৌৰি জিলাৰ বহু কৃষকে জৈৱিক বা প্ৰাকৃতিক কৃষি বা দুয়োটাৰে সংমিশ্ৰণ ঘটোৱাৰ চেষ্টা কৰিছে। অ-ৰাসায়নিক কৃষিৰ প্ৰসাৰৰ বাবে কাম কৰা সংস্থাসমূহে তেওঁলোকক সমৰ্থন আৰু উৎসাহিত কৰি আহিছে।

“আমি কৃষকক জৈৱিক বীজ দিওঁ। ঘাঁহ, অপতৃণ আৰু হৰপতৱাৰ (নৰা)ৰ সৈতে পথাৰখন হাল বোৱা হ’লে এইবোৰ মাটিত মিহলি হৈ যায় আৰু ইয়েই প্ৰথম প্ৰাকৃতিক সাৰ হৈ পৰে,” গোদাৱাৰীয়ে আমাক কয়।

ছেপ্টেম্বৰত, তীজ ত্যৌহাৰ (বৰ্ষাকালত উদযাপন কৰা এক ধৰ্মীয় উত্সৱ)ৰ ঠিক পিছতে বীজ সিচাৰ সময়ত তেওঁলোকে মাটিত গোবৰৰ সৈতে মতকা খাদ নামেৰে এক প্ৰাকৃতিক সাৰ প্ৰয়োগ কৰে। বীজবোৰ গজি ঠাৰি ওলোৱাৰ পিছত তেওঁলোকে তৰল কেঁচুসাৰ (কেঁচুসাৰৰ বিচনাৰ পৰা প্ৰস্তুত তৰল সাৰ) প্ৰয়োগ কৰে।

“আমি কুটকী (লিটল মিলেট)ৰ ক্ষেত্ৰত এই পদ্ধতি প্ৰয়োগ কৰোঁ আৰু এনেকৈ আমাৰ উত্পাদন একৰ পৰা ডেৰ কুইণ্টল হৈছে,” গোদাৱৰীয়ে কয়।

তেওঁলোকে কোদো মিলেট আৰু অৰহৰ (ৰহৰ মাহ)ৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। মিশ্ৰ বীজ সিচা পদ্ধতিৰে তেওঁলোকে পাঁচ কিলোগ্ৰাম কোদো বীজৰ সৈতে প্ৰায় আধা কিলোগ্ৰামমান ৰহৰ মাহৰ বীজ যোগ দিয়ে আৰু সেয়া অঞ্চলটোৰ তিনিগৰাকী খেতিয়কক দিয়ে। এই বীজ কতাৰ বিধি বা শাৰী শাৰী পদ্ধতিত সিচা হয়। এই পদ্ধতিত ছটিওৱাতকৈ কম পৰিমাণৰ বীজৰ প্ৰয়োজন হয়। সেই চাৰে-পাঁচ কিলো বীজৰ পৰা খেতিয়কে ১০ কুইণ্টল কোদো আৰু দুই কুইণ্টল ৰহৰ মাহ পায়।

কুটকী তেওঁলোকৰ এবিধ ঘাই খাদ্য - মহিলাসকলে আমাক কয়। কণীধানৰ বাবে ৰখা চাৰি একৰ মাটিৰ আধাখিনি তেওঁলোকে এবছৰ চন পেলাই ৰাখি আনটো অংশত বীজ সিচে। পৰৱৰ্তী বছৰটোত তেওঁলোকে তাৰ ওলোটাটো কৰে। মাটিখিনি এটা ঋতুৰ বাবে খেতি নকৰাকৈ ৰাখিলে সি পুনৰুজ্জীৱিত হ’বলৈ আৰু সজীৱ হ’বলৈ সময় পায়। প্ৰাকৃতিক কৃষিৰ এয়া অন্যতম নীতি। গোদাৱৰীয়ে কয়, “মৱেশি [গৰু-ম’হ] এই মাটিত চৰে আৰু সেইটোৱেও মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধি কৰে।”

প্ৰাকৃতিক আৰু জৈৱিক পদ্ধতিৰ ধাৰাবাহিক ব্যৱহাৰে ভাল ফলাফল দেখুৱাইছে। “আগতে এক একৰৰ পৰা আমি ৩-৪ কুইণ্টল কণীধান পাইছিলোঁ। এতিয়া সেয়া ৫-৬ কুইণ্টললৈ বৃদ্ধি পাইছে।”

কোদো-কুটকী আৰু অৰহৰ [ৰহৰ মাহ]ৰ লগত তেওঁলোকে আলচি (শণৰ বীজ), জাগনি বা ৰামতিল (নাইজাৰ বীজ) আদি তেলৰ বীজো যোগ দিয়ে। মিশ্ৰিত পদ্ধতিৰ খেতিৰ এই কৌশলে কীট-পতংগৰ আক্ৰমণ ৰোধ কৰাত সহায় কৰে। পথাৰত বিভিন্ন ধৰণৰ বিভিন্ন গছ-গছনি থকাৰ বাবে পোক-পৰুৱাবোৰে যিদৰে এবিধ শস্যৰ খেতি কৰিলে খাই খাস্তাং কৰিব পাৰে, সেইদৰে খাব নোৱাৰে।

খেতিত ৰাসায়নিক সাৰ আদিৰ প্ৰয়োগ এৰি প্ৰাকৃতিক আৰু জৈৱিক পদ্ধতিৰে খেতিৰ বাবে উত্সাহ যোগাই তেওঁলোকে শস্যৰ উত্পাদন বঢ়োৱাটোকে লক্ষ্য হিচাপে লৈছে।

অৱশ্যে ধান খেতিৰ বাবে এতিয়াও ৰাসায়নিক সামগ্ৰী ব্যৱহাৰ কৰা হয়। কোম্পানীটোৰ ব’ৰ্ড মেম্বাৰ বিজাপুৰ গাঁৱৰ মমতা শ্যামে কয়, “মোৰ পৰিয়ালৰ নিম্নভূমিত ৩.৫ একৰ ফাৰ্ম আছে। আমাৰ বাবে ধানখেতি কৰাটোৱেই একমাত্ৰ বিকল্প। ভাল ফচল পাই সেয়া বজাৰত বিক্ৰী কৰিবলৈ আমি ৰাসায়নিক সাৰ খেতিত ব্যৱহাৰ কৰোঁ।”

বৰ্ষানিৰ্ভৰ এই কৃষিভূমিত দুই প্ৰকাৰৰ মাটি আছে। বাৰিষাত পৰ্যাপ্ত পৰিমাণৰ বৰষুণৰ পানীৰে ভৰি পৰাৰ বাবে দ পথাৰত ধান খেতি কৰা হয়। ওখ মাটিত থকা ভৰ্ৰা জমিন (অনুৰ্বৰ পথাৰ) কোদো আৰু কুটকী খেতিৰ বাবে উপযোগী।

আটাইখিনি মহিলাই এই কথাত একমত যে ভৱিষ্যতে তেওঁলোকে ধানৰ বাবেও একেধৰণৰ প্ৰাকৃতিক আৰু জৈৱিক কৃষি পদ্ধতি অনুসৰণ কৰিব বিচাৰে। কণীধান মাত্ৰ আৰম্ভণিহে। যদিও আমি তেওঁলোকক লগ পোৱা এই গুদামঘৰটো মাত্ৰ এবছৰ পুৰণি, তথাপিও বহু কৃষকে জৈৱিক পদ্ধতিৰে উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ পৰা এই মহিলাসকলে কিমান উপাৰ্জন কৰে সেই কথা জানিবলৈ ইয়ালৈ আহে। গোদাৱৰীয়ে কয়, “কিষাণ ভাই [পুৰুষ কৃষক]সকলেও ভাবিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে যে তেওঁলোকে কেনেকৈ লাহে লাহে পদ্ধতি সলনি কৰি ৰাসায়নিক মুক্ত কৃষিলৈ আগবাঢ়িব পাৰে।”

দৈনন্দিন ঘৰুৱা কাম-বনৰ উপৰিও উৎপাদক কোম্পানীটোৰ অংশীদাৰ হিচাপে এই মহিলা কৃষকসকলে নিজৰ ফাৰ্মত কটোৰ পৰিশ্ৰম কৰে। সঘনে বন নিৰোৱা আদি কামৰ লগতে কোম্পানীটো পৰিচালনাৰ কামো তেওঁলোকে কৰে। বিভিন্ন প্ৰত্যাহ্বানৰ মাজেৰে তেওঁলোকে এই কাম কৰি গৈছে। ইয়াৰে এটা প্ৰত্যাহ্বান আছিল বজাৰত দাম কম হোৱা বাবে কোদো আৰু কুটকীৰ উৎপাদন হ্ৰাস পোৱা। এই সমস্যা সমাধানৰ বাবে তেওঁলোকে বিক্ৰীমূল্য প্ৰতি কিলোগ্ৰামত ২০-২৫ টকাৰ পৰা ৩৭-৪২ টকালৈ বৃদ্ধি কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়। ইয়াৰ ফলত তেওঁলোকৰ প্ৰতিযোগী উৎপাদক কোম্পানীসমূহেও দৰ বৃদ্ধি কৰিলে। ২০২৩ চনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মিলেট বৰ্ষত চৰকাৰে কণীধানৰ ব্যৱহাৰক প্ৰসাৰিত কৰিবলৈ লোৱাটোৱে তেওঁলোকক আৰু অধিক সহায় কৰিলে।

প্ৰাকৃতিক খেতিৰ ক্ষেত্ৰত – কুটকী মহিলা কিষাণ কোম্পানীটোৰ বাবে ঘাই শস্য। তেওঁলোকে লিটল মিলেটৰো মূল্য শৃংখল বঢ়াবলৈ চেষ্টা কৰি আছে। এজন কৃষকে এবছৰত এক একৰ পামত চাৰি কুইণ্টল উৎপাদিত শস্যৰ পৰা দুই কুইণ্টল বিক্ৰী কৰিলেও গড় হিচাপত মুঠ আয় ৮ হাজাৰ টকা বাঢ়িব। কোম্পানীটোৱে কৃষকৰ পৰা শস্য ক্ৰয় কৰে আৰু তেওঁলোকৰ প্ৰচেছিং মেচিনত মিলেটৰ বাদামী ৰঙৰ ছালখন আঁতৰাই পলিচ কৰি তাক পাতল বাদামী ৰঙৰ শস্য কৰি তোলে। এক কিলোগ্ৰাম প্ৰচেছড কুটকী প্ৰায় ১০০ টকাত বিক্ৰী হয়। বহুতে এই প্ৰজাতিটো পছন্দ কৰে কাৰণ ইয়াত কিছু পৰিমাণে আঁহ থাকে আৰু সম্পূৰ্ণ পলিচ কৰা বগা জাততকৈ স্বাস্থ্যকৰ। ২০২২ চনত কাম আৰম্ভ কৰাৰ পিছৰে পৰা উৎপাদক কোম্পানীটোৱে কুটকী উৎপাদন ৩০ৰ পৰা ৪০ শতাংশ বৃদ্ধি কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে। প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ১০০ৰ পৰা ১৫০ মেট্ৰিক টন কুটকী উৎপাদন কৰাৰ দীৰ্ঘম্যাদী লক্ষ্য তেওঁলোকে হাতত লৈছে।

কিন্তু ধান উত্পাদন কৰাৰ ক্ষেত্ৰত কোম্পানীটোৰ বাবে এক ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান। “ধানখেতি কৰিবলৈ হ'লে নূন্যতম ২৫ লাখ টকা বিনিয়োগ কৰিব লাগিব আৰু ফেব্ৰুৱাৰী মাহত বীজ আগতীয়াকৈ বুক কৰিব লাগিব। তেতিয়াহে সিঁচাৰ বাবে জুন মাহত বীজ পোৱা যাব। আগতীয়াকৈ বুকিঙৰ বাবে ৫০ শতাংশ আগধন দিব লাগে, যিটো প্ৰায় ১২ লাখ টকা। তেতিয়াহে আমি ধানৰ ব্যৱসায় কৰিব পাৰিম,” এইছএমকেডব্লিউপিচি-ৰ সমৰ্থনকাৰী সংস্থা প্ৰদান(PRADAN)ৰ হৰ্ষিত চৌহানে কয়।

২০২৩ চনত বৰষুণ নোহোৱা আৰু পৰ্যাপ্ত উৎপাদনৰ অভাৱৰ বাবে এইচএমকেডব্লিউপিচি-য়ে লোকচানৰ সন্মুখীন হৈছিল। যোৱা বিত্তীয় বৰ্ষত (২০২৩-২৪) তেওঁলোকৰ ৰাজহ ৭০.৫ লাখ টকাৰ পৰা কমি ২৫ লাখ টকা হৈছিল। ২০২০-২১ চনৰ পৰা ২০২২-২৩ চনলৈ ৰাজহ ক্ৰমাগতভাৱে বৃদ্ধি পাই আহিছিল বুলি বিবেচনা কৰিলে সেয়া এক বৃহৎ লোকচান।

হলচলিত কোম্পানীটোৱে এটা নন-বেংকিং ফাইনেন্স কোম্পানী (এন বি এফ চি)ৰ জৰিয়তে উচ্চ সুতৰ হাৰত (১৪ শতাংশ সুত আৰু এক শতাংশ লেনদেন শুল্ক) ঋণ লৈছিল। উপযুক্ত হিচাপ-নিকাচৰ ব্যৱস্থাৰ অভাৱত চৰকাৰী অনুদান লাভ কৰিবলৈ তেওঁলোক সক্ষম হোৱা নাছিল। হাতেলিখা ৰেকৰ্ডৰ ব্যৱধান – ভুল বা সঁচাকৈয়ে ক’বলৈ গ’লে মানৱীয় ভুল যিবোৰ তেওঁলোকে অডিটৰসকলক বুজাব পৰা নাছিল। সেয়া আছিল বৰ বেয়া দিন আৰু সেই সময় পাৰ হৈ অহাটো কঠিন আছিল।

কিন্তু তেওঁলোকে এই সমস্যাৰ সৈতে যুঁজাৰ ক্ষেত্ৰত অসীম মনোবল দেখুৱালে। তেওঁলোকে জিলাখনৰ পৰা এজন ব্যক্তিক কম্পিউটাৰাইজড একাউণ্টিং ব্যৱস্থা চম্ভালিবলৈ নিযুক্তি দি প্ৰশিক্ষণ দিলে আৰু তেওঁলোকৰ প্ৰক্ৰিয়াটো মেনুৱেল ৰেজিষ্টাৰৰ পৰিৱৰ্তে ডিজিটেলাইজড ৰেকৰ্ড ৰাখিবলৈ ল’লে। সামনাপুৰৰ সমীপৰ অংগাৰ গাওঁ নিবাসী কীৰ্তি তালিয়া এগৰাকী জীৱবিজ্ঞানৰ স্নাতক আৰু অনলাইন এমবিএ কৰি আছে। হিচাপ ৰক্ষণৰ মৌলিক কথাখিনি তেওঁ শিকিছে আৰু হলচলিত মহিলা কোম্পনীটোৰ পৰিচালনাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সকলোখিনি ব্যৱস্থাপনাৰ দায়িত্ব তেওঁৰ ওপৰত ন্যস্ত।

২০২৩-২৪ত যি বিত্তীয় ঘাটিৰ কোম্পানীটোৱে সন্মুখীন হ’ল, তাৰ পৰা উদ্ধাৰ লাভৰ প্ৰক্ৰিয়া ২০২৪-২৫ৰ পৰা আৰম্ভ হ’ব পাৰে। তেওঁলোকে সন্মুখীন হ’বলগীয়া প্ৰত্যাহ্বান মহিলা খেতিয়কে পৰিমাণে দেশৰ সকলো প্ৰান্ততে সন্মুখীন হ’বলগীয়া হৈ আহিছে, সেয়া হৈছে স্বাস্থ্যসেৱাৰ সুবিধাৰ অভাৱ, ঘৰ আৰু পথাৰ একেটা সময়তে চলাবলগীয়া হোৱাটো।

মমতাই কয় যে এটা প্ৰাথমিক স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ এটা আছে, “চিৰ্ফ দিখাৱে কে লিয়ে হ্যে (নামতহে আছে)।” আশা বাইদেউহঁতে গাঁৱত তেঁওলোকৰ নিজৰ কামখিনি কৰে, অংগনবাদীবোৰো গৰ্ভৱতী মহিলা তথা শিশুৰ ক্ষেত্ৰত কাম কৰি আছে। “কিন্তু কাৰোবাক যদি হস্পিতাললৈ লৈ যাবলগীয়া পৰিস্থিত হয়, তেতিয়া জিলা সদৰলৈ যাবলৈ যাতায়াতৰ কোনো ব্যৱস্থা নাই, কেৱল নিজৰ দুচকীয়া বাহনতহে যাবলগীয়া হয়,” তেওঁ কয়।

মহিলাসকলে নিজৰ ঘৰৰ কামবোৰ নিজে কৰাত বাদে একো উপায় নাথাকে। কিন্তু তেওঁলোকে খেতিৰ টান কামবোৰ নিজৰ মাজত ভগাই লয়, গোদাবৰীয়ে কয়। “যদি আমি পাঁচজনে কামত লাগো, তেতিয়া ৰোপাই, নিন্দাই আৰু কটাই (বীজ সিচা, বন নিৰোৱা আৰু ফচল চপোৱা) কামবোৰ আমি ভগাই লওঁ। আমি ইখনৰ পৰা সিখন পথাৰত বীজ সিচাৰ মাজত কিছুদিনৰ ব্যৱধান ৰাখো। আপচি সহয়োগ ঔৰ অদলা বদলি সে হো জাতা হ্যে (আমি পৰস্পৰৰ মাজত সহযোগ আৰু বুজাবুজিৰে কামবোৰ কৰি লওঁ)। এনেকৈয়ে আমি হাজিৰা মানুহৰ নামত খৰচ হ’বলগীয়া পইচা বচাও।”

নাশিকৰ প্ৰচেচিং মেচিন নিৰ্মাতাৰ পৰা প্ৰশিক্ষণ নোপোৱা হ’লে তেওঁলোকৰ পক্ষে কণীধান প্ৰচেছ কৰাটো টান কাম হৈ পৰিলহেঁতেন।

“সেই প্ৰশিক্ষণ আৰু প্ৰদান (PRADAN)ৰ পৰা পোৱা সহায়ৰ যোগেদি আমি ব্যৱসায় কেনেকৈ চলাব লাগে, সেইবিষয়ে কিছু পৰিমাণে শিকিব পাৰিছো,” গোদাবৰীয়ে কয়। কিন্তু তেওঁলোকৰ ইউনিটত অহা কণীধান প্ৰচেচিং কৰাতকৈ সেইবোৰ বিক্ৰী কৰাটো তেওঁলোকৰ বাবে আৰু এক ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান হৈ পৰিছে।

তেওঁ লগতে যোগ দিয়ে, “পণ্য এবিধ বজাৰত বিক্ৰী কৰিবলৈ কি লাগে, সেই বিষয়ে মোৰ একো ধাৰণা নাছিল। মই জবলপুৰত ব্যৱসায়ীৰ লগত কথা পাতিবলৈ যাওতে, পতা নহী থা কে প্ৰডাক্ট কি গুণবত্তায়েঁ বতানি পড়তি হ্যে (মই নাজানিছিলো যে পণ্যবিধৰ গুণগত মান আদিৰ বিষয়ে ক’ব লাগে)।”

পণ্য বিক্ৰী কৰিবলৈ হ’লে এফএছএছএআই (ভাৰতীয় খাদ্য সুৰক্ষা আৰু মানক কৰ্তৃপক্ষ) অনুজ্ঞাপত্ৰৰ প্ৰয়োজন, তাৰবাবে পণ্যবিধৰ কম্প’জিছন জনাব লাগে। সেই কম্প’জিছন পেকেজিঙৰ লেবেলত লিখা থাকিব লাগে।

“আমি বজাৰত বিক্ৰী কৰিবলৈ ওলোৱা কুটকী চাউলত কিমান পৰিমাণৰ প্ৰটিন, কাৰ্ব’হাইড্ৰেট আৰু এনে আন কিবাকিবি আছে, সেয়া ক’ব নোৱাৰিলোঁ।” তেওঁ জবলপুৰৰ ব্যৱসায়ীৰ পৰা জানিব পাৰিলে যে এফএছএছএআই-য়ে পণ্যবিধৰ এই উপাদানসমূহ পেকেজত অন্তৰ্ভুক্ত কৰোৱাত বিক্ৰেতাক সহায় কৰে।

হৰ্ষিতে বুজাই কয় যে তেওঁোকে জানিছিল যে এফএছএছএআই-ত নিৰ্দেশিত ধৰণে পেকেটৰ নিৰ্দিষ্ট লগ’ দেখা হ’ব লাগে। “কিন্তু নাজানিছিলো তাৰ উপৰিও আন আন কথা থাকে - পেকেটটোত পুষ্টিমূলক উপাদানসমূহ যেনে প্ৰটিন, আইৰন, শৰ্কৰা, কাৰ্ব’হাইড্ৰেট আদি কিমান পৰিমাণে আছে, সেয়াও লিখা থাকিব লাগে। এই তথ্য পাবলৈ আমি প্ৰথমে তাক গৱেষণাগাৰত পৰীক্ষা কৰাব লাগিব। তাৰপিচত প্ৰতি ছমাহৰ মূৰে মূৰে তেওঁলোকে তথ্যখিনি পৰীক্ষা কৰিবলৈ আহিব। তেতিয়াহে আমি বজাৰত আমাৰ পণ্য বিক্ৰী কৰিব পাৰিম।”

হলচলিত টিমটোৱে এফএছএছএআই-ৰ বাবে ভাৰতীয় মিলেট গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান (আইআইএমআৰ), হায়দৰাবাদৰ সৈতে যোগাযোগ কৰিলে। তেওঁলোকে মাণ্ডিৰ লাইচেন্সৰ বাবে পোনপটীয়াকৈ কৃষি বিভাগৰ সৈতেও যোগাযোগ কৰিলে। সেই অনুজ্ঞাপত্ৰ অবিহনে তেওঁলোকে বজাৰত তেওঁলোকৰ সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰিব নোৱাৰে।

“প্ৰতিবিধ নতুন পণ্যৰ বাবে এই অনুজ্ঞাপত্ৰৰ প্ৰয়োজন। এতিয়া আমি কোদো, কুটকী, ধান আৰু পাচলি বিক্ৰী কৰি আছো। তাৰমানে আমাক অনুজ্ঞাপত্ৰখনৰ উপৰিও আন বিভিন্ন তথ্য প্ৰয়োজন। আমি বজাৰত নতুন পণ্য মুকলি কৰিবলৈ একেই প্ৰক্ৰিয়াৰ মাজেৰে যাব লাগিব। লাহে লাহে আমি এইবোৰ কথা শিকিব ধৰিলো। কেনেকৈ ব্যৱসায় প্ৰসাৰিত কৰিব লাগে, সেইবিষয়ে শিকিবলৈ ল’লো,” গোদাবৰীয়ে কয়।

এইছএমকেডব্লিউপিচি-ৰ ১,৪০০ পঞ্জীকৃত সদস্যসকল কোম্পানীটোৰ অংশীদাৰো হয়। প্ৰতিটো শ্বেয়াৰত ৫০০ টকা। তেওঁলোকৰ ১২ জন ব’ৰ্ড মেম্বাৰ আছে। পাৰিয়ে লগ পোৱাসকলৰ ভিতৰত গোদাবৰী (৪৪), ভুৱনেশ্বৰী (৫২), মমতা (৪২), দ্ৰোপতি (৫২) আৰু ৰামকলি (৪৫) ব’ৰ্ড মেম্বাৰ। দেৱকী (৪৭) আৰু কীৰ্তি (২৬) কোম্পানীটোৰ সাধাৰণ সদস্য। আটাইবোৰ সদস্যই মহিলা খেতিয়ক। এফপিচি হৈছে ফাৰ্মাৰ্চ প্ৰডিউচাৰ অৰ্গেনাইজেছন (এফপিঅ’) যিটো কোম্পানী আইন, ২০১৩ৰ অধীনত কোম্পানী হিচাপে পঞ্জীয়ন কৰা থাকে। এফপিঅ’ এটাই সমবায় হিচাপেও পঞ্জীয়ন কৰাব পাৰে।

ৰামকলি আৰু কীৰ্তি হৈছে পানিকা সম্প্ৰদায়ৰ (অনান্য পিছপৰা শ্ৰেণী)। আকৌ গোদাবৰী আৰু মমতা পৰ্ধান আদিবাসী, সিটো গোণ্ড জনজাতীয় সম্প্ৰদায়ৰ এটা উপগোট। দ্ৰোপতি, দেৱকী আৰু ভুৱনেশ্বৰী গোণ্ড আদিবাসী মহিলা।

২০২৪ৰ জুলাইত ভাৰত চৰকাৰে ঘোষণা কৰে যে ১০,০০০ এফপিঅ’ক ১৪ টা ৰূপায়নকাৰী সংস্থাৰ হাতত দিয়া হৈছে। তাৰে ৮,৭৮০ টা এফপিঅ’ ভাৰতৰ বিভিন্ন স্থানত পঞ্জীকৃত। এনে ৬১৪ টা মধ্যপ্ৰদেশত আছে। সমগ্ৰ দেশত ৮১০ টা এফপিঅ’ৰ সদস্যসকলৰ আটাইবোৰৰ সদস্য।

গাওঁসভাত মহিলাই উত্থাপন কৰা কথা এটাক পুৰুষে উলাই কৰাৰ প্ৰসংগ পুনৰ টানি গোদাবৰীয়ে কয়, “চৰপঞ্চ (সভাপতি)য়ে আমাৰ পৰা এখন আবেদনো নলৈছিল। আমাক পোনছাটে অৱজ্ঞা কৰিছিল। তেতিয়াই বুজিলো যে আমি ৰাজনৈতিকভাবে শক্তিশালী হ’ব লাগিব।”

গোদাবৰী মাৰাৱি এতিয়া হলচালিত মহিলা কিষাণ ৱিমেন প্ৰডিউচাৰ কোম্পানী লিমিটেডৰ অধ্যক্ষা। এই পৰিৱৰ্তন মহিলা খেতিয়কসকলৰ পক্ষে ইমান সহজ নাছিল। পৰিয়াল আৰু সম্প্ৰদায়ৰ পৰ্য্যায়ত বিশ্বাস আদায় কৰা আৰু সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰাসকলৰ বিৰুদ্ধে থিয় দিয়া, গাওঁ তথা জিলা পৰ্য্যায়ত নিৰ্বাচনত অৱতীৰ্ণ হোৱা - সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াটো আছিল এনেধৰণৰ। তেওঁ এতিয়া দিন্দৌৰি জিলাৰ জিলা পৰিষদৰ জনপদ সদস্য।

গোদাবৰীয়ে প্ৰথমে আত্মসহায়ক গোট এটাত যোগ দিওতে সমস্যাৰ সৃষ্টি হৈছিল, “মই ক’লৈনো গৈ আছো, কাক লগ কৰিছো আদি কথাবোৰক লৈ মোৰ স্বামীয়ে প্ৰথমে অলপ সন্দেহ কৰিছিল। কিন্তু যেতিয়া আমি পাচলি খেত কৰিবলৈ ল’লো, প্ৰথম বছৰটোত প্ৰাকৃতিক কৃষি পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰি ১০-১৫ হাজাৰ টকা উপাৰ্জন কৰিবলৈ ল’লো, তেতিয়া কথাবোৰ সলনি হ’বলৈ ধৰিলে।”

তেতিয়া আমাৰ গাঁৱৰ মানুহবোৰে বুজি পালে যে আমি কিবা এটা ভাল কাম কৰি আছো। “তাৰপিছত মোক মোৰ স্বামীয়ে আত্মসহায়ক গোটৰ কামত আৰু পিছলৈ এফপিঅ’ খোলাৰ পিছত কাম থাকিলে ওলাই গ’লে প্ৰশ্ন কৰি নথকা হ’ল।”

এই মহিলাসকলে যেতিয়া দিন্দৌৰিত তিনিদিনীয়া প্ৰশিক্ষণৰ বাবে গৈছিল, ঘৰখন, ঘৰুৱা কামবোৰ এৰি যোৱাক লৈ গাঁৱৰ কিছুমান লোকে তেওঁলোকক কথা শুনাইছিল। কিন্তু এতিয়া তেনে মানুহেই তেওঁলোকৰ ওচৰলৈ আহে আৰু কৃষিচক্ৰৰ বিষয়ে জানিবলৈ আৰু বীজ কিনিবলৈ আহে।

আমি বিদায় জনাওতে গোদাবৰীয়ে আমাক কয় তেওঁলোকে পুৰুষে কৰা কটু মন্তব্যৰ উত্তৰত কি কৈছিল। তেওঁলোকে হাতখন মুঠি মাৰি ওপৰলৈ তুলি ধৰি একেলগে কয়, “হম ভাৰত কী নাৰী হ্যে, ফুল নহী চিংগাৰী হ্যে - (ভাৰতীয় নাৰী আমি, ফুল নহয় স্ফুলিংগহে আমি)।”

অনুবাদ: পংকজ দাস