ଯେତେବେଳେ ଗୋଠୁଆଳମାନେ ଚାଲିଯିବେ ଆରାବଳି କ’ଣ ହରାଇବ

ବିଡ଼ି ଟାଣିବା ଭିତରେ ଫରିଦାବାଦ ଜିଲ୍ଲାର ମଙ୍ଗର ଗାଁର ଗୁଜ୍ଜର ସମୂହର ଜଣେ ପଶୁଚରାଳୀ ରତନ ସିଂହ ତାଙ୍କ ଛେଳିଗୁଡ଼ିକଙ୍କ ଉପରେ ନଜର ରଖନ୍ତି। ଆରାବଳିଉପରକୁ କିଛି ଦୂର ଚଢ଼ିବା ପରେ ଏକ ଘାସ ଥିବା ଅଞ୍ଚଳରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ପରେ ସେ ପାଣି ପିଇବାକୁ ଦେବାକୁ ଡାକ ପକାନ୍ତି। ‘‘ଟରର୍‌ ଟରର୍‌,’’ ତାଙ୍କର ଏହି ଶାଣିତ ତଥା ଦ୍ରୁତ ଡାକରାରେ ୪୫ଟି ଛେଳି ଏକାଠି ହେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି।

ସେ କହନ୍ତି, ‘‘ପ୍ରତ୍ୟେକ ଡାକରାର ଶୈଳୀ ଏବଂ ତୀବ୍ରତା ଭିନ୍ନ ଏବଂ ଏହା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆଦେଶକୁ ସୂଚିତ କରେ। ଏମିତି ଡଜନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଡାକରା ଅଛି ଯାହା ଏହି ପଶୁ ପଲକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ।’’

ଏ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି ‘‘ଆଓ, ଆଓ’’, ଏକ କୋମଳ ଡାକରା ଯାହା ଛେଳିମାନଙ୍କୁ ଛେଳି ଚରାଳୀଙ୍କ ଆଡ଼କୁ ଆଣିଥାଏ, ଯେମିତି ‘‘ଏଠାକୁ ଆସ’’। ଆଉ ଗୋଟିଏ ହେଉଛି ‘‘ଲେଃ ଲେଃ ଲେଃ’’, ଏହି ବିଶେଷ ଡାକରା ଛେଳିମାନଙ୍କୁ ଏହା କହିବା ପାଇଁ ଯେ କିଛି ଲୁଣ ଖାଇବାର ସମୟ ହୋଇଗଲାଣି।

‘‘ଆଓଲେ, ଆଓଲେ – ଉହଃ ଉହଃ’’ ଏହି ଡାକରା ଦୁଇଟି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ, ଏହା ଛେଳି ପଲକୁ ଛେଳି ଚରାଳୀଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ସମ୍ପର୍କରେ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କରେ ଏବଂ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଶିକାରୀମାନଙ୍କୁ ସତର୍କ କରାଇଦିଏ ଯେ ଛେଳି ପଲ ଏକୁଟିଆ ନାହାଁନ୍ତି।

୬୫ ବର୍ଷ ବୟସ୍କ ରତନ ସିଂହ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଡାକରାକୁ କରି ଦେଖାନ୍ତି, ଶୈଳୀ ଏବଂ ତାଳରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଫରକକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି, ଦର୍ଶାଇ ଦିଅନ୍ତି ଯେ କିପରି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ପଶୁ ପଲ ଏବଂ ପଶୁ ଚରାଳୀ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ସମ୍ବନ୍ଧକୁ ଅତୁଟ ରଖିଥାଏ।

ଡେଙ୍ଗା ଏବଂ ପତଳା ରତନ ସିଂହ କୁର୍ତ୍ତା-ପାଇଜାମା ଏବଂ ସାଫି ବା ପଗଡ଼ି ପିନ୍ଧନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଚମଡ଼ା ଜୋତା ହଳକ ଖୁବ୍‌ ଓଜନିଆ ଯାହା ପାହାଡ଼ର ଆବୁଡ଼ାଖାବୁଡ଼ା ପଥର ଏବଂ କଣ୍ଟା ଉପରେ ଚାଲିବା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।

ରତନ ସିଂହ ଦିଲ୍ଲୀ-ହରିଆଣା ସୀମାରେ ଏହାର ସମୃଦ୍ଧ ଜୈବ ବିବିଧତା ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା ଆରାବଳି ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳର ଏକ ଗ୍ରାମ ମଙ୍ଗରର ବାସିନ୍ଦା।

ଦେଶର ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମରେ ଦିଲ୍ଲୀରୁ ହରିଆଣା ଏବଂ ରାଜସ୍ଥାନରୁ ଗୁଜରାଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଥିବା ଆରାବଳି ପର୍ବତମାଳା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟଙ୍କ ନଭେମ୍ବର ୨୦୨୫ର ଆଦେଶ ପରଠାରୁ ଏକ ପରିବେଶଗତ ସୁରକ୍ଷା ନିମନ୍ତେ ଚର୍ଚ୍ଚାର ବିଷୟ ପାଲଟିଛି। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟଙ୍କ ଆଦେଶ ଆଇନଗତ ସୁରକ୍ଷାକୁ ଏହି ପର୍ବତର କେବଳ ୧୦୦ ମିଟରଠାରୁ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚତାରେ ଥିବା ଅଂଶ ପାଇଁ ସୀମିତ କରିଦେଇଛି। ପରିବେଶବିତ୍ ଏବଂ ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବୀ ସଙ୍ଗଠନଗୁଡ଼ିକ ଏହି ରାୟ ପ୍ରତି ଅସନ୍ତୋଷ ପ୍ରକାଶ କରିଥିବା ବେଳେ ରତନ ସିଂହଙ୍କ ଭଳି ପରିବାର ପାଇଁ ଏହି ଜମିଗୁଡ଼ିକର ପାରମ୍ପରିକ ତତ୍ତ୍ୱାବଧାନ ଏବେ ବି ଜାରି ରହିଛି। ୩୧ ଡିସେମ୍ବର ୨୦୨୫ରେ, ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଅସନ୍ତୋଷକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ନିଜ ଆଡ଼ୁ ମାମଲାର ଶୁଣାଣୀ କରି ଆରାବଳି ଉପରେ ଦେଇଥିବା ପୂର୍ବ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକୁ ସ୍ଥଗିତ ରଖିଛନ୍ତି। ନୂତନ ପରିଭାଷା ଅନୁଯାୟୀ ବାଦ୍ ପଡ଼ିଥିବା ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକରେ ଖଣି ଖନନ ଦ୍ୱାରା ଆରାବଳି ପର୍ବତମାଳା ପ୍ରତି ପରିବେଶଗତ ବିପଦ ରହିଛି କି ନାହିଁ, ତାହା ଅନୁଧ୍ୟାନ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ଉଚ୍ଚସ୍ତରୀୟ କମିଟି ଗଠନ କରିବାକୁ ଏହା ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇଛନ୍ତି।

ମଙ୍ଗରର ସମୁଦାୟ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ୪୨୬୨ ଏକର ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରାୟ ୯୦ ପ୍ରତିଶତ ହେଉଛି ଜଙ୍ଗଲ, ଏଥିରେ ପ୍ରାୟତଃ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଶୁଷ୍କ ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଏବଂ କ୍ରାନ୍ତୀୟ କଣ୍ଟା ବୃକ୍ଷ ରହିଛି। ଏଠାରେ ଅତି କମ୍‌ରେ ୪୦ଟି ପ୍ରଜାତିର ଗଛ ଏବଂ ୩୦ଟି ପ୍ରଜାତିର ବୁଦା ଜାତୀୟ ଗଛ ରହିଛି ଏବଂ ସେ ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକଟିକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରନ୍ତି – ଧୋ ବା ଫାସି (ଟର୍ମିନାଲିଆ ପେଣ୍ଡୁଲା) ହେଉଛି ଏକ ମୁଖ୍ୟ ବୃକ୍ଷ ପ୍ରଜାତି ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ଅତ୍ୟଧିକ ଚାରଣ କାରଣରୁ ପ୍ରାୟତଃ ଏକ ବୁଦା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏବଂ ଏହା ପରେ ଆସେ ଗଙ୍ଗେର ବା ଫରୋସ କୋଳି (ଗ୍ରେଓ୍ୱିଆ ଟେନାକ୍ସ), ଆଟନ୍‌ ବା ଫାଲ୍‌ସା (ଗ୍ରେୱିଆ ଫ୍ଲେବ୍ଲେସେନ୍ସ), ରୋଞ୍ଝ୍‌ ବା ଗନ୍ଧ ଗୁହିରିଆ (ବାଚେଲିଆ ଲିକୋଫ୍ଲୋଇ) ଏବଂ ଝାବେର ବା ଭୂଇଁ ବରକୋଳି (ଜିଜିଫସ୍‌ ନୁମୁଲାରିଆ), ଏ ସବୁଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ ପଶୁ ପଲ ପାଇଁ ଚାରା ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ଶ୍ରୀ ସିଂହ କହନ୍ତି, ‘‘ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ ବହୁତ ପ୍ରାଣୀ ସମ୍ପଦ ରଖୁଥିଲେ- ପ୍ରତି ଘରେ ଅତି କମ୍‌ରେ ୧୦୦ ଛେଳି ଥିଲେ।’’ ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ବଡ଼ ଗାଈ, ଦୁଇଟି ଛୋଟ ଗାଈ ଏବଂ ଦୁଇଟି ବାଛୁରୀ ସହିତ ମଇଁଷି ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ‘‘ବର୍ତ୍ତମାନ ବାହାର ଗଛଗୁଡ଼ିକ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବରେ ଚାରା ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା ଦେଶୀ ଗଛ ଏବଂ ବୁଦାର ସ୍ଥାନ ନେଇଗଲେଣି।’’

ସେ ମଧ୍ୟରେ ରହିଛି ପ୍ରୋସୋପିସ୍‌ ଜୁଲିଫ୍ଲୋରା ବା ବିଲାତି ବବୁର୍‌, ଏହା ଏକ ବିପଦ ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ଅଣଦେଶୀ ଗଛ ପ୍ରଜାତି ଯାହା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଗୁରୁତର ପ୍ରଭାବ ସହିତ ବିଭିନ୍ନ ମହାଦେଶରେ ବ୍ୟାପିଛି। ହରିଆଣା ସରକାର ଏହାକୁ ଏକ ‘ବିଦେଶୀ ଆକ୍ରମଣକାରୀ ପ୍ରଜାତି’ ଭାବରେ ନାମିତ କରି ୨୦୧୭ରେ ଏହି ପ୍ରଜାତିଗୁଡ଼ିକୁ ପଞ୍ଜାବ ଭୂ-ସଂରକ୍ଷଣ ଅଧିନିୟମ (୧୯୦୦ରେ ଇଂରେଜମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ ରୋକିବା ପାଇଁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଏକ ଆଇନ ପିଏଲ୍‌ପିଏ) ଅଧିନିୟମ ଅଧୀନରେ ଏହାର ସଂରକ୍ଷିତ ବୃକ୍ଷ ତାଲିକାରୁ ହଟାଇବା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରିଥିଲେ, ଯଦିଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ଦୁଇ ଦଶକ ପୂର୍ବେ ଆରାବଳି ପର୍ବତ ଶ୍ରେଣୀରେ ଏହି ଗଛଗୁଡ଼ିକ ନିଜେ ରୋପଣ କରିଥିଲେ।

ଆରାବଳିପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳକୁ ଏକ ମୁକ୍ତ ବୁଦା ଜଙ୍ଗଲ ଭାବରେ ବର୍ଗୀକୃତ କରାଯାଇଛି, ଯାହା ସର୍ବନିମ୍ନ ବୃକ୍ଷ ଆଚ୍ଛାଦନ (୧୦ରୁ ୪୦ ପ୍ରତିଶତ) ଥିବା ଜଙ୍ଗଲକୁ ସନ୍ଦର୍ଭିତ କରିଥାଏ, ଏହି ଭୂ-କ୍ଷେତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଯାହାକୁ ସାଧାରଣତଃ ରାଜ୍ୟ ରେକର୍ଡରେ ‘ପତିତ ଭୂମି’ ଭାବରେ ବର୍ଗୀକୃତ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ‘ଉନ୍ନତ’ କରିବା କିମ୍ବା ବନୀକରଣ ପ୍ରକଳ୍ପ ମାଧ୍ୟମରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆର୍ଥିକ ଭାବରେ ଉତ୍ପାଦନଶୀଳ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରାଯାଇଛି। ଶ୍ରୀ ସିଂହଙ୍କ ପରି ସ୍ଥାନୀୟ ପଶୁଚରାଳୀ ସବୁବେଳେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଗାଈଗୋରୁମାନେ ଏହାର ଛୁଇଁ ଖାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାବରେ ‘ବିଲାୟତି କିକର୍‌’ ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା ପ୍ରୋସୋପିସ୍‌ ଜୁଲିଫ୍ଲୋରା ପଶୁଚାରା ଭାବରେ କମ୍‌ ଉପଯୋଗୀ ଏବଂ ଏହି ଗଛ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଜାଳେଣି କାଠର ପ୍ରାଥମିକ ଉତ୍ସ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ।

‘‘ଅବ୍‌ ପାହାଡ୍‌ ମେଁ ପୁରାନେ ପେଡୋଁ କି ଜଗ ବିଲାତି କିକର୍‌ ଜୈସି ପ୍ରଜାତିଓଁ ନେ ଲେ ଲି ହୈ [ଦେଶୀ ପ୍ରଜାତିରେ ଭରପୂର ଥିବା ପାହାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଲାୟତି କିକର୍‌ ବା ବିଲାତି ବବୁର୍‌ ପରି ବିଦେଶୀ ଗଛ ସ୍ଥାନ ମାଡ଼ି ବସିଲେଣି]। ଶ୍ରୀ ସିଂହ ଦୁଃଖର ସହ କହନ୍ତି, ‘‘ଦେଶୀ ଗଛ ଏବଂ ବୁଦାଗୁଡ଼ିକ ପଶୁ ଚାରା ଭାବରେ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଉପଯୋଗୀ ଥିଲା।’’

୧୯୯୦ ଦଶକରେ ବୈଶ୍ୱିକ ଇନ୍ଧନ ସଙ୍କଟର ମୁକାବିଲା କରିବା ପାଇଁ ଏକ ୟୁରୋପୀୟ ସଂଘର ବିତ୍ତୀୟ ଅନୁଦାନରେ ଆରାବଳିର ପ୍ରାୟ ୩୮୫୦୦ ହେକ୍ଟର ସାର୍ବଜନୀନ ଭୂମିରେ ପ୍ରୋସୋପିସ୍‌ ଜୁଲିଫ୍ଲୋରା ରୋପଣ କରାଯାଇଥିଲା।

ଶ୍ରୀ ସିଂହ ହର୍ସନା (ଗୁଜ୍ଜର) ସମୂହର, ଯେଉଁମାନେ କି ଓଟ, ଗାଈ, ଛେଳି, ମଇଁଷି ଏବଂ ମେଣ୍ଢା ପାଳନ କରୁଥିବା ପଶୁପାଳକ ସମୂହ। ଶହ ଶହ ବର୍ଷ ଧରି ସେମାନେ ସେମାନଙ୍କର ଜୀବିକା ପାଇଁ ଏହିସବୁ ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକର ସୁରକ୍ଷାରେ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ନିର୍ବାହ କରିଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ପବିତ୍ର ଜଙ୍ଗଲ ମଙ୍ଗର ବନି ହେଉଛି ଏଭଳି ସଂରକ୍ଷଣ ଏକ ଉଦାହରଣ, ଯାହାକୁ ଏହି ସମୂହ ସେମାନଙ୍କର ଦେବତା ଗୁଦଡିଆ ବାବାଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ସାଇତି ରଖିଛନ୍ତି।

ମଙ୍ଗର ବନି ହେଉଛି ଜାତୀୟ ରାଜଧାନୀ, ଦିଲ୍ଲୀର ସୀମାରେ ଥିବା ପ୍ରାକୃତିକ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରୁ ରହିଥିବା ଶେଷ ଜଙ୍ଗଲ। ଆରାବଳିର ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଦେଶୀ ପ୍ରଜାତିଗୁଡ଼ିକ ସେଠାରେ ବଢ଼ୁଥିବା ବନୀକରଣ ଏବଂ ଅଣ-ବନୀକରଣ ଗତିବିଧି କାରଣରୁ ବିଲୁପ୍ତିକୁ ସାମ୍ନା କରୁଛି। ଏକଦା ପ୍ରାୟତଃ ପଥୁରିଆ ଚଟାଣରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଆରାବଳି ଅଞ୍ଚଳର ମୁଖ୍ୟ ବୃକ୍ଷ ପ୍ରଜାତି ‘ଧାଉ ବା ଟର୍ମିନାଲିଆ ପେଣ୍ଡୁଲା’ ଏବେ ଚାରଣର ଚାପରେ ରହିଛି। ମଙ୍ଗର ବଣି ହେଉଛି ଜାତୀୟ ରାଜଧାନୀ ନିକଟସ୍ଥ ଏକମାତ୍ର ଅଞ୍ଚଳ ଯେଉଁଠାରେ ହଜାର ହଜାର ସଂଖ୍ୟକ ଧାଉ ଗଛ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଶହ ଶହ ବର୍ଷ ପୁରାତନ, ଏବେବି ଭଲ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହାର ଗୋଟିଏ କାରଣ ହେଉଛି ସ୍ଥାନୀୟ ଗୁଜ୍ଜର ସମୂହର ଗୁଦଡ଼ିଆ ବାବାଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି। ଗୁଦଡ଼ିଆ ବାବା ହେଉଛନ୍ତି ଜଣେ ସନ୍ଥ, ଗୁଜ୍ଜରମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ସେ ଜଙ୍ଗଲରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଶେଷରେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଲୀନ ହୋଇ ଏହାର ବୃକ୍ଷଲତାରେ ରହିଲେ।

ଶ୍ରୀ ସିଂହ କହନ୍ତି, ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରୟାସକୁ ଧନ୍ୟବାଦ ଯେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ୨୪୫ ପକ୍ଷୀ ପ୍ରଜାତିକୁ ଆଶ୍ରା ଦେଇଛି, ଏ ମଧ୍ୟରେ ରହିଛି ବିଲୁପ୍ତପ୍ରାୟ ଇଜିପ୍ଟୀୟ ଶାଗୁଣା ଏବଂ ଲାଲ୍‌-ମୁଣ୍ଡିଆ ଶାଗୁଣା, ଏଥିସହିତ ବିଦେଶୀ ପ୍ରଜାତିର ପକ୍ଷୀ ଶାହି ବୁଲ୍‌ବୁଲ୍‌ ଏବଂ ନବରଙ୍ଗ ସେଠାରେ ଅଣ୍ଡା ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟ ଅତି କମ୍‌ରେ ୨୦ଟି ପ୍ରଜାତିର ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ଜୀବଙ୍କ ବାସସ୍ଥାନ, ଯାହା ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି କଲରାପତରିଆ ବାଘ, ହେଟା ବାଘ, ଖଇରିଆ ବିଲେଇ, ଜଙ୍ଗଲୀ ବିଲେଇ, ଭାରତୀୟ ସୁନେଲି ବିଲୁଆ, ଭାରତୀୟ ଶାଳିଆ ପାତିନି, ଏସୀୟ ଶାଳିଆ ପାତିନି ଏବଂ ନେଉଳ ଇତ୍ୟାଦି।

ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଶ୍ରୀ ସିଂହଙ୍କ ଦିନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଏ। ସକାଳ ୫ଟାରେ ସେ ତାଙ୍କ ପଲରେ ଥିବା ଦେଶୀ ଛେଳି ଛୁଆଗୁଡ଼ିକୁ ଖୁଆଇବା ପାଇଁ ସବୁଜ ଡାଳ ପତ୍ର କାଟି ଆଣନ୍ତି- ସେଗୁଡ଼ିକ ବାହାରକୁ ଚରିବାକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଖୁବ୍‌ ଛୋଟ। ସେମାନେ ରେୱାଡ଼ା (ଛେଳିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବାଡ଼ ଦିଆଯାଇଥିବା ଏକ ପରିସର)ରେ ରହିବେ।

ଏହା ପରେ ସେ ଖୁବ୍‌ କୁଶଳତାର ସହ ଦୁଧିଆଳୀ ଛେଳିମାନଙ୍କୁ ଦୁହଁନ୍ତି, ବହଳିଆ ଉଷୁମ କ୍ଷୀରକୁ ଏକ ଷ୍ଟିଲ୍‌ ବାଲ୍ଟିରେ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି। ଛୋଟ ଛେଳି ଛୁଆଗୁଡ଼ିକ ମେଁ ମେଁ ହୋଇ ଏବଂ ଖୁବ୍‌ ଉତ୍ସୁକତାର ସହ ଶ୍ରୀ ସିଂହଙ୍କ ପାଖରେ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି, ସେ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କରନ୍ତି ଯେ ସେମାନେ ମାଆଠାରୁ କ୍ଷୀର ଖାଇପାରିବେ।

ଏବେ ଏହି ପଶୁ ଚରାଳୀଙ୍କ ପାଖରେ ରେୱାଲି (ପଶୁ ଚରାଇବା) ପାଇଁ ବାହାରିବାକୁ ମାତ୍ର ଘଣ୍ଟାଏ ସମୟ ଅଛି। ସେ ତରବରିଆ ଭାବରେ ଧୋଇ ହୁଅନ୍ତି, ରସୁଣ ଏବଂ ଲାଲ୍‌ ଲଙ୍କାର ଚଟ୍‌ନୀ ସହ ପେଟପୁରା ଗହମ ରୁଟି ଖାଆନ୍ତି, ଏକ ଡେଙ୍ଗା ଗ୍ଲାସରେ ଘୋଳ ଦହି ପିଅନ୍ତି ଏବଂ ବାହାରକୁ ଯିବା ପୂର୍ବରୁ ଆଗକୁ ଥିବା ଲମ୍ବା ଦିନ ପାଇଁ ସେହି ଦିନର ସବୁଠାରୁ ଜରୁରୀ ଜିନିଷ – ଗୋଟିଏ ସାଫି (ସୂତା କପଡ଼ା), ଏକ ଠେଙ୍ଗା ଏବଂ ବୋତଲେ ପାଣି ଏକାଠି କରନ୍ତି।

ଚାରଣ ମାର୍ଗରେ ଯିବାର ରାସ୍ତା ମଙ୍ଗର ଗାଁର ବାହାରେ ହିଁ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଛେଳି ପଲ ଛେଳି ଚରାଳୀଙ୍କ ଆଗେ ଆଗେ ଚାଲନ୍ତି, ଏହା ଛେଳିମାନଙ୍କର ଏହି ରାସ୍ତା ସହ ପରିଚୟ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଦୈନନ୍ଦିନ ଦିନଚର୍ଯ୍ୟାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ। ପଶୁମାନେ ଆଗକୁ ଚାଲି ଯାଆନ୍ତି କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀ ସିଂହ ସତର୍କ ରହିଥାଆନ୍ତି। ମଙ୍ଗର ବନି ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ଅଞ୍ଚଳ ହେଉଛି ହରିଆଣାର ଆରାବଳିଅଞ୍ଚଳର ଏକ ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳ। ଏହା କଲରାପତରିଆ ବାଘ ସମେତ ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ ବନ୍ୟ ଜୀବଙ୍କର ଆବାସ।

ଶ୍ରୀ ସିଂହ କହନ୍ତି, ‘‘ପେହଲେ କେ ସମୟ ମେଁ ବହତ୍‌ ଲୋଗ୍‌ ପଶୁ ରଖ୍‌ତେ ଥେ, ଇସିଲିଏ ନୁକ୍ସାନ୍‌ ବିତରିତ୍‌ ହୋ ଯାତା ଥା [ପୂର୍ବ ସମୟରେ ଲୋକମାନେ ବହୁତ ପଶୁ ସମ୍ପଦ ରଖୁଥିଲେ, ତେଣୁ ଶିକାରୀ ଜୀବଙ୍କ ଯୋଗୁଁ ହେଉଥିବା କ୍ଷତି ସବୁ ଘରଗୁଡ଼ିକରେ ବାଣ୍ଟି ହୋଇଯାଉଥିଲା]। ଏବେ ବଳକା ପଶୁ ସମ୍ପଦ ପାଳକମାନଙ୍କୁ ଏହି କ୍ଷତିଗୁଡ଼ିକର ଖୁବ୍‌ ଅଧିକ ଭାଗ ସହ୍ୟ କରିବାକୁ ହେଉଛି।’’

ସୂର୍ଯ୍ୟ ମୁଣ୍ଡ ଉପରକୁ ଚଢ଼ିଲା ପରେ, ଶ୍ରୀ ସିଂହ ଏକ ମୁଣ୍ଡିଆ ଉପରେ ବିଶ୍ରାମ ନିଅନ୍ତି, ସେଇଠାରୁ ସେ ତାଙ୍କ ପଶୁ ପଲଙ୍କ ଉପରେ ନଜର ରଖନ୍ତି ଏବଂ ମନହେଲେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ବିଡ଼ିର ମଜା ନିଅନ୍ତି। ପଲରେ ଥିବା ଗୋଟିଏ ଛେଳି ଛୁଆ ଦିଏ, କେଇ ମିନିଟ୍‌ ପରେ ସେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଛୁଆ ମଧ୍ୟ ଦିଏ। ଏହି ମାଆଟି ଅପରାହ୍ଣ ତା’ର ଛୁଆମାନଙ୍କୁ ଚାଟିବାରେ ଏବଂ ଖୁଆଇବାରେ ସମୟ କାଟେ। ଖୁବ୍‌ ଶୀଘ୍ର, ନୂଆ କରି ମାଆ ହୋଇଥିବା ଏହି ଛେଳି ଏବଂ ତା’ର ସନ୍ତାନମାନେ ପାଟିରେ ଶବ୍ଦ କରି ଅନେକ ଭାବ ବିନିମୟ କରନ୍ତି।

ହଠାତ୍‌ ଘଟିଥିବା ଏହି ଘଟଣାଟି ଏକ ନୂଆ ଆହ୍ୱାନ ଆଣିଦିଏ, କାରଣ ନବଜାତ ଛେଳିଗୁଡ଼ିକ ଅତି କମ୍‌ରେ ଛଅ-ସାତ ଘଣ୍ଟା ପାଇଁ ନିଜେ ଚାଲି ପାରିବେ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତଳକୁ ଖସିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ, ଏହା ଘରକୁ ଫେରିବାର ସମୟ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଶ୍ରୀ ସିଂହ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଡାକରା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ପଶୁ ପଲଙ୍କୁ ପାଖକୁ ଆସିବା ପାଇଁ ଇଙ୍ଗିତ କରନ୍ତି। ସେ ଦୁଇ ଛେଳି ଛୁଆଙ୍କୁ ଉଭୟ ହାତରେ ଧରନ୍ତି ଏବଂ ପଲର ମଝିରେ ଚାଲିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଏହାର କଡ଼ରେ ଚାଲନ୍ତି।

ଫେରିବା ବାଟରେ ଶ୍ରୀ ସିଂହ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତି ଗୋଟିଏ ଅଜଗର ଝଡ଼ିଥିବା ପତ୍ରର ଗଦାର ରଙ୍ଗ ସହ ମିଶିଯାଇ ସାଧାରଣ ଭାବରେ ଦେଖା ନ ଯିବା ଭଳି ପଡ଼ିରହିଛି। ସେ କହନ୍ତି, ‘‘ଦେଖ, ସେ କେମିତି ଅପେକ୍ଷା କରିଛି। ଯଦି ମୁଁ ତା’କୁ ଦେଖି ନ ଥାଆନ୍ତି ଓ ମୋ ଛେଳିମାନଙ୍କଠାରୁ ଟିକେ ଆଗରେ କିମ୍ବା ପଛରେ ରହିଯାଇଥାଆନ୍ତି, ତେବେ ସେ ଗୋଟିଏ ଛେଳି ଭିଡ଼ି ନେଇଥାଆନ୍ତା।’’ ଅଜଗର ତାଙ୍କ ଛେଳି ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିବା ସେ କେବଳ ପରେ ହିଁ ଜାଣିପାରିଥାନ୍ତେ, କାରଣ ଅଜଗରଗୁଡ଼ିକ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ବେକରୁ ଏପରି ଧରନ୍ତି ଯେପରି ସେମାନେ କୌଣସି ଶବ୍ଦ କରିପାରିବେ ନାହିଁ ବୋଲି ସେ କହନ୍ତି।

ଜଙ୍ଗଲରେ ପଶୁ ଚରାଇବା ବେଳେ ପଶୁଚରାଳୀମାନେ ସାମ୍ନା କରୁଥିବା ଅନେକ ବିପଦ ମଧ୍ୟରୁ ଏହା ଗୋଟିଏ। ଶ୍ରୀ ସିଂହ କଲରାପତରିଆ ବାଘ ଆକ୍ରାମଣର କାହାଣୀଗୁଡ଼ିକ କହନ୍ତି, ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି କେମିତି କିପରି ଶିକାରୀ ପଶୁମାନେ ସେମାନଙ୍କ ଶିକାରକୁ ଗଛ ଉପରକୁ ଟେକି ନେଇ ଖାଇବା ପୂର୍ବରୁ ବିନା ଶବ୍ଦରେ ସେହି ପଶୁର ବେକକୁ ଚିପି ଦିଅନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି, ‘‘ପଶୁଓଁ କୋ ସୁରକ୍ଷିତ୍‌ ରଖ୍‌ନେ କା ଏକ୍‌ ହି ତରିକା ହୈ – ହମେଶା ଇନ୍‌କେ ସାଥ୍‌ ରହେନା [ପଶୁମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବାର ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ ହେଉଛି – ସବୁବେଳେ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ରହିବା] ଏବଂ ଏହା ମଧ୍ୟ ସବୁବେଳେ ଏକ ସୁଖଦ ପରିଣାମର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦିଏ ନାହିଁ।’’

ଶ୍ରୀ ସିଂହ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି ଯେ ସହରୀକରଣ ବଢ଼ିବା ଏବଂ ପାରମ୍ପରିକ ପଶୁ ସମ୍ପଦରୁ ଆର୍ଥିକ ଲାଭ କମ୍‌ ହେବା କାରଣରୁ ହରିଆଣାର ଆରାବଳି ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳରେ ଜୀବିକା ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପଶୁପାଳନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ପରିବାରଗୁଡ଼ିକର ସଂଖ୍ୟା କମିବାରେ ଲାଗିଛି।

ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ଦଶକରୁ ଅଧିକ ସମୟ ଧରି ଗବେଷଣା କରିଥିବା ସେଣ୍ଟର୍‌ ଫର୍‌ ଇକୋଲୋଜୀ ଡେଭ୍‌ଲପ୍‌ମେଣ୍ଟ ଆଣ୍ଡ୍‌ ରିସର୍ଚ୍ଚ (ସିଇଡିଏଆର୍‌)ର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଫେଲୋ ଚେତନ ଅଗ୍ରୱାଲ କହନ୍ତି, ଅତୀତରେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ମୁଖ୍ୟ ଜୀବିକା ଉତ୍ସ ଥିଲା ପଶୁପାଳନ। ‘‘ପଶୁଚରାଳୀ ଏବଂ ଛେଳିଚରାଳୀମାନେ ମଙ୍ଗର ଆରାବଳି ପାହାଡ଼ ଜଙ୍ଗଲର ବିଚାରଶୀଳ ପରିଚାଳନା ନିମନ୍ତେ ନିୟମ ଲାଗୁ କରିଥିଲେ, ଯେମିତିକି ପତଳା ତୃତୀୟକ ଶାଖାଗୁଡ଼ିକରୁ ଜାଳେଣି କାଠ କିମ୍ବା ଚାରା ସଂଗ୍ରହ କରିବା, ଏହା ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଭାବରେ ଚାରା ଉପଲବ୍ଧତା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରୁଥିଲା। ବାହାର ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଶୁ ଚରାଇବା କିମ୍ବା ଅମଳ କରିବା ମଧ୍ୟ ନିଷିଦ୍ଧ ଥିଲା।’’

ଜଙ୍ଗଲଗୁଡ଼ିକ ଚାରଣ ଭୂମି, ଔଷଧୀୟ ବୃକ୍ଷ ଏବଂ ପ୍ରାକୃତିକ ଆଶ୍ରୟ ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ, ଯାହା ସବୁ ଋତୁରେ ପଶୁ ପଲଙ୍କୁ ସାହାରା ଦେଇଥାଏ। ପ୍ରତିବଦଳରେ ପଶୁ ଚରାଳୀ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ପଶୁଗୁଡ଼ିକ ପରିସଂସ୍ଥାନୀୟ ସନ୍ତୁଳନ ବଜାୟ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଚରିବା ଦ୍ୱାରା ବୁଦାଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟଧିକ ବଢ଼ିବା କମ୍‌ ହୁଏ, ନୂଆ ପତ୍ର ଧରେ, ବୀଜ ବିତରଣ ସୁବିଧାଜନକ ହୁଏ ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲ ପୁନଃସୃଷ୍ଟିକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରେ।

ଶ୍ରୀ ଅଗ୍ରୱାଲଙ୍କ କହିବା ଅନୁଯାୟୀ, ‘‘ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ସାର୍ବଜନୀନ କ୍ଷେତ୍ରର ଘରୋଇକରଣ ଏବଂ ଖନନ ଓ ରିଅଲ୍‌ ଇଷ୍ଟେଟ୍‌ ଆସିବା କାରଣରୁ ବାଧିତ ହୋଇଛି।’’

ଶ୍ରୀ ସିଂହ ତାଙ୍କ ରେୱାଡ଼ାରେ ଆସି ପହଞ୍ଚିବା ବେଳକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରାୟତଃ ଆରାବଳିପଛରେ ଲୁଚି ଯାଇଥାଆନ୍ତି, ତାଙ୍କ କ୍ଳାନ୍ତ ଛେଳିଗୁଡ଼ିକ ନିଶବ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥାଆନ୍ତି, କେବଳ ସେମାନଙ୍କ ବେକରେ ବନ୍ଧା ଥିବା ଘଣ୍ଟିର କୋମଳ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଥାଏ।

ଘରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ଗଣନ୍ତି, କେଉଁଠି ଖଣ୍ଡିଆ ଖାବରା ହୋଇଛି ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତି ଏବଂ ଛେଳି ଛୁଆଗୁଡ଼ିକଙ୍କର ଖାଇବା ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପଶୁମାନେ ଏବେ ନିରାପଦ, ସେ ଏକ ସାଧାରଣ ଭୋଜନ ପାଇଁ ବସନ୍ତି, ପୁଣି ଥରେ ରୁଟି, ଏଥର ତା’ ସହ ସୋରିଷ ଶାଗ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଗ୍ଲାସ୍‌ ଗରମ ଛେଳି ଦୁଗ୍ଧ।

ଆସନ୍ତାକାଲି, ସେ ପୁଣି ପାହାଡ଼କୁ ଫେରିବେ, ସମାନ ରାସ୍ତାରେ ଯିବେ, ସମାନ ଡାକ ଡାକିବେ, ଏବଂ ସମାନ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ନଜର ରଖିବେ। ଜଙ୍ଗଲ ବଦଳି ଯାଇଛି, କାମ କଷ୍ଟକର ହୋଇଯାଇଛି ଏବଂ ଖୁବ୍‌ କମ୍‌ ଲୋକ ଏହା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି। ତଥାପି ଏବେବି ପଶୁ ଚରାଳୀ ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲ ପରସ୍ପରକୁ ଚିହ୍ନନ୍ତି।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍