एक दिवस अरवलीतल्या मेंढपाळांसोबत

“ट्रर्र ट्रर्र’’ आवाज कानावर पडतो नि इकडून तिकडून ४५ शेळ्या एका ठिकाणी जमा होऊ लागतात. बिडीचे झुरके मारत आपल्या शेळ्यांवर लक्ष ठेवणाऱ्या रतन सिंग यांचा हा आवाज नि या ४५ शेळ्याही त्यांच्याच. फरिदाबाद जिल्ह्यामधल्या मांगर गावच्या गुज्जर समाजातले रतन हे एक मेंढपाळ. अरवली पर्वतरांगेतल्या एका चढतीनंतर नुकतेच ते थोड्या गवताळ जागी पोहोचलेत आणि आता पाणी पिण्यासाठी त्यांनी आपल्या शेळ्यांना ट्रर्र आवाज करत हाळी घातलीय.

“गरज असेल त्यानुसार हाळी बदलते. प्रत्येक हाकेचा सूर आणि पट्टी वेगळी असते. आणि त्यातून शेळ्यांना सांगितलं जातं, नेमकं काय करायचंय ते. विशिष्ट आवाज म्हणजे विशिष्ट हाक. विशिष्ट हाक म्हणजे विशिष्ट आदेश. कळप सांभाळायचा तर अशा साधारण डझनभर वेगवेगळ्या प्रकारच्या हाका वापरल्या जातात.’’

अगदी साध्याशा सहज स्वरात ‘आओ, आओ’ म्हटलं जातं... शेळ्यांना बोलवायचं असलं तर. त्याचा अर्थ असतो- ‘इकडे या’. ‘आता मीठ खायची वेळ झालीय’ असं सांगायचं असतं तेव्हा ‘लेह लेह लेह’ अशी विशिष्ट हाळी घालत शेळ्यांपर्यंत तो सांगावा पोहोचवला जातो.

‘आऊले, आऊले – उह उह’ अशी हाळी देण्यामागे दोन उद्देश असतात मेंढपाळाचे! पहिला उद्देश म्हणजे - ‘निर्धास्त राहा, मी आहे’ हे कळपाला सांगणं. आणि ‘हा कळप सुरक्षित आहे, एकटा नाहीये’ याची आसपासच्या संभाव्य भक्षकांना जाणीव करून देणं; हा दुसरा असतो उद्देश!

हे आवाज म्हणजे असतो एक दुवा; मेंढपाळ आणि कळप यांच्यातलं पूर्वापार नातं टिकवून ठेवणारा. रतन सिंग यांचं वय अंदाजे ६५ वर्षं. हरियाणातल्या अरवली पर्वतरांगांमध्ये वावरलेले हे एक ज्येष्ठ नि अनुभवी मेंढपाळ. हलकेसे चढउतार, लय, सूर आणि आवाजाच्या नानाविध पट्ट्यांमधे बांधलेली प्रत्येक वैशिष्ट्यपूर्ण हाळी ते आपल्याला देऊन दाखवतात.

रतन सिंग यांची शरीरयष्टी उंच आणि बांधा सडपातळ. अंगात कुर्ता-पायजमा आणि डोक्यावर पगडी. यांचे बूट चामड्याचे आणि तुलनेने जड. डोंगरभागातल्या उंच टोकदार खडकांवरून नि काट्याकुट्यातून चालायचं तर असे बूट योग्य!

दिल्ली-हरियाणा सीमेवरच्या अरवली पर्वतरांगेत वसलेलं मांगर गाव. समृद्ध जैवविविधता हे या गावाचं वैशिष्ट्य. रतन सिंग हे या गावचे.

देशाच्या वायव्य भागात पसरलेली अरवली पर्वतरांग. ही पर्वतरांग दिल्लीपासून सुरू होत हरियाणा आणि राजस्थानमार्गे गुजरातपर्यंत पोहोचते. सध्या या अरवलीच्या निमित्ताने देशात एक पर्यावरणीय संघर्षाचा मुद्दा उपस्थित झालाय. याला कारण ठरलाय तो २०२५ सालच्या नोव्हेंबर महिन्यात सर्वोच्च न्यायालयाने दिलेला एक आदेश. अरवलीतल्या १०० मीटरपेक्षा अधिक उंचीच्या पर्वतीय भागांपुरतंच कायदेशीर संरक्षण मर्यादित करण्यात आल्याचं या आदेशात म्हटलंय. पर्यावरणतज्ञ आणि नागरी संघटनांनी या निर्णयाबद्दल नाराजी व्यक्त केलीय. आणि रतन सिंगांच्या कुटुंबासारखी इथली अनेक कुटुंबं आजही तग धरून आहेत; ती इथल्या जंगलांचा नि जमिनीचा सांभाळ करण्याची पूर्वापार चालत आलेली परंपरा सांभाळत. ३१ डिसेंबर २०२५ रोजी, सर्वोच्च न्यायालयाने जनक्षोभाची दखल घेत, अरवली पर्वतांसंदर्भातील आपला पूर्वीचा आदेश स्थगित ठेवला. नवीन व्याख्येमध्ये समाविष्ट नसलेल्या भागांमधील खाणकाम हे अरवली पर्वतरांगेसाठी पर्यावरणीय धोका निर्माण करते की नाही, याचे विश्लेषण करण्यासाठी एक उच्चाधिकार समिती स्थापन करावी, असा प्रस्ताव न्यायालयाने मांडला आहे.

मांगरच्या एकूण ४,२६२ एकर क्षेत्रापैकी जवळजवळ ९० टक्के भाग जंगलाने व्यापलेला आहे. या जंगलव्याप्त क्षेत्रात उष्णकटिबंधीय पानझडीची आणि उष्णकटिबंधीय काटेरी झाडं आहेत. इथे झाडांच्या किमान ४० आणि झुडपांच्या ३० प्रजाती आहेत. यातली प्रत्येक प्रजाती रतन सिंग यांना ठाऊक आहे. धौ (टर्मिनॅलिया पेंडुला) ही इथली प्रमुख वृक्ष प्रजाती. अति चराईमुळे आता अनेकदा ही प्रजाती झुडपाच्या रूपात उरलेली दिसते. गांगेर (ग्रेविया टेनाक्स), आतान (ग्रेविया फ्लेवेसेन्स), रोंझ (वॅचेलिया ल्युकोफ्लोइया) आणि झरबर (झिझिफस न्यूम्युलारिया) अशाही प्रजाती इथे आढळतात. सामान्यतः इथे चरायला येणाऱ्या कळपांसाठीचा चारा म्हणून या वनस्पती उपयोगी पडतात.

“पूर्वी इथल्या लोकांपाशी मोठ्या संख्येने पाळीव प्राणी असायचे. म्हणजे साधारण प्रत्येक कुटुंबाकडे कमीत कमी १०० शेळ्या असायच्या,’’ सिंग सांगतात. स्वत: रतन सिंग यांच्याकडे दोन मोठ्या आणि दोन लहान गाई आहेत. शिवाय एक म्हैस आणि तिची दोन रेडकं आहेत. “वर्षानुवर्षं ज्यांच्यापासून पारंपरिकरित्या चारा मिळायचा त्या स्थानिक झाडाझुडपांची जागा आता वनस्पतींच्या परक्या प्रजातींनी घेतलीय.’’

अशीच एक धोकादायक झाडाची परकी प्रजाती म्हणजे प्रोसोपिस ज्युलिफ्लोरा. अनेक खंडांमध्ये ही प्रजाती पसरलीय आणि तिचे गंभीर परिणाम होतायत. हरियाणा सरकारने २०१७ साली या प्रजातीला ‘आक्रमक परदेशी प्रजाती’ असं संबोधलं आणि पंजाब भूमी संरक्षण कायद्याच्या अंतर्गत (पीएलपीए- मातीची धूप रोखण्यासाठी ब्रिटिशांनी १९०० मध्ये लागू केलेला कायदा) संरक्षित झाडांच्या यादीतून ही प्रजाती वगळण्याचा प्रयत्न केला. अर्थात, दोन दशकांपूर्वी इथल्या राज्य सरकारनेच अरवली पर्वतरांगेत ही झाडं लावली होती.

अरवली पर्वतरांगा या खुल्या झुडपी जंगलात मोडतात. अशा जंगलांची काही वैशिष्ट्यं असतात- इथे वृक्ष-आच्छादन सगळ्यात कमी (१० ते ४० टक्के) असतं, सरकारी नोंदींमध्ये अशा भूभागांना अनेकदा ‘पडीक जमीन’ असं संबोधलं जातं आणि वनीकरण प्रकल्पांच्या माध्यमातून त्यात ‘सुधारणा’ करण्यासाठी किंवा त्यांना आर्थिकदृष्ट्या अधिक उत्पादनक्षम बनवण्यासाठी प्रयत्न केले जातात. आताशा गुरं या विलायती बाभळीच्या शेंगा खातात नि जळणासाठी या झाडाचं लाकूड इथे फार मोठ्या प्रमाणात वापरलं जातं. खरंतर, रतन सिंग यांच्यासारखे स्थानिक मेंढपाळ जाणून होते- ‘विलायती बाभूळ’ म्हणून ओळखली जाणारी प्रोसोपिस ज्युलिफ्लोरा ही वनस्पती चारा म्हणून फारशी उपयोगाची नाही!

“अब पहाड में पुराने पेडों की जगह विलायती किकर जैसी प्रजातियों ने ले ली है [आता इथल्या डोंगरात स्थानिक प्रजातींची जागा विलायती बाभळीसारख्या परक्या प्रजातींनी घेतलीय]. आधी इथली स्थानिक झाडंझुडपं जास्तकरून पाळीव प्राण्यांसाठी चारा म्हणून उपयोगाला यायची,’’ रतन सिंग सांगतात.

जागतिक इंधन संकटाशी दोन हात करण्याचं उद्दिष्ट समोर ठेवत युरोपियन युनियनने दिलेल्या अनुदानातून १९९० च्या दशकात अरवली पर्वतरांगेतल्या सुमारे ३८,५०० हेक्टर सार्वजनिक जमिनीवर प्रोसोपिस ज्युलिफ्लोराची लागवड करण्यात आली होती.

रतन सिंग हे हरसना (गुज्जर) या पशुपालक समाजाचे. हा समाज सामान्यत: उंट, गाई, शेळ्या, म्हशी आणि मेंढ्या पाळतो. शतकानुशतकं अगदी परंपरेने आपल्या उपजीविकेसाठी हा समाज इथल्या जंगलांवर अवलंबून आहे. एवढंच नाही तर, त्यांनी ही जंगलं सांभाळण्यात, राखण्यात मोठी आणि महत्त्वाची भूमिका बजावलीय. आपलं आराध्य दैवत असलेल्या गुदडिया बाबांच्या स्मरणार्थ जपलेली मांगर बनी ही देवराई हे या राखणीचं उत्तम उदाहरण ठरावं.

मांगर बनी. ही दिल्लीच्या सीमेवरची देवराई. तसं पाहता, देशाच्या राजधानीला अगदी चिकटून असलेलं आणि आता शिल्लक राहिलेलं हे शेवटचं नैसर्गिक जंगल. अरवली पर्वतरांगेतलं वनीकरण आणि इतर अ-वन्य कारणांमुळे नामशेष होण्याच्या मार्गावर असलेल्या स्थानिक प्रजाती इथे मोठ्या प्रमाणात आढळतात. ‘धौ’ किंवा टर्मिनॅलिया पेंडुला ही अरवली प्रदेशातली एक मुख्य वृक्ष प्रजाती. एकेकाळी खडकाळ उतारांवर ती अगदी सहज आढळत असे. पण आता तसं नाही. राजधानीलगतचा मांगर बनी हा एकमेव परिसर आहे; जिथे शेकडो वर्षं वयाचे हजारो धौ वृक्ष उत्कृष्ट स्थितीत टिकून आहेत. याचं एक कारण म्हणजे स्थानिक गुज्जर समाजाची गुदडिया बाबांवर असलेली श्रद्धा. गुदडिया बाबांनी या जंगलात तपश्चर्या केली आणि इथल्या वृक्षवेलींमधेच ते विलीन होऊन गेले, असा इथल्या लोकांचा ठाम विश्वास आहे. स्थानिक लोक गुदडिया बाबांना संत मानतात.

धोक्यात असलेली इजिप्शियन गिधाडं नि लाल डोक्याच्या गिधाडांसह २४५ पक्षी-प्रजातींचं वास्तव्य या प्रदेशात टिकून राहिलंय. आजही फ्लायकॅचर नि इंडियन पिट्टासारखे स्थलांतरित पक्षीही इथे प्रजनन करतात. स्थानिक लोकांनी नेटाने केलेले प्रयत्न यामागे असल्याचं रतन सिंग सांगतात. अरवलीतलं जंगल हे बिबट्या, पट्टेदार तरस, रस्टी ठिपक्यांचं मांजर, रानमांजर, भारतीय कोल्हा, लहान भारतीय मुंगूस, आशियाई पाम सिव्हेट आणि भारतीय राखाडी मुंगूस यासारख्या किमान २० सस्तन प्राणी-प्रजातींचं निवासस्थानसुद्धा आहे.

सूर्योदयापूर्वी अगदी पहाटे ५ वाजताच रतन सिंग यांचा दिवस सुरू होतो. यांच्या शेळ्या स्थानिक प्रजातीच्या आहेत. कळपातल्या करडांना खाऊ घालण्यासाठी ते सगळ्यात आधी हिरव्या फांद्या कापून घेतात. चरायला बाहेर जाण्यासाठी ही करडं खूप लहान आहेत. ती दिवसभर इथे रेवाड्यातच (शेळ्यांसाठीच्या कुंपण घातलेल्या जागेत) थांबतील.

अगदी कुशलपणे मग ते शेळ्यांचं दूध काढतात आणि पौष्टिक, कोमट असं ते दूध एका स्टीलच्या बादलीत भरून घेतात. दुधाला आसुसलेली सगळ्यात लहान करडं आता जवळ येतात. शेळी-आईच्या सडांमधून त्यांना मायेने पोटभर दूध पाजलं जातंय, याची रतन सिंग खात्री करतात.

जेमतेम तासभर उरलाय आता. रेवाळीसाठी (शेळ्यांना चारायला नेणं) बाहेर पडायचंय. रतन सिंग पटकन आंघोळ उरकतात, लसूण आणि लाल मिरचीच्या चटणीला लावून गव्हाच्या चपात्या पोटभर खातात आणि जेवण झाल्यावर ग्लास भरून ताक पितात. सुती कापड, काठी नि पाण्याची बाटली या गरजेपुरत्या वस्तू बरोबर घेऊन ते आता घराबाहेर पडतात.

चराईच्या मार्गाची सुरुवात होते मांगरच्या बाहेरच्या बाजूने. कळप पुढे आणि मेंढपाळ मागे… जणू कळप मेंढपाळाला वाट दाखवत असल्यासारखा. ही वाट आणि ही दिनचर्या दोन्ही या शेळ्यांच्या किती ओळखीची नि सवयीची आहे हे अगदी स्पष्टपणे जाणवतं. कळप पुढे पुढे जात असतो, रतन सिंग सतर्क असतात. मांगर बनीच्या आसपासचा हा परिसर म्हणजे हरियाणामधल्या अरवली पर्वतरांगेतलं एक घनदाट जंगल. बिबट्यासारखे अनेक वन्यजीव या जंगलात मोठ्या संख्येने राहतात.

“पहले के समय में बहुत लोग पशु रखते थे, इसलिये नुकसान वितरित हो जाता था [पूर्वी अनेक कुटुंबांकडे पशुधन असायचं, त्यामुळे नुकसान वाटलं जायचं]. आता जे काही थोडके गुराखी उरलेत त्यांना मोठं नुकसान पेलावं लागतं,’’ रतन सिंग सांगतात.

सूर्य डोक्यावर आलाय. एका खडकावर रतन सिंग विसावलेत. आपल्या कळपावरचं त्यांचं लक्ष मात्र हटलेलं नाही. आणखी एक बिडी ते शिलगावतात, इतक्यात वातावरण उत्साहाने भरून जातं. कळपातली एक शेळी बाळंत होते… एक करडू जन्मतं आणि काही मिनिटातच दुसरं! ती शेळी-आई दुपारभर आपल्या पिलांना चाटत राहते, पान्हवत राहाते, पिलांना दूध पाजत राहते. काही वेळ जातो आणि मग आई नि तिची करडं परस्परांशी आवाजातून संवाद साधू लागतात.

अचानक घडलेल्या या घटनांमुळे एक काहीसं आव्हान उभं राहतं. नवजात करडं जन्म झाल्यानंतर किमान पहिले सहा-सात तास आपली आपण चालू शकत नाहीत. सूर्य मावळू लागतो तशी जंगलाकडून घराकडे परतायची वेळ होत आलेली असते. रतन सिंग आपल्या कळपाला विशिष्ट हाळी देतात. मग ते त्या नवजात करड्यांना आपल्या दोन्ही हातात उचलून घेतात नि मधोमध चालण्याऐवजी आता ते कळपाच्या कडेकडेने चालू लागतात.

परतीच्या वाटेवर रतन सिंगांच्या नजरेला पडतं एक अजगर. झाडावरून गळून पडलेल्या पानांच्या ढिगाऱ्यात लपलेलं... त्यांच्याशी एकजीव झालेलं... जणू पानंच होऊन गेलेलं. “बघा, कसं वाट बघत नजर लावून बसलंय… माझं लक्ष गेलं नसतं आणि मी माझ्या शेळ्यांच्या थोडा पुढे किंवा मागे असतो, तर या अजगराने एखाद्या शेळीवर नक्कीच झडप घातली असती,’’ ते म्हणतात. असा काही हल्ला झालाय आणि आपण आपली शेळी गमावलीय हे पार नंतर कळलं असतं, कारण प्राण्याच्या मानेवर अजगर अशा प्रकारे झडप घालतं की त्या प्राण्याच्या तोंडातून आवाजच फुटू शकत नाही,’’ असंही ते पुढे सांगतात.

चारापाण्यासाठी जंगलात गेल्यावर गुराख्यांना ज्या असंख्य धोक्यांना तोंड द्यावं लागतं त्यापैकी हा एक. बिबट्याच्या हल्ल्यांच्या अनेक कथा रतन सिंग यांच्याकडून ऐकायला मिळतात. बिबट्या सावज पकडतो अन् त्याचा गळा असा काही दाबतो की किंचितही आवाज होणार नाही आणि खाण्यासाठी मग अलगद ते भक्ष्य घेऊन झाडावर जाऊन बसतो... डोळ्यांसमोर प्रत्यक्ष घडत असल्यासारखं वर्णन करून ते सांगत असतात आणि मग पुढे म्हणतात, “पशुओंको सुरक्षित रखने का एकही तरिका है- हमेशा उनके साथ रहना [आपले प्राणी सुरक्षित ठेवायचे तर उपाय एकच. सतत त्यांच्यासोबत राहणं]. अर्थात, यातूनही नेहमी चांगलीच निष्पत्ती होईल याची काय खात्री?’’

हरियाणामधल्या अरवली पर्वतरांगेत उपजीविकेसाठी संपूर्णपणे पशुपालनावर अवलंबून असलेल्या कुटुंबांची संख्या कमी होत असल्याचं रतन सिंग मान्य करतात. वाढतं शहरीकरण आणि पारंपरिक उपजीविकेतून मिळणारं अपुरं आर्थिक उत्पन्न ही त्यामागची मुख्य कारणं!

सेंटर फॉर इकोलॉजी डेव्हलपमेंट अॅण्ड रिसर्च (सीईडीएआर) मध्ये कार्यरत असलेल्या चेतन अग्रवाल यांनी या भागात दशकभराहून अधिक काळ संशोधन केलंय. ते सांगतात- पूर्वी पशुपालन हा या प्रदेशातल्या लोकांच्या उपजीविकेचा मुख्य स्रोत होता. “गाई-म्हशी आणि शेळ्या-मेंढ्या पाळणाऱ्या इथल्या लोकांनी मांगर अरवलीच्या डोंगराळ जंगलांच्या सूज्ञ व्यवस्थापनासाठी काही नियम लागू केले होते. उदाहरणार्थ- दीर्घकाळ चारा उपलब्ध व्हावा म्हणून सरपण आणि चाऱ्यासाठी फक्त बारीक फांद्याच तोडायला परवानगी देणं, बाहेरच्या लोकांनी चराई आणि कापणी करू नये म्हणून निर्बंध घालणं इत्यादी.’’

इथल्या जंगलात कुरण क्षेत्रं आहेत, इथे औषधी वनस्पती आढळतात आणि नैसर्गिक निवारा उपलब्ध होण्याचीही इथे शक्यता आहे. हे जंगल म्हणजे सर्व ऋतूंमधला कळपांचा आधार! त्या बदल्यात गुराखी आणि त्यांच्या कळपातले पाळीव प्राणी या जंगलातलं पर्यावरणीय संतुलन राखायला हातभार लावतात. चराईमुळे अतिरिक्त वाढ रोखली जाते, नवीन वनस्पतींच्या वाढीस प्रोत्साहन मिळतं, बियांच्या प्रसारास मदत होते आणि जंगलाचं पुनरुज्जीवन होत रहातं.

चेतन अग्रवाल यांच्या मते, “ही व्यवस्था विस्कळीत होण्यास तीन गोष्टी कारणीभूत आहेत- सार्वजनिक जमिनीचं खाजगीकरण, खाणकाम आणि रिअल इस्टेट!’’

रेवाड्यात परत येता येता सूर्यास्त झालेला असतो. सूर्याचा प्रकाशमान गोळा अरवली टेकड्यांच्या मागे सरकतो नि अवघा परिसर शांत होऊन जातो. आता थकल्याभागल्या शेळ्यांचा तो कळप शांतपणे रतन सिंगांच्या मागे चालत राहातो. सावकाश चालणाऱ्या त्या शेळ्यांच्या गळ्यातल्या घंट्यांची नाजूकशी मंद किणकिण तेवढी कानावर पडत राहते.

घरी पोहोचल्यावर रतन सिंग सगळ्यात आधी शेळ्या मोजतात, त्यांना कुठे काही जखमा वगैरे झाल्यात का ते तपासतात आणि मग लहानातल्या लहान करड्यांना खायला मिळालंय आणि त्यांचं पोट भरलंय याची एकदा खात्री करून घेतात. सुरक्षित आहे आपलं पशुधन! आता निश्चिंतपणे ते जेवायला बसतात. जेवण अगदी साधंसुधं - पुन्हा चपात्या, सोबत मोहरीच्या पानांपासून बनवलेली भाजी आणि शेळीचं पेलाभर गरमागरम दूध.

उद्या त्याच वाटांवर, तशीच हाळी देत, त्याच खुणांचा माग घेत ते डोंगरकुशीत पुन्हा जातील. आता जंगल बदललंय, काम आणखी आणखी अवघड होत चाललंय नि ते अंगावर घेणारी माणसंही कमी कमी होतायत. अर्थात, इथले मेंढपाळ नि इथली जंगलं अजून परस्परांची ओळख विसरलेले नाहीत, असं म्हणायला सध्यातरी वाव आहे.

अनुवाद : अमृता वाळिंबे