नावात दडलेला नकार

आमच्यासमोर उभ्या असलेल्या एका महिलेला आम्ही तिचं नाव विचारलं. तेव्हा तिनं तमिळमध्ये उत्तर दिलं ‘वेंडा’. ‘वेंडा’ हेच तिचं नाव आहे हे समजायला आम्हालाही काही वेळ लागला. पण तिला ते नाव सांगण्यात कोणताही संकोच वाटत नव्हता. ‘वेंडा’ हे तमिळमधील ‘वेंदम’ या शब्दाचं संक्षिप्त रुप आहे. या शब्दाचा अर्थ म्हणजे एखादी गोष्ट नकोशी असणं किंवा तिची गरज नसणं.

३९ वर्षीय एन. वेंदम ही नरसिम्मन आणि दिवंगत राजम्मल यांची मुलगी. या दाम्पत्याच्या पोटी तीन मुलं आणि दोन मुली अशी पाच अपत्य जन्माला आली. या सर्व भावंडांमध्ये वेंडा सर्वात धाकटी. अनेकवेळा गर्भधारणा झाल्यामुळे शारीरिकदृष्ट्या क्षीण झालेल्या आईच्या पोटी वेंडाचा जन्म झाला. यापुढे आपल्याला आणखी अपत्य होऊ नये अशी इच्छा मनी धरून आईवडिलांनी तिचं नाव ‘वेंडा’ असं ठेवलं. तिच्या आधार कार्डवर मात्र तिचं नाव वेंदम म्हणून लिहिलंय.

काही वर्षांपूर्वी राजम्मल हयात असताना त्यांच्याशी गप्पा झाल्या होत्या. त्यावेळी त्यांनी मला सांगितलं होतं की, “जर ही मुलगा म्हणून जन्माला आली असती तर आम्ही तिला हे नाव मुळीच दिलं नसतं.” पण पोटी मुलगी आली अन् जन्म दाखल्यावर हेच नाव कोरलं गेलं.

आपल्या मुलीला हे नाव दिल्याची खंत राजम्मलच्या मनात कायम होती. “आम्ही तुझं हे नाव ठेवलं नसतं आणि वारंवार ‘वेंडा वेंडा’ असं बोललो नसतो तर कदाचित तुझं नशीब उजळलं असतं,” असं त्या आपल्या मुलीला म्हणाल्याही होत्या.

वेंडाच्या मते, तमिळनाडूच्या तिरुवल्लूर जिल्ह्यातल्या मद्दूर या गावात, ‘वेंडा’ नाव असलेल्या कमीत कमी दहा स्त्रिया असतील. “तिरुत्तानी तालुक्यातल्या आमच्या भागातल्या कितीतरी गावांमध्ये, आमच्या समाजात हे नाव पूर्वी सर्रासपणे मुलींना दिलं जायचं,” ती पारीला सांगते.

दक्षिण तमिळनाडूच्या बाकीच्या जिल्ह्यांमध्येही ‘पोधुम पोन्नू’ किंवा ‘इनी पोधुम पोन्नू’ अशी नावं सर्रास ऐकायला मिळतात. पोधुम पोन्नू चा अर्थ होतो ‘आता खूप मुली झाल्या आहेत’ तर इनी पोधुम पोन्नू चा अर्थ होतो ‘सध्या मुली पुरेशा आहेत’. यातूनच हे नाव देण्यामागचा उद्देश अगदी स्पष्ट दिसून येतो.

शिवगंगा जिल्ह्यातल्या सिंगमपुनेरी तालुक्यात राहणारी २७ वर्षीय पी. पोधुम पोन्नू सहा भावंडांमध्ये तिसरी आहे. गोपालपचेरी या तिच्या छोट्याशा गावात हेच नाव असलेल्या पाच स्त्रिया आहेत. “मला हे नाव दिल्यानंतरही माझ्या आईवडिलांना दोन मुलीच झाल्या,” ती मिश्कीलपणे हसत सांगते.

वेंडाचे आई-वडील विणकर होते, त्यांनी शाळेच्या दाखल्यावर तिचं नाव बदलण्याचा विचार केला होता; पण हा विचार प्रत्यक्षात कधी उतरला नाही. “शाळेतली मुलं मला 'वेंडा-बोंडा' असं चिडवायची. बोंडा हा एक तळलेल खाद्यपदार्थ असून त्याचा उच्चार वेंडाशी यमक जुळवणारा आहे. मला खूप संकोच वाटायचा त्यामुळे मी माझ्या आई-वडिलांनाही जाब विचारायचे,” ती लहानपणीची एक आठवण सांगते.

पण या सर्व गोष्टींमुळे वेंडानं शाळा सोडली नाही. तिनं पुढे जाऊन दोन पदव्या मिळवल्या. तिला शिक्षिका व्हायचं होतं म्हणून तिनं बी.एस्सी आणि बी.एड.चं शिक्षण घेतलं. पण आपल्या नऊ वर्षांच्या मुलाची काळजी घेण्यासाठी तिला गणित विषयातलं एम.एस्सीचं शिक्षण अर्धवट सोडावं लागलं. तिच्या मुलाला जन्मतःच एका गंभीर आजारानं ग्रासलंय त्यामुळे त्याच्या तब्येतीची विशेष काळजी घ्यावी लागते. ती सध्या एआयडी इंडिया या शिक्षण क्षेत्रात काम करणाऱ्या स्वयंसेवी संस्थेसाठी ग्रामशिक्षक म्हणून काम करतेय.

“आता लोक आपल्या मुलींना अशी नावं देत नाहीत. हे नाव कानाला खटकणारं असल्याचं त्यांना आता लक्षात आलंय,” तिनं या रिपोर्टरला सांगितलं. वेंडानं तिच्या मुलीला सुंदर नाव देण्याचा निश्चय केला अन् त्याप्रमाणे तिचं नाव नेत्रावती असं ठेवलं. “जो कोणी हे नाव ऐकतो, त्याला ते आवडतं,” ती पुढे सांगते. तिच्या आवाजात गहिवरलेपण जाणवतं. “कुणी मला करोडो रुपये दिले तरीही मी माझ्या लेकराला वेंडा नाव कधीच देणार नाही.”