‘ସଡ଼କ ଉପରେ ମୁଣ୍ଡ ଦେଇ ଆମେ ଶୋଇଯାଉ’

“ସାତ ଥାକ କାମରେ ଗୋଟିଏ ଝାଡୁ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ,” ଭାଗବତୀ କହନ୍ତି ।

ଯଦିଓ ତାଙ୍କୁ ମାତ୍ର ୨୦ ବର୍ଷ ବୟସ, ତଥାପି ତାଙ୍କ ମାଆ ଓ ପରିବାରର ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଖରୁ ଶିଖିଥିବା ଏହି କାରିଗରୀକୁ ଭଲ ଭାବରେ ଜାଣିଛନ୍ତି ଭାଗବତୀ । “ପ୍ରଥମେ ଆମେ ଖଜୁରି ବରଡ଼ାକୁ ଅଧା ଅଧା କରି ଚିରି ଦେଉ ଏବଂ ତା’ପରେ ସେଥିରୁ ବାହାରିଥିବା ଛୋଟ ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଛିଣ୍ଡାଇ ଦେଉ,” ଏହି ରିପୋର୍ଟରଙ୍କୁ ସେ କହନ୍ତି ।

ଖଜୁରି ପତ୍ରରୁ ବାହାରିଥିବା ଛୋଟ ଛୋଟ ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସେ “ଟୁକ୍‌ଡ଼େ ଟୁକ୍‌ଡ଼େ” (ଛୋଟ ଛୋଟ ଖଣ୍ଡ) ବୋଲି କହନ୍ତି । ଏଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ପକ୍ଷୀର ପର ଭଳି ଦିଶୁଥିବା ବଡ଼ ଆକାରର ଖଜୁରି ପତ୍ରରେ ଲାଗିଥିବା ଛୋଟ ଛୋଟ ପତ୍ର । ଝାଡୁ କାରିଗରମାନେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଗୋଟି ଗୋଟି କରି କାଟି ବିଡ଼ା ବାନ୍ଧି ରଖନ୍ତି । ତା’ପରେ ଏହି ବିଡ଼ାକୁ ଗୋଟିଏ ବାଉଁଶ ବାଡ଼ିରେ ବାନ୍ଧି ଏହା ଉପରେ ଭଲ ଭାବରେପନ୍ନି (ପଲିଥିନ୍‌) ଗୁଡ଼ାଇ ଦିଅନ୍ତି । ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଏହି ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସରୁ ସରୁ କରି କାଟି ଦିଆଯାଏ ଏବଂ ପତ୍ର ଧାରରେ ବାହାରକୁ ବାହାରିଥିବା ରୁଆକୁ ଚାଞ୍ଛି ସମାନ କରିଦିଆଯାଏ ବୋଲି ଗୋଟି ଗୋଟି କରି ସବୁ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ସଂପର୍କରେ ବୁଝାଇବାକୁ ଯାଇ ସେ ଆମକୁ କହନ୍ତି । ମଝିରେ ମଝିରେ ତାଙ୍କ ସଂପର୍କୀୟା ଭଉଣୀ ଦେଓଲି ବି କିଛି ନା କିଛି କହିଦେଉଥା’ନ୍ତି ।

କୋଡ଼ିଏରୁ କିଛି ଅଧିକ ବର୍ଷ ବୟସର ଏହି ସଂପର୍କୀୟା ଭଉଣୀ ଦୁହେଁ ଝାଡୁ ତିଆରିର ପ୍ରତିଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟକୁ ମନେ ରଖିଛନ୍ତି । ପଞ୍ଜାବର ମାଲୋଟରେ, ଗୋଟିଏ ପାଦଚଲା ରାସ୍ତା ଉପରେ ଭାଗବତୀଙ୍କ ମାଆ ସୋନି ଦେବୀଙ୍କ ସହିତ ସାମନା ସାମନି ଏବଂ ଲଗାଲଗି ହୋଇ ବସିଥାଆନ୍ତି ଏହି ତିନି ମହିଳା । ଖୁବ୍‌ ଭଲ ଭାବରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିଥିବା କୌଣସ ଏକ ନୃତ୍ୟର ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗୀ ସଦୃଶ, ଗୋଟିଏ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଝାଡୁ ତିଆରି କାମ ସାରି ଜଣେ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ହାତକୁ ତାହା ବଢ଼ାଇ ଦେଉଥାଆନ୍ତି ।

ପରିବାରର ଏହି କାରିଗରୀ ପ୍ରତି ଦେଓଲିଙ୍କ ଆଗ୍ରହ ତାଙ୍କ କଣ୍ଠସ୍ୱରରୁ ବାରି ହୋଇପଡୁଥାଏ: “ପିଲାଦିନରୁ ହିଁ ଆମେ ଝାଡୁ ତିଆରି କରିବା ଲାଗି ଖୁବ୍‌ ଆଗ୍ରହୀ ଥିଲୁ (ବୋହତ୍‌ ମନ୍ କର୍‌ତେ ଥେ) । ଏବଂ ଆମର ଏହି ଆଗ୍ରହ ଏବେ ବି ରହିଛି ।” ସେ ତାଙ୍କ ମାଆ ରୁକ୍ମଣୀଙ୍କ ପାଖରୁ ଏହି କାରିଗରୀ ଶିଖିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ତିନି ଛୋଟ ଭାଇଭଉଣୀଙ୍କୁ ଏହା ଶିଖାଇବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି ।

ତାଙ୍କ ସଂପର୍କୀୟା ଭଉଣୀ ଭାଗବତୀ ମଧ୍ୟ ପରିବାରର ଏହି କାରିଗରୀକୁ ନେଇ ସମଭାବରେ ଉତ୍ସାହିତ, ଅଥଚ ସେ ଅଧିକ ବାସ୍ତବବାଦୀ: “କ୍ୟୁଁ କି ଜବ୍ ମେହନତ କରେଙ୍ଗେ ତୋ ଖାନେ କୋ ମିଲେଗା ଔର ମେହନତ ନହିଁ କରେଙ୍ଗେ ତୋ କ୍ୟା ଖାୟେଙ୍ଗେ (ଖାଇବା ଲାଗି ଆମକୁ କଠିନ ପରିଶ୍ରମ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ । ଆମେ ଯଦି କାମ ନ କରିବୁ, ତେବେ କ’ଣ ଖାଇବୁ)?” ସେ ପଚାରନ୍ତି । “ଆମେ ଯଦି ଝାଡୁ ତିଆରି ନ କରିବୁ ତେବେ କ’ଣ ଖାଇବୁ ?” ତାଙ୍କ ମାଆ ସୋନି ଦେବୀଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି ଶୁଣି ସେ ବଡ଼ ହୋଇଛନ୍ତି । ରାଜସ୍ଥାନର ମେୱାର ଅଞ୍ଚଳରୁ ପଞ୍ଜାବ ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ଅନ୍ୟ ଝାଡୁ କାରିଗରମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମନୋଭାବ ପ୍ରକାଶ କରିଥାଆନ୍ତି ।

ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଧରି ତାଙ୍କ ପରିବାର ଝାଡୁ ତିଆରି କରିଆସୁଛନ୍ତି । ମାତ୍ର ୧୦ ବର୍ଷ ବୟସରେ ସୋନି ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ପାଖରୁ ଏହା ଶିଖିଥିଲେ, ଏବଂ ସମୟକ୍ରମେ ତାଙ୍କର ତିନି ପିଲାଙ୍କୁ ଏହା ଶିଖାଇଥିଲେ । ତେଣୁ ୧୦ ବର୍ଷ ହେଲା ବେଳକୁ, ଭାଗବତୀ ନାମ୍ନୀ ସେହି ଛୋଟ ଝିଅଟି ବି ଝାଡୁ କାରିଗରୀ ଦୁନିଆରେ ପାଦ ଥାପି ସାରିଥିଲା ।

“ମାଆ ଝାଡୁ ତିଆରି କରୁଥିଲା ବେଳେ, ମୋ ହାତକୁ ବି ଗୋଟିଏ ବଢ଼ାଇ ଦିଅନ୍ତି । ମୁଁ ତାଙ୍କ କଥା ଅନୁସାରେ କାମ କରି ଚାଲେ । ଠିକ୍‌ ଯେମିତି ଜଣେ ଛାତ୍ର ଶିକ୍ଷକଙ୍କଠାରୁ ଶିଖିଥାଏ । ଆଖୋଁ ମେଁ ଲେକର ଶିଖ୍‌ ଲେତେ ହେଁ (ପ୍ରତି ପର୍ଯ୍ୟାୟକୁ ଆମେ ଭଲ ଭାବରେ ଦେଖି ଦେଖି ମନେ ରଖିଥାଉ),” ଭାଗବତୀ କହନ୍ତି ।

ଯଦି ଆମେ ଠିକ୍‌ ଭାବରେ କରି ନପାରୁ, ତେବେ ମାଆ ଗାଳି ଦେଇ କିମ୍ବା ଚାପୁଡ଼ା ମାରି ଆମ କାମକୁ ଠିକ୍‌ କରି ଦିଅନ୍ତି,” ହସି ହସି କହନ୍ତି ଦେଓଲି ।

ତାଙ୍କ ହସରେ ସାମିଲ ହୋଇ କଥା ଆଗକୁ ବଢ଼ାନ୍ତି ଭାଗବତୀ, “ଭୟ ଦୁଇ ପଟରୁ ଥାଏ । ଗୋଟିଏ ପଟେ ମାଆଙ୍କ ଗାଳି ଆଉ ଅନ୍ୟ ପଟେ ଖଜୁରି ପତ୍ରର ଦାଢୁଆ ଧାର ।”

ଚାରିପାଖରେ ଖେଳାଇ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିବା ପତ୍ର ଓ ଝାଡୁ ମଝିରେ ପାଦଚଲା ରାସ୍ତା ଉପରେ ବସି, ମଝିରେ ମଝିରେ ତିନି ଜଣ ଯାକ ପେଁ ପାଁ କରି ଚାଲିଯାଉଥିବା ବସ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଆଡ଼କୁ ଚାହିଁ ଦେଉଥାଆନ୍ତି । ଏ ସବୁ ବସ୍‌ ମଲୋଟ୍‌ ଟର୍ମିନାଲରେ ପହଞ୍ଚୁ ଥାଏ କିମ୍ବା ବାହାରୁ ଥାଏ । ମଲୋଟ ରହିଛି ଶ୍ରୀ ମୁକ୍ତସର ସାହିବ ଜିଲ୍ଲାରେ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ରାଜସ୍ଥାନ ଏବଂ ପୂର୍ବରେ ହରିଆଣାକୁ ଲାଗିଥିବା ଏହି ଜିଲ୍ଲା ରାଜସ୍ଥାନର ଅତି ନିକଟରେ ରହିଛି । ଏହାର ପଞ୍ଜାବୀ ଜୁତ୍ତି (ଜୋତା) ପାଇଁ ସୁପରିଚିତ ଏହି ସହର । ପଢ଼ନ୍ତୁ: ‘ଅନ୍ୟ କେହି ମୋ ଭଳି ଜୁତ୍ତି ତିଆରି କରିପାରିବେ ନାହିଁ’

ଏହି ଝିଅମାନେ ଏହି କାମ ‘ଔଖା’ (ଶ୍ରମସାପେକ୍ଷ) ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥାଆନ୍ତି ଏବଂ ସବୁଦିନ ଏହି କାମକୁ ହିଁ କରିଥାଆନ୍ତି । ପରିବାରର ଯାଯାବର ଜୀବନ ଯୋଗୁଁ ପାଠପଢ଼ା ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅସମ୍ଭବ କଥା- ସେମାନେ କେବେହେଲେ ସ୍କୁଲ ଯାଇନାହାନ୍ତି ।

ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦିବସ ଦିନ ୧୦ଟାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ସନ୍ଧ୍ୟା ୬ଟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲେ, ମଝିରେ ମଝିରେ ଅଳ୍ପ ସମୟର ବିରତି ରହିଥାଏ । “ଗୋଟିଏ ପରିବାର ଦିନକୁ ୨୦-୨୫ଟି ଝାଡୁ ତିଆରି କରନ୍ତି,” ଭାଗବତୀ କହନ୍ତି । ହେଲେ, ଝାଡୁ ବିକ୍ରି କରିବାରେ ସମୟ ଲାଗିପାରେ । “୨୦-୨୫ଟି ଝାଡୁ ବିକିବା ଲାଗି ପାଞ୍ଚ ଦିନ ଲାଗିଯାଏ,” ଏହି ରିପୋର୍ଟରଙ୍କୁ ସୋନି କହନ୍ତି । “ପ୍ରତିଟି ଝାଡୁକୁ ଆମେ ୧୦ କିମ୍ବା ୧୫ ଟଙ୍କାରେ ବିକ୍ରି କରୁ ।”

କାମ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ପଥଚାରୀମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଆକର୍ଷଣ କରିବାକୁ ଝାଡୁଗୁଡ଼ିକ ଗୋଟିଏ କାଠ ଷ୍ଟାଣ୍ଡରେ ଲଗାଇ ରଖାଯାଏ । “ଖଜୁରି ପତ୍ରର ଝାଡୁକୁ ପସନ୍ଦ କରୁଥିବା ସବୁ ଲୋକ ସବୁଦିନ ତ ଗୋଟିଏ ଲେଖାଏଁ ଝାଡୁ କିଣିବେ ନାହିଁ । ଯାହା ହେଲେ ବି ଝାଡୁ ଏମିତି ଏକ ଜିନିଷ, ଯାହା କି ସବୁ ଘରେ ଆଗରୁ ଥାଏ,” ଦେଓଲି ବୁଝାଇ ଦିଅନ୍ତି ।

ସେ କହି ଚାଲିଥିବା ବେଳେ, ଜଣେ ମାଆ ଓ ପୁଅ, ଓମ୍‌କାର ଏବଂ ସୁରଜିତ କୌର, ସେମାନଙ୍କ ନିଜ ଦୋକାନରେ ବିକିବା ଲାଗି ଝାଡୁ କିଣିବାକୁ ଅଟକିଲେ । ସେଠାରୁ ୧୬ କିଲୋମିଟର ଦୂର ପକ୍କି ଟିବ୍ବି ଗାଁରେ ରହିଛି ସେମାନଙ୍କ ଦୋକାନ । ଓମ୍‌କାର କହନ୍ତି ଯେ ଖଜୁରି ପତ୍ରରୁ ତିଆରି ଝାଡୁ ଇଟା ଓ ସିମେଣ୍ଟ ଚଟାଣ ଉପରେ ବେଶି ଭଲ କାମ ଦିଏ । “ଅନ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସମତଳ ଚଟାଣରେ ଭଲ କାମ କରନ୍ତି,” ସୁରଜିତ କୌର କହନ୍ତି ।

ଗ୍ରାହକମାନେ ଚାଲିଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ମହିଳାମାନେ ଯେଉଁଠୁ ଛାଡ଼ିଥିଲେ ପୁଣି ସେହିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି ।

ସୋନି କହନ୍ତି, “ୟହାଁ ରୋଟି-ପାନି କମାନେ କେ ଲିୟେ ଆତେ ହେଁ । ହମାରେ ବାପ-ଦାଦା ସେ ଆ ରହେ ହେଁ (ଆମେ ଜୀବିକା ଅର୍ଜନ ଲାଗି ଏଠାକୁ ଆସୁ, ଠିକ୍‌ ଯେମିତି ଆମ ପୂର୍ବପୁରୁଷ ଆସୁଥିଲେ) ।”

ସୋନି ଏବଂ ତାଙ୍କ ପରିବାର ବାଗଡ଼ିଆ ସଂପ୍ରଦାୟର, ଯାହା କି ରାଜସ୍ଥାନର ଏକ ନିଷ୍ପେଷିତ, ଯାଯାବର ଗୋଷ୍ଠୀ । ସେମାନଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଏହି ସଂପ୍ରଦାୟ ପଛୁଆ ଜାତି (BC) ରୂପେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ ହୋଇଛି । “ରାଜସ୍ଥାନରେ ଆମର ପକ୍କା ଘର ଖଣ୍ଡେ ନାହିଁ, କେବଳ ଗୋଟିଏ ଠାନ୍‌ (ଛୋଟିଆ ଜମି) ରହିଛି । ଯେଉଁଥିରେ ଆମେ ଏଠି ଯେମିତି ରହୁଛୁ, ସେମିତି ରହୁ,” ସୋନି କହନ୍ତି ।

ପଞ୍ଜାବରେ ବାଗଡ଼ିଆ ସଂପ୍ରଦାୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ଏକ ବିମୁକ୍ତ ଜନଜାତି (DNT) ରୂପେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ ହୋଇଛି । “ସେମାନେ ଅପରାଧୀ ଭାବରେ (ଥରେ) ପରିଗଣିତ ହୋଇଯିବା ପରେ ସମାଜ ସେମାନଙ୍କୁ ଦୂରେଇ ରଖିଥାଏ ଏବଂ ଫଳରେ ଆଗକୁ ସେମାନଙ୍କର ବିକାଶର ଧାରା ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ । ଏବେ ଆଉ ପ୍ରାକୃତିକ ସଂପଦ ମିଳୁ ନଥିବାରୁ, ବଞ୍ଚି ରହିବା ଲାଗି ସେମାନେ ସମାଜ ଆଡ଼କୁ ମୁହାଁଇବାରେ ଲାଗିଛନ୍ତି,” ମନ୍ଥନ ନାମକ ବେସରକାରୀ ସଂସ୍ଥାର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା-ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ତେଜରାମ ମାଲି କହନ୍ତି । ରାଜସ୍ଥାନର ଆଜମେରରେ ସ୍ଥାପିତ ତାଙ୍କର ଏହି ବେସରକାରୀ ସଂସ୍ଥା ଜିଲ୍ଲାରେ ବାଗଡ଼ିଆମାନଙ୍କ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ।

ସୋନି କହନ୍ତି, “ରାଜସ୍ଥାନରେ କାମ ନାହିଁ । ପାଣି ବି ଖୁବ୍ କମ୍‌ - ଆମକୁ ପାଣି କିଣିବାକୁ ପଡ଼େ । ଏଠାରେ, ଆମକୁ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାଣି ମିଳେ ଏବଂ ଆମେ କିଛି ଝାଡୁ ବିକ୍ରି କରିଦେଉ । ଝାଡୁ ତିଆରି କରିବା ଲାଗି ଖଜୁରି ପତ୍ର ବି ଏଠାରେ ମିଳିଥାଏ ।”

ବୟସର ଚାଳିଶ ଦଶକରେ ଉପନୀତ ସୋନି ଓ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ସୁଖଲାଲ, ସେମାନଙ୍କର ତିନି ପିଲାଙ୍କୁ ନେଇ ୭୦୦ କିଲୋମିଟର ଦୂର ରାଜସ୍ଥାନର ଭିଲୱାଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଗଙ୍ଗାପୁରରୁ ଏଠାକୁ ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ଯାତ୍ରା କରି ଆସୁଛନ୍ତି । ସୋନିଙ୍କ ଭୋଟର ପରିଚୟ ପତ୍ରରେ ଲିଖିତ ତାଙ୍କ ଠିକଣା ‘ବସ୍‌ ଷ୍ଟାଣ୍ଡ ପାଖ’, ମାଲି ଖେଡ଼ା ଗାଁ, ଭିଲୱାଡ଼ା – ତାଙ୍କ ଅସ୍ଥାୟୀ ଜୀବନ ଯାତ୍ରାର ପ୍ରତିଫଳନ ମାତ୍ର ।

ବହୁସଂଖ୍ୟକ ଟ୍ରେନ୍‌ ଓ ବସ୍‌ ବଦଳାଇ ସେମାନେ ମାଲୋଟକୁ ଆସିଥାଆନ୍ତି । ଏବେ, ସେମାନଙ୍କର ବଡ଼ଝିଅ ଏବଂ ପୁଅ ବାହା ହୋଇଯାଇଥିବାରୁ ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ପରିବାରର ଦେଖାଶୁଣା କରିବା ଲାଗି ଗାଁରେ ରହୁଛନ୍ତି ଏବଂ କେବଳ ସେମାନଙ୍କର ଅବିବାହିତା ସବା ସାନଝିଅ ଭାଗବତୀ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଆସୁଛନ୍ତି । ଏହି ତିନି ଜଣିଆ ପରିବାର ବସ୍‌ ଷ୍ଟାଣ୍ଡ ନିକଟ ଏକ ଝୁଗ୍‌ଗି (ଅସ୍ଥାୟୀ କୁଡ଼ିଆ)ରେ ରହନ୍ତି ।

ସାଧାରଣତଃ ବର୍ଷା ଋତୁ ନ ଆସିବା ଯାଏଁ ସେମାନେ ମାଲୋଟରେ ରହନ୍ତି- ଜୁନ୍‌ ଓ ଜୁଲାଇରେ ବର୍ଷା ଯୋଗୁଁ ରାସ୍ତାକଡ଼ରେ ରହିବା ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କଷ୍ଟକର ହୋଇପଡ଼େ । ଏହା ବ୍ୟତୀତ, ଏହି ଋତୁରେ ସେମାନେ ଆଣୁଥିବା ଖଜୁରି ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ବି ସନ୍ତସନ୍ତିଆ ହେବା ସହିତ କଳା ପଡ଼ିଯାଉଥିବାରୁ ଏଥିରୁ ଝାଡୁ ତିଆରି କରିବା କଷ୍ଟକର ହୁଏ । ବର୍ଷା ଋତୁ ସରିବା ପରେ, ସେମାନେ ମାଲୋଟକୁ ଫେରି ଆସନ୍ତି ।

ଗତ ବର୍ଷ, ସୋନିଙ୍କ ଭଉଣୀ ରୁକ୍ମଣୀ ଓ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ- ୩୪ ବର୍ଷୀୟ ଶଙ୍କର, ସେମାନଙ୍କର ଚାରି ପିଲାଙ୍କୁ ନେଇ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ । ସୋନିଙ୍କ ଗାଁରୁ ୫୦ କିଲୋମିଟର ଦୂର ରାଜସମନ୍ଦ ଜିଲ୍ଲାର କାଲେସରିୟା ଗାଁରୁ ସେମାନେ ଆସିଥିଲେ । ସୋନିଙ୍କ ଘରପାଖ ରାସ୍ତା ଆରପଟେ ଆଉ ଏକ ଝୁଗ୍‌ଗି କରି ସେମାନେ ସେଥିରେ ବସବାସ କରିବାରେ ଲାଗିଲେ ।

ଏବେ, ଏମିତିକା ଛଅଟି ଝୁଗ୍‌ଗିରେ ରାଜସ୍ଥାନର ମେୱାର ଅଞ୍ଚଳରୁ ଆସିଥିବା ଲୋକେ ରହୁଛନ୍ତି । ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଖଜୁରି ପତ୍ରରେ ଝାଡୁ ତିଆରି କରି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବିକି ଜୀବିକା ନିର୍ବାହ କରୁଛନ୍ତି । ସୋନି କହିଲେ, ଝାଡୁ ତିଆରି କରୁଥିବା ଅନ୍ୟ ପରିବାରର ଲୋକେ ଭଟିଣ୍ଡା, ଜଳନ୍ଧର, ମୋଗା, ଜଗରାଓଁ, କୋଟକପୁରା ଭଳି ସହରରେ ଘୂରି ବୁଲୁଥାଆନ୍ତି । “ଆମେ ଏହି ଭଳି ସବୁ ସହରରେ ବୁଲି ବୁଲି ଝାଡୁ ବିକ୍ରି କରୁ । ଆମେ କେବେ ବି ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ରହୁନାହିଁ,” ସେ କହନ୍ତି ।

ସୋନିଙ୍କ କୁଡ଼ିଆ ପଛପଟେ ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ ଗାଧୁଆ ଘର ରହିଛି । ପାଦରେ ଚାଲି ଚାଲି ଅଳ୍ପ ବାଟ ଗଲେ ସେଠାରେ ରହିଥିବା ଆଖପାଖର ବୁଦା ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପାଇଖାନା । ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ବିଶେଷତଃ ମାସିକ ଋତୁସ୍ରାବ ସମୟରେ ଏହା କଷ୍ଟକର ହୋଇପଡ଼େ । ସେମାନେ ସାନିଟାରି ନାପ୍‌କିନ୍‌ ବଦଳରେ ପୁରୁଣା ଛିଣ୍ଡା କପଡ଼ା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନାପ୍‌କିନ୍‌ ଏକ ବିଳାସ ସାମଗ୍ରୀ, ଯାହାକୁ କିଣିବା ସେମାନଙ୍କ ସାମର୍ଥ୍ୟ ବାହାରେ ।

ଖୋଲା ଜାଗାରେ ରହିଲେ ଗାଡ଼ି ମାଡ଼ି ଯିବାର ଭୟ ଥାଏ: ‘ସଡ଼କ ପର ମାଥା ଟେକ୍‌ କର ସୋତେ ହେଁ (ଆମେ ସଡ଼କ ଉପରେ ମୁଣ୍ଡ ଦେଇ ଶୋଇଯାଉ) । ଆମ କୁଡ଼ିଆ ବି ରାସ୍ତାଠାରୁ ସେତେ ବେଶି ଦୂରରେ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଯଦି କୌଣସି ଦୁର୍ଘଟଣା ଘଟେ, ତେବେ ଆମର ପୂରା ପରିବାର ନିଶ୍ଚିହ୍ନ ହୋଇଯିବ । ହେଲେ ଆମ ପାଖରେ ଆଉ କି ଉପାୟ ଅଛି ?” ଅସହାୟ କଣ୍ଠରେ ରୁକ୍ମଣୀ ପଚାରନ୍ତି ।

ସୋନି ଓ ସୁଖଲାଲଙ୍କ କୁଡ଼ିଆ ବାହାରେ, କେତୋଟି ଇଟା ଉପରେ ସନ୍ତୁଳିତ ଭାବରେ ଗୋଟିଏ ଟିଣ ଡବା ରଖାଯାଇଥାଏ । ଏହା ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଚୁଲିର କାମ କରେ ଏବଂ ଜାଳେଣି ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ଶୁଖିଲା ଡାଳପତ୍ର । ଜଣେ ବୁଲା ବିକାଳିଙ୍କ ପାଖରୁ ୧୦ ଟଙ୍କାରେ କିଣି ଆଣିଥିବା କଞ୍ଚା ଟମାଟୋ ସହିତ ଚପାତି ଖାଉ ଖାଉ ସୁଖଲାଲ କହନ୍ତି, “ଏମିତି ଆମେ ଖାଉ ।”

ସେମାନଙ୍କ ଝୁଗ୍‌ଗି ଆଗରେ ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ବିଛାଇ ଦିଆଯାଇଥାଏ ଗୋଛା ଗୋଛା ଖଜୁରି ପତ୍ର, ଯାହାକୁ ସେମାନେ ପୁଲି ବୋଲି କହନ୍ତି । “ପତ୍ରର ରଙ୍ଗ ଧଳା ନ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଖରାରେ ୧୦ ଦିନ ପାଇଁ ଶୁଖାଇ ଦେଉ,” ସୁଖଲାଲ କହନ୍ତି ।

ହେଲେ ଏହା ସବୁବେଳେ ସମ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ । “ଯେତେବେଳେ ବାଲ୍ମୀକି (ସଫେଇ କର୍ମଚାରୀ)ମାନେ ଆମକୁ ଗାଳି ଦିଅନ୍ତି, ଆମେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପଛ ପାଖରେ ରଖି ଦେଉ,” ସୋନି କହନ୍ତି । “କେବେ କେମିତି ସେମାନେ ବି ଆମର ପତ୍ର ଓ ଝାଡୁ ନେଇ ଯାଆନ୍ତି ।”

“ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ କଚରା (ଅଳିଆ) ବୋଲି କହି ସେମାନେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଜାଳି ଦେବେ ବୋଲି ଧମକ ଦିଅନ୍ତି,” ଭାଗବତୀ କହନ୍ତି । “ଯାହାହେଲେ ବି ଏଇଟା ସରକାରୀ ଜମି, ଏବଂ ପ୍ରତି ମାସରେ, ରାସ୍ତା ଉପରେ ଯାହା କିଛି ପଡ଼ି ରହିଥାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସଫା କରିବା ଲାଗି କର୍ମଚାରୀମାନଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳିଥାଏ ।”

ଜାନୁଆରୀର ଗୋଟିଏ ଶୀତ ସକାଳରେ, ‘ପରୀ’ ଏହି ପରିବାର ସହିତ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରୁଥିବା ସମୟରେ, ରାସ୍ତାରେ ଝାଡୁ ମାରୁଥିବା ଜଣେ ସଫେଇ କର୍ମଚାରୀ ଅଟକି ଯାଇ ସେମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “କେବେ ତୁମେମାନେ ଏ ଜାଗା ଛାଡୁଛ ?”

ସୋନି ଜନ୍ମରୁ ବିକଳାଙ୍ଗ ଏବଂ ତେଣୁ, ତାଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଚାଲିବା କଷ୍ଟକର ହୋଇଥାଏ । ତାଙ୍କ ହାତ ଦୁଇଟି ବି ମୋଡ଼ି ହୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ ହାତରେ କିଛି କରିବା ବି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ । “ନିଜେ ନିଜେ ବସିବା କି ଚାଲିବା ମୋ ପାଇଁ କଷ୍ଟକର କାମ । ମୋ ଝିଅ ଭାଗବତୀ ମୋର ସହାୟତା କରେ,” ଘାଗରା ଓ ଚୋଲି ଉପରେ ଶାଲ ଘୋଡ଼ାଇ ହୋଇଥିବା ସୋନି କହନ୍ତି।

ଗତ କିଛି ମାସ ହେଲା ସେ ତାଙ୍କ ତଳିପେଟରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରିଆସୁଛନ୍ତି । ଗୋଟିଏ ବେସରକାରୀ ଡାକ୍ତରଖାନାରେ ପରୀକ୍ଷା କରାଇବା ଏବଂ ଔଷଧପତ୍ର ବାବଦରେ ତାଙ୍କ ପରିବାର ୧,୫୦୦ ଟଙ୍କା ଖର୍ଚ୍ଚ କରି ସାରିଛନ୍ତି । ଡାକ୍ତର ତାଙ୍କୁ ଅଲ୍‌ଟ୍ରାସାଉଣ୍ଡ କରାଇ ନେବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଛନ୍ତି ସିନା, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଏତେ ଟଙ୍କା ନାହିଁ । “ଚା’ କପ୍‌ଟିଏ ତିଆରି କରିବାକୁ ବି ପଇସା ନାହିଁ,” ସେ କହନ୍ତି ।

ଆଖପାଖରେ ସରକାରୀ ଡାକ୍ତରଖାନା ଅଛି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଆଧାର (ପରିଚୟ) କାର୍ଡ ନଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ମାଗଣାରେ ଚିକିତ୍ସା ସୁବିଧା ମିଳିପାରିବ ନାହିଁ । ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଥିବା ଏକମାତ୍ର ପରିଚୟ ପତ୍ରଟି ହେଲା ଗତ ବର୍ଷ ତାଙ୍କୁ ମିଳିଥିବା ଭୋଟର ପରିଚୟ ପତ୍ର ।

ସୁଖଲାଲଙ୍କର ‘କିଡ୍‌ନି ଷ୍ଟୋନ୍‌’ ରହିଛି ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ପଇସାପତ୍ର ହେଲେ ସେ ପାଖରେ ଥିବା ଏକ ବେସରକାରୀ ଡାକ୍ତରଖାନାକୁ ଯାଆନ୍ତି । ତାଙ୍କ ସବା ସାନଝିଅ ଭାଗବତୀ ମଧ୍ୟ କିଡ୍‌ନି ଷ୍ଟୋନ୍‌ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତା । ଚିକିତ୍ସା ନିମନ୍ତେ ଗତ ବର୍ଷ ତାଙ୍କ ପରିବାର ଗାଁର ଜଣେ ପଡ଼ୋଶୀଙ୍କ ପାଖରୁ ୪୦,୦୦୦ ଟଙ୍କା କରଜ କରିଥିଲେ । ଏହି କରଜ ପରିଶୋଧ କରିବା ଲାଗି ସେମାନେ ଏବେ ସଂଘର୍ଷ କରୁଛନ୍ତି ।

ଏ ବର୍ଷ ମାର୍ଚ୍ଚ ମାସ ୧୪ରେ ହୋଲି ପଡ଼ିବ ଏବଂ ଏହା ପରେ ତାଙ୍କ ପରିବାର ରାଜସ୍ଥାନ ଫେରିଯାଇ ଆଧାର କାର୍ଡ ପାଇବାକୁ ଏବଂ ଏକ ଭିନ୍ନକ୍ଷମ ଭତ୍ତା ପାଇଁ ଆବେଦନ କରିବାକୁ ଠିକ୍‌ କରିଛନ୍ତି । ରାଜସ୍ଥାନରେ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଯିବା ବେଳକୁ ପ୍ରତି ପରିବାର ପ୍ରାୟ ୧୦,୦୦୦ରୁ ୧୨,୦୦୦ ଟଙ୍କା ଯୋଗାଡ଼ କରିସାରିଥାଆନ୍ତି ।

“ହମ୍‌ନେ ତୋ ୧ ଲାଖ ଭି ନହିଁ ଦେଖା । ୧ ଲାଖ କିତ୍‌ନା ହୋତା ହେ ହମ୍‌ନେ କଭି ଦେଖା ଭି ନହିଁ ହୈ । ଲାଖ ଦେଖା ହୋତା ତୋ ହମ୍‌ ମର୍‌ ଭି ଯାଏ (ଆମେ ଆମ ଜୀବନରେ ଲକ୍ଷେ (ଟଙ୍କା) ଦେଖିନୁ । ଯଦି ଦେଖିଥାଆନ୍ତୁ, ହୁଏତ ଆମେ ମରିଯାଆନ୍ତୁ),” ତାଙ୍କ କୁଡ଼ିଆ ବାହାରେ ବିକ୍ରି ପାଇଁ ସଜାଇ ରଖାଯାଇଥିବା ଝାଡୁଗୁଡ଼ିକର ଛାଇରେ ବସି ପଥର ଖଣ୍ଡରେ ଲୁଡ଼ୋ ଖେଳୁଥିବା ଭାଗବତୀ ଓ ଦେଓଲିଙ୍କୁ ଚାହିଁ ଶୁଖିଲା ହସ ହସି କହନ୍ତି ରୁକ୍ମଣୀ ।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍