रस्त्यावरचं जगणं

“एक झाडू तयार करण्याचे सात टप्पे असतात,” भगवती म्हणाली.

केवळ २० वर्षांच्या भगवतीला ही कला अवगत आहे. आई आणि इतर कुटुंबियांकडून ती झाडू तयार करायला शिकली. “आधी आम्ही खजूराची पानं वेगवेगळी करतो, त्यानंतर कोवळी पानं काढून टाकतो,” तिनं सांगितलं.

एका मोठ्या पिसासारख्या पानाला छोटीछोटी पानं असतात, त्यांना ती तुकडे तुकडे म्हणते. झाडू तयार करणारे ही सगळी छोटी पानं तोडून त्यांच्या छोट्या छोट्या पेंड्या बांधून ठेवतात. त्यानंतर ती एका बांबूला बांधून त्यावर पॉलिथीन घट्ट गुंडाळतात. शेवटचा टप्पा म्हणजे पानं लहान करून त्यांच्या कडा काढून टाकण्याचा असतो, असं तिनं सांगितलं. अधूनमधून तिची बहीण देवळी डोकावून जात होती.

त्या दोघी मावस बहिणींना त्यांच्या लहानपणी बघितलेली झाडू तयार करायची सगळी पद्धत आठवत होती. पंजाबमधल्या मालौत गावातल्या एका रस्त्याच्या कडेला भगवतीची आई सोनी देवी इतर बायकांसोबत गोल करून बसली होती. झाडू तयार करताना प्रत्येक टप्प्यावर आपलं काम झालं की ते पुढच्या बाईकडे सोपवताना होणारी त्यांची लयबद्ध हालचाल एका सुंदर नृत्यासारखीच होती.

आपल्या पारंपरिक कामातला उत्साह देवळीच्या बोलण्यातून जाणवत होता. “लहानपणापासूनच आम्ही खूप मन लावून झाडू तयार करायचं काम करायचो आणि आजही आम्ही हे काम मनापासून करतो,” तिनं सांगितलं. देवळी तिची आई रुख्मिणीकडून हे काम शिकली आता ती तिच्या तीन लहान बहिणींना हे काम शिकवणार आहे.

तिची मावस बहीण भगवती या कामाबाबत तिच्याइतकीच उत्साही असली तरी व्यवहारीसुद्धा आहे. “कष्ट केले तर खायला मिळेल. काम नाही केलं तर खायचं काय?” असा तिचा प्रश्न आहे. तिच्या आईकडून लहानपणापासून ती हेच ऐकत आलीय, की झाडू तयार नाही केले तर आपण खायचं काय? झाडू तयार करण्यासाठी राजस्थानमधल्या मेवाडमधून पंजाबमध्ये गेलेल्या इतर सगळ्या लोकांची हीच भावना आहे.

त्यांच्या कुटुंबात कित्येक पिढ्यांपासून झाडू तयार करण्याचं काम केलं जातंय. सोनी दहा वर्षांची असताना हे काम तिच्या आईकडून शिकली. तिनं नंतर तिच्या तीन मुलांना हे काम शिकवलं. भगवती जेव्हा दहा वर्षांची झाली तेव्हा तीही हे काम शिकायला लागली.

“जेव्हा आई झाडू तयार करायची तेव्हा ती मलापण एक झाडू तयार करायला देत असे. इतर मुलं जसं त्यांच्या शिक्षकांकडून शिकतात तसंच मी तिच्या सगळ्या सूचना ऐकत होते. आम्ही फक्त बघून बघून हे काम शिकतो,” असं भगवती म्हणाली.

“आम्हाला जर कधी हे काम जमलं नाही; तर आई आम्हाला रागावून किंवा कधीकधी एकदोन थपडा लगावून आमच्याकडून काम करून घेत असे,” देवळी हसत म्हणाली.

तिच्या हसण्यात आपला सूर मिसळून भगवती म्हणाली, “आम्हाला दोन्ही बाजूंनी भिती असायची, एका बाजूला आईचं रागावणं आणि दुसऱ्या बाजूला पानांच्या टोचणाऱ्या कडा.”

रस्त्याच्या कडेला भोवतीनं पानं आणि झाडू ठेवून बसलेल्या असताना या तिघींना येणाऱ्या जाणाऱ्या बसगाड्यांवरही लक्ष ठेवावं लागतं. श्री मुक्तसर साहिबमधल्या मालौतच्या दक्षिणेला राजस्थान आणि पूर्वेला हरियाणाची सीमा आहे. हे शहर राजस्थानच्या खूप जवळ आहे. हे शहर इथल्या पंजाबी जूतीसाठी प्रसिद्ध आहे. वाचा: ‘No one can craft a jutti like I do’

येताजाता लोकांना दिसावेत म्हणून तयार झालेले झाडू एका लाकडी स्टँडवर ठेवतात. “खजूराच्या पानांपासून बनवलेला झाडू हवा असला; तरी कोणी रोजच्या रोज विकत घेत नाही. प्रत्येक घरात झाडू असतोच,” देवळीनं आपला मुद्दा मांडला.

ती बोलत असताना सुरजीत कौर आणि ओंकार हे आई आणि मुलगा झाडू विकत घ्यायला आले. त्यांना पक्की तिब्बी या १६ किलोमीटर अंतरावरच्या गावातल्या दुकानात हे झाडू विकायला ठेवायचे होते. “सिमेंटच्या विटांनी बनवलेली जमीन खजूराच्या पानांपासून बनवलेल्या झाडूने चांगली स्वच्छ होते,” असं ओंकारनं सांगितलं. “बाकीचे झाडू सपाट जमिनीसाठी चांगले असतात,” असं सुरजित कौर म्हणाली.

ते ग्राहक निघून गेले आणि तिनं पुन्हा बोलायला सुरुवात केली.

“इथं आम्ही पैसे कमवण्यासाठी येतो. आमच्या आजोबा-पणजोबांपासून येतोय,” सोनी म्हणाली.

सोनी आणि तिचं कुटुंब राजस्थानमधल्या बगारिया या भटक्या जमातीतले आहेत. त्यांच्या राज्यात ही जमात मागास वर्गात गणली जाते. “राजस्थानमध्ये आमचं पक्कं घर नाही. इथं जसं आम्ही राहतो तशीच वस्तीत एक छोटी जागा आहे,” सोनी म्हणाली.

‘बगारिया’ ही जंगलात राहणारी जमात आहे आणि पंजाबमध्ये त्यांना अधिसूचित नसलेले आदिवासी म्हणून ओळखलं जातं. कधीतरी एकदा त्यांच्यावर गुन्हेगारीचा शिक्का बसल्यामुळे समाजातले लोक त्यांच्यापासून लांबच राहतात. त्यामुळे त्यांच्या विकासात नेहमी अडथळे येत गेले. “आता जंगलांमध्ये उत्पन्नाचं काही साधन राहिलं नाही. त्यामुळे नाईलाजाने त्यांना जगण्यासाठी जंगलाबाहेर पडून शहरात यावं लागलं,” मंथनचे संस्थापक संचालक तेजाराम माळी यांनी सांगितलं. राजस्थानमधल्या अजमेर इथली त्यांची ही अशासकीय सामाजिक संस्था जिल्ह्यातल्या बगारिया जमातीसाठी काम करते.

“राजस्थानमध्ये काम नाही,” सोनी पुढे म्हणते. “तिथे पाणीटंचाई असून आम्हाला ते विकत घ्यावं लागतं. इथे आम्हाला अन्न मिळतं, पाणी मिळतं आणि काही झाडूही विकले जातात. झाडू तयार करण्यासाठी इथे आम्हाला खजुराची पानंही मिळतात.”

सोनी आणि सुखलाल हे चाळीशीतलं जोडपं आपल्या तीन मुलांसोबत गेली कितीतरी वर्ष फिरत आहे. राजस्थानमधल्या भिलवाडा जिल्ह्यातल्या गंगापूरपासून ते आतापर्यंत ७०० किलोमीटरपेक्षा जास्त स्थलांतर झालंय त्यांचं. तिच्या मतदान ओळखपत्रावर तिचा पत्ता बस स्थानकाजवळ, माली खेरा गाव, भिलवाडा असा आहे. यातून तिचं भटकं आयुष्य प्रतिबिंबित होतं.

रेल्वे, बसमधून प्रवास करून ते मालौतला आले. आता त्यांच्या सर्वात मोठ्या मुलीचं आणि मुलाचं लग्न झालंय. ते आपल्या कुटुंबासोबत राहतात. भगवती ही लग्न न झालेली सर्वात धाकटी मुलगी फक्त त्यांच्यासोबत येते. हे तिघं बस स्थानकाजवळ एका पालात राहतात.

पावसाळ्यापर्यंत ते मालौतमध्ये राहतात. जून-जुलै महिन्यात रस्त्याच्या कडेला असलेल्या पालात राहणं अवघड होतं. शिवाय, त्या दिवसात मिळणारी खजूराची पानंही ओली असतात आणि काळी पडतात. त्यांच्यापासून झाडू बनवणं शक्य नसतं. मग पावसाळा संपल्यावर ते परत मालौतमध्ये येतात.

गेल्या वर्षी तिची बहीण रुख्मिणी आणि तिचा ३४ वर्षांचा नवरा शंकर, त्यांची चार मुलं राजस्थानमधल्या कलेसरिया गावातून इथं आले. सोनीच्या गावापासून हे गाव ५० किलोमीटरवर आहे. ते सोनीच्या पालासमोरच रस्त्याच्या दुसऱ्या बाजूला एका पालात राहतात.

आता राजस्थानच्या मेवाड भागातून आलेल्या स्थलांतरितांची सहा पालं त्या भागात आहेत. ते सगळेच खजूराच्या पानांचे झाडू तयार करून विकतात. झाडू तयार करणारे बाकीचे लोक भटिंडा, जालंधर, मोगा, जगरान, कोटकपुरा अशा गावांमध्ये जातात. “आम्ही असेच आजूबाजूच्या शहरांमधून फिरत असतो. आम्ही कधीच एका ठिकाणी रहात नाही,” ती म्हणाली.

सोनीच्या पालाच्या मागे तात्पुरतं न्हाणीघर तयार केलं आहे, शौचाला थोड्या अंतरावरच्या झुडुपात जावं लागतं. बायकांसाठी ते अवघड असतं, विशेषतः पाळीच्या दिवसांत. त्यांना सॅनिटरी नॅपकिन्स वापरता येत नाहीत कारण ते परवडत नाही. त्या मग जुने कपडेच वापरतात.

उघड्यावरच्या राहण्यामुळे त्यांना चिरडलं जाण्याची भीती आहे. “आम्ही रस्त्यावर डोकं ठेवून झोपतो. आमची पालं रस्त्यापासून फार लांब नाहीत. एखादी गाडी अंगावरुन गेली तर सगळं कुटुंबच ठार होईल. पण आमच्याकडे दुसरा पर्याय काय आहे?” रुख्मिणीनं हताशपणे विचारलं.

सोनी आणि सुखलालच्या पालाबाहेर चूल म्हणून विटा रचून त्यावर पत्र्याचा डबा ठेवला आहे. सुखलालनं दहा रुपयांना आणलेल्या कच्च्या टोमॅटोसोबत ते चपाती खात आहेत. “हेच आमचं जेवण आहे,” सुखलाल म्हणाला.

खजूराच्या पानांच्या पेंड्या, ज्यांना ते पुळी म्हणतात, पालासमोर व्यवस्थित मांडून ठेवल्या आहेत. “त्यांचा रंग पांढरा होईपर्यंत १० दिवस आम्ही त्या उन्हात वाळवतो,” सुखलाल म्हणाला.

असं करणं नेहमीच शक्य नसतं. ‘वाल्मिकी’ म्हणजे स्वच्छता कर्मचारी रागावतात तेव्हा आम्हाला ते मागं ठेवावे लागतात. “काही वेळा ते आमची पानं आणि झाडू उचलून घेऊन जातात,” सोनी म्हणाली.

“या पानांना कचरा म्हणून जाळून टाकण्याची धमकी ते आम्हाला देतात,” भगवती म्हणाली. “आम्ही त्यांना काय बोलणार? शेवटी ही सरकारी जमीन आहे. दर महिन्याला सरकारकडून त्यांना रस्ते स्वच्छ करण्याचा आदेश मिळतो. रस्त्यावर काहीही असता कामा नये अशा सूचना त्यांना दिलेल्या असतात.”

जानेवारी महिन्यातल्या थंडीत एके दिवशी सकाळी जेव्हा पारीचे सदस्य या कुटुंबाशी बोलत होते तेव्हाच एक स्वच्छता कर्मचारी आला आणि “तुम्ही इथून कधी जाणार?” असं त्यांना विचारायला लागला.

सोनी जन्मतःच पायानं अधू आहे. त्यामुळे तिला चालताना त्रास होतो. तिचे हातही वळलेले असल्यामुळे हातानं काम करणंही तिला अवघड जातं. “बसून आपलं आपण काम करणं मला कठीण जातं. माझी मुलगी भगवती मला कामात मदत करते,” अंगावर शाल पांघरलेल्या सोनीनं सांगितलं.

गेले काही महिने ती पोटदुखीनंही त्रस्त आहे. खाजगी दवाखान्यातल्या औषधोपचारासाठी त्यांनी १५०० रुपये खर्च केले. डॉक्टरांनी तिला सोनोग्राफी करून घ्यायला सांगितलंय. पण तेवढे पैसे त्यांच्याकडे नाहीत. “एक कप चहा करून घ्यायलाही पुरेसे पैसे नाहीत,” ती म्हणाली.

आसपास सरकारी दवाखाने आहेत. मात्र आधार कार्ड नसल्यामुळे तिला तिथले मोफत उपचार मिळू शकत नाहीत. गेल्या वर्षी मिळालेलं मतदार ओळखपत्र एवढं एकच ओळखपत्र तिच्याकडे आहे.

सुखलालला मूतखड्याचा त्रास आहे. जेव्हा पैसे असतात तेव्हा तो जवळच्या खाजगी दवाखान्यात जाऊन उपचार करून घेतो. त्यांच्या सगळ्यात धाकट्या मुलीला, भगवतीलासुद्धा मूतखड्याचा त्रास होतो. तिच्या उपचारांसाठी त्यांनी मागच्या वर्षी त्यांच्या गावातल्या शेजाऱ्याकडून ४०००० रुपये कर्ज घेतलं आहे. आता ते परत करण्यासाठी ते धडपड करत आहेत.

१४ मार्चला होळी झाल्यानंतर राजस्थानमध्ये परत जायचा विचार ते करतायत. तिकडे गेल्यानंतर आधारकार्ड काढून घेण्याचा आणि दिव्यांगांसाठीच्या मदतीसाठी अर्ज करण्याचा त्यांचा विचार आहे. प्रत्येक कुटुंबाला राजस्थानला परत जाताना सुमारे १० ते १५ हजार रुपये घेऊन जाणं शक्य होतं.

“आम्ही कधी एक लाख पाहिलेच नाहीत. एक लाख म्हणजे किती रुपये असतात आम्ही कधी बघितलेलंच नाही. लाख बघितले असते तर आम्ही मेलोच असतो,” रुख्मिणी रागानं म्हणाली. त्यावेळी त्यांनी विकायसाठी ठेवलेल्या झाडूंच्या सावलीत भगवती आणि देवळी दगडांचा लुडो खेळत होत्या.

अनुवाद : सुरेखा जोशी