‘റോഡിൽ തലവെച്ചാണ് ഞങ്ങളുറങ്ങുന്നത്’

“ഒരു ചൂ‍ലുണ്ടാക്കാൻ ഏഴ് ഘട്ടങ്ങളുണ്ട്,” ഭഗവതി പറയുന്നു.

20 വയസ്സേ ഉള്ളുവെങ്കിലും അമ്മയിൽനിന്നും കുടുംബത്തിലെ മറ്റുള്ളവരിൽനിന്നും അവൾ ഈ കല പഠിച്ചെടുത്തിട്ടുണ്ട്. “ആദ്യം പനയോലയുടെ തണ്ട് രണ്ടായി മുറിക്കും. പിന്നെ അതിന്റെ ഇലകൾ ഉരിഞ്ഞുമാറ്റും,” ഭഗവതി ഈ റിപ്പോർട്ടറോട് വിവരിക്കുന്നു.

“ചെറിയ ചെറിയ കഷണങ്ങളാക്കി” എന്നാണ് ഇലകൾ ഉരിച്ചുകളയുന്നതിനെ അവൾ വിവരിക്കുന്നത്. വലിയൊരു ഓലയിലെ ചെറിയ ഇലകളെയാണ് ഭഗവതി സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ശേഷം ഇവ ശേഖരിക്കുന്നു. പിന്നീട് അവയെ ഒരു മുളന്തണ്ടിൽ ബലമായി കെട്ടിവെച്ച്, ഏറ്റവുമൊടുവിലത്തെ ഘട്ടത്തിൽ ഇലകളുടെ അറ്റമൊക്കെ കത്രിച്ച് വൃത്തിയാക്കുന്നു. അവളുടെ ബന്ധത്തിലുള്ള സഹോദരി ദേവലിയും ഇടയ്ക്ക് കൂടുന്നുണ്ട്.

ഓരോഘട്ടവും, ഈ ഇരുസഹോദരിമാർക്ക് ഹൃദിസ്ഥമാണ്. പഞ്ചാബിലെ മലോട്ടിലെ ഒരു തെരുവിൽ, സോണി ദേവിയും ഈ പെൺകുട്ടികളും വട്ടത്തിൽ ഇരുന്ന് ജോലിചെയ്യുകയായിരുന്നു. നന്നായി പരിശീലിച്ച ഒരു കാര്യം ചെയ്യുന്നതുപോലെ, മൂവരും ഓരോ ജോലികൾ ചെയ്ത്, അടുത്തയാളിന് അത് കൈമാറുന്നു.

കുടുംബത്തിന്റെ ഈ കലയോടുള്ള ദേവലിയുടെ അഭിനിവേശം അവളുടെ വാക്കുകളിൽ തെളിയുന്നു. “കുട്ടിക്കാലം മുതൽക്കേ, ഈ ചൂലുകളുണ്ടാക്കാൻ ഞങ്ങൾക്കിഷ്ടമായിരുന്നു. ഇപ്പോഴും അതെ.” അമ്മ രുൿമിണിയിൽനിന്നാണ് അവൾ ഇത് പഠിച്ചത്. താഴെയുള്ള മൂന്ന് സഹോദരർക്ക് ഇത് പകർന്നുനൽകാൻ അവൾക്ക് ആഗ്രഹമുണ്ട്.

ഭഗവതിക്കും ഇതേ ആവേശമൊക്കെയുണ്ടെങ്കിലും, അവൾ കൂടുതൽ പ്രായോഗികബുദ്ധിയുള്ളവളാണ്. “നല്ലവണ്ണം അദ്ധ്വാനിച്ചാലേ ഭക്ഷണത്തിനുള്ളത് കിട്ടൂ ജോലി ചെയ്തില്ലെങ്കിൽ എങ്ങിനെ ഭക്ഷണം കഴിക്കും?” അവൾ ചോദിക്കുന്നു. പണ്ട്, അവളുടെ അമ്മ ചോദിച്ചിരുന്ന ഈ ചോദ്യം കേട്ടാണ് അവളും വളർന്നത്. രാജസ്ഥാനിലെ മേവാറിൽനിന്ന് പഞ്ചാബിലേക്ക് കുടിയേറാറുള്ള മറ്റ് ചൂൽ നിർമ്മാതാക്കളും ഇതേ തോന്നൽ പങ്കിടുന്നവരാണ്.

ചൂലുണ്ടാക്കുന്ന കല, തലമുറകളായി കുടുംബം ചെയ്തുവരുന്നതാണ്. 10-ആമത്തെ വയസ്സിലാണ് സോണി അത് അമ്മയിൽനിന്ന് പഠിച്ചത്. അത്, തന്റെ മൂന്ന് മക്കൾക്കും അവർ കൈമാറുകയും ചെയ്തു. അതുകൊണ്ട് 10 വയസ്സായപ്പോൾത്തന്നെ ഭഗ‌വതി ആ കല പഠിക്കാൻ തുടങ്ങി.

“അമ്മ ഒരു ചൂലുണ്ടാക്കിയാൽ, എനിക്കും ഒന്ന് തരും. ഒരു ശിഷ്യ ടീച്ചർ പറയുന്നതുപ്രകാരം ചെയ്യുന്നതുപോലെ ഞാനും അതുണ്ടാക്കും. “സൂക്ഷിച്ച് നോക്കിയാണ് ഓരോ ചുവടും ഞങ്ങൾ ഹൃദിസ്ഥമാക്കുക,” ഭഗവതി പറയുന്നു.

“ചെയ്യാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുമ്പോൾ, അമ്മ ചീത്ത പറയുകയോ ചിലപ്പോൾ ഒരു വീക്ക് തരികയോ ചെയ്യും,” ദേവലി ചിരിച്ചുകൊണ്ട് പറയുന്നു.

“രണ്ട് കാര്യങ്ങളും പേടിക്കണം, അമ്മയുടെ ചീത്ത പറച്ചിലും, ഈന്തപ്പനയിലയുടെ കൂർത്ത ഭാഗവും. രണ്ടും,” ചിരിയിൽ ചേർന്നുകൊണ്ട് ഭഗവതി പറയുന്നു.

ഇലകളും ചൂലുകളും ചുറ്റും പരന്നുകിടക്കുന്ന ആ നടപ്പാതയിലിരിക്കുന്ന മൂവരും, ശ്രീ മുക്തസർ സാഹിബിലെ മലോട്ട് ടെർമിനലിൽനിന്ന് ഹോണടിച്ചുകൊണ്ട് വരുകയും പോവുകയും ചെയ്യുന്ന ബസ്സുകളെ ഇടയ്ക്കൊന്ന് തലയുയർത്തിനോക്കും. തെക്ക് രാജസ്ഥാനും, കിഴക്ക് ഹരിയാനയുമായി അതിർത്തി പങ്കിടുന്ന പ്രദേശമാണ് അത്. കൂടുതൽ രാജസ്ഥാനോട് ചേർന്ന സ്ഥലം. പഞ്ചാബി ജൂത്തികൾക്ക് (ചെരുപ്പുകൾ) പ്രശസ്തമായ സ്ഥലം‌കൂടിയാണ് ഇത്. വായിക്കാം: എന്നെപ്പോലെ ജൂത്തിയുണ്ടാക്കാൻ ആർക്കുമാവില്ല

‘പ്രയാസ’മുള്ള പണിയാണ് ഇതെന്നാണ് പെൺകുട്ടികൾ പറയുന്നത്. ദിവസവും അവർക്കിത് ചെയ്തേ ഒക്കൂ. നാടോടികളുടെ ജീവിതരീതി കാരണം അവർക്ക് സ്കൂളിൽ പോകാനും കഴിയാറില്ല. ഇന്നുവരെ അവർ സ്കൂളിൽ പോയിട്ടില്ല.

രാവിലെ 10 മുതൽ സന്ധ്യയ്ക്ക് 6 മണിവരെയാണ് അവരുടെ തൊഴിൽ‌സമയം. ഇടയ്ക്ക് കുറച്ച് വിശ്രമിക്കും. “ഒരു കുടുംബം, ഒരു ദിവസത്തിൽ 20-25 ചൂലുകൾവരെ ഉണ്ടാക്കും,” ഭഗവതി പറയുന്നു. എന്നാൽ വിൽക്കാൻ സമയമെടുക്കും. “ഈ 20-25 ചൂലുകൾ വിൽക്കാൻ, അഞ്ച് ദിവസമെങ്കിലും വേണം, ഒരു ചൂല് 10-15 രൂപയ്ക്കാണ് വിൽക്കുന്നത്” സോണി ഈ റിപ്പോർട്ടറോട് പറഞ്ഞു.

പണികഴിഞ്ഞ ചൂലുകൾ മരത്തിന്റെ ഒരു സ്റ്റാൻഡിൽ, പ്രദർശിപ്പിച്ച് ആളുകളെ ആകർഷിപ്പിക്കുന്നു. “ഈന്തപ്പനകൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ ചൂലുകൾ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവർ എല്ലാദിവസവും വാങ്ങിക്കൊള്ളണമെന്നില്ല. ഒന്നുമില്ലെങ്കിലും എല്ലാ വീട്ടിലും ഒരു ചൂലെങ്കിലുമുണ്ടാവുമല്ലോ,” ദേവലി പറയുന്നു.

അവൾസംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, ഒരമ്മയും മകനും വന്നു. ഓംകാറും സുർജീത് കൌറും. 16 കിലോമീറ്റർ അകലെയുള്ള പക്കി ടിബ്ബി ഗ്രാമത്തിലെ അവരുടെ കടയിൽ വിൽക്കാനുള്ള ചൂലുകൾ ഇവിടെനിന്നാണ് അവർ വാങ്ങാറുള്ളത്. സിമന്റ് ചെയ്ത ഇഷ്ടികനിലത്ത്, ഈന്തപ്പനകൾകൊണ്ടുള്ള ചൂലാണ് നല്ലതെന്ന് ഓംകാർ പറയുന്നു. “മറ്റേ ചൂലുകൾ പരന്ന പ്രതലത്തിൽ മാത്രമേ പറ്റൂ,” സുർജിത് കൌർ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു.

അമ്മയും മകനും പോയപ്പോൾ, സ്ത്രീകൾ വീണ്ടും, നിർത്തിയ സ്ഥലത്തുനിന്ന് വർത്തമാനം തുടങ്ങി.

“ഞങ്ങളുടെ പൂർവ്വികർ ചെയ്തതുപോലെ, ഒരു ഉപജീവനത്തിനാണ് ഞങ്ങൾ ഇവിടേക്ക് വരുന്നത്,” സോണി പറഞ്ഞുതുടങ്ങുന്നു.

സോണിയും കുടുംബവും ബാഗഡിയ സമുദായക്കാരാണ്. രാജസ്ഥാനിൽനിന്നുള്ള പാർശ്വവത്കൃത, നാടോടിസമുദായക്കാരാണ് അവർ. അവരുടെ സംസ്ഥാനത്ത് അവർ പിന്നാക്കവിഭാഗമാണ് (എസ്.സി – ഷെഡ്യൂൾഡ് ക്ലാസ്). “നാട്ടിൽ ഞങ്ങൾക്ക് നല്ല വീടൊന്നുമില്ല. ഒരു കഷണം ഭൂമിയുണ്ട്. ഇതുപോലുള്ള ഒരു ചെറിയ കുടിലും,” സോണി പറയുന്നു.

പഞ്ചാബിൽ, ബാഗഡിയ സമുദായക്കാർ വനവാസികളും, കുറ്റവാളിഗോത്രപ്പട്ടികയിൽനിന്ന് ഒഴിവാക്കപ്പെട്ടവരുമാണ് (ഡീ-നോട്ടിഫൈഡ് ട്രൈബ്സ്). “ഒരിക്കൽ കുറ്റവാളികളായി മുദ്രകുത്തപ്പെട്ടതുകൊണ്ട്, സമൂഹം അവരെ അകറ്റിനിർത്തിയിരുന്നു. അത്, അവരുടെ വികസനത്തിന് കൂടുതൽ തടസ്സങ്ങളുണ്ടാക്കി. ഇപ്പോൾ, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ ലഭ്യമല്ലാതായതോടെ, ഉപജീവനത്തിനായി അവർക്ക് വീണ്ടും സമൂഹത്തിലിറങ്ങേണ്ടിവന്നു,” മന്ഥന്റെ സ്ഥാപക ഡയറക്ടറായ തേജാറാം മാലി പറയുന്നു. രാജസ്ഥാനിലെ അജ്മീർ ആസ്ഥാനമായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഈ സർക്കാരിതര സ്ഥാപനം, ജില്ലയിലെ ബഗാരിയകളോടൊപ്പം യോജിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

“രാജസ്ഥാനിൽ തൊഴിലൊന്നുമില്ല. വെള്ളത്തിനും ക്ഷാമമാണ്. ഞങ്ങൾക്ക് അത് വാങ്ങേണ്ടിവരാറുണ്ട്. ഇവിടെയാവുമ്പോൾ, ഭക്ഷണവും, വെള്ളവും കിട്ടും. ചൂലുകളും വിൽക്കാനാവുന്നു. ഇവിടെ ഈന്തപ്പനകൾപോലും കാണാം,” സോണി പറയുന്നു.

നാൽ‌പ്പതുകൾ കഴിഞ്ഞ സോണിയും ഭർത്താവ് സുഖ്‌ലാലും അവരുടെ മൂന്ന് മക്കളുമൊത്ത്, രാജസ്ഥാനിലെ ഭിൽ‌വാരാ ജില്ലയിലെ ഗംഗാപുരിൽനിന്ന് 700 കിലോമീറ്ററുകൾ താണ്ടി എത്രയോ വർഷങ്ങളായി ഇവിടെയെത്തുന്നു. ഭിൽ‌വാരയിലെ മാലി ഖേഡ ഗ്രാമത്തിൽ, ‘ബസ് സ്റ്റാൻഡിന് സമീപം’ എന്നാണ് സോണിയുടെ തിരിച്ചറിയൽ രേഖയിലെ മേൽ‌വിലാസം. നാടോടിജീവിതത്തിന്റെ പ്രതിഫലനമാണ് ആ രേഖ.

വിവിധ ട്രെയിനുകളും ബസ്സുകളും മാറിക്കയറിയാണ് അവർ മലോട്ടിലേക്ക് എത്തുന്നത്. ഇപ്പോൾ മൂത്ത മകനും മകളും, അവരുടെ കുടുംബത്തെ പരിപാലിച്ച് നാട്ടിൽ നിൽക്കുകയാണ്. വിവാഹപ്രായമാകാത്ത ഏറ്റവും ഇളയ മകൾ ഭഗവതി മാത്രമാണ് അവരെ അനുഗമിക്കുന്നത്. ബസ് സ്റ്റാൻഡിനടുത്തുള്ള ഒരു താത്ക്കാലിക കുടിലിലാണ് മൂന്നുപേരും താമസിക്കുന്നത്.

വർഷകാലം എത്തുന്നതുവരെയാണ് അവർ മലോട്ടിൽ താമസിക്കുക. ജൂൺ, ജൂലായ് മാസങ്ങളിലെ മഴയിൽ, തെരുവിൽ കഴിയാൻ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്. മാത്രമല്ല, മഴയിൽ, ഈന്തപ്പനയിലകൾ നനഞ്ഞ്, കറുത്ത നിറമാവുകയും ചെയ്യും. ചൂലുകളുണ്ടാക്കാൻ സാധിക്കില്ല. മഴ കഴിഞ്ഞാൽ അവർ വീണ്ടും മലോട്ടിലേക്ക് വരും.

കഴിഞ്ഞ വർഷം, അനിയത്തി രുൿമിണിയും 34 വയസ്സായ ഭർത്താവ് ശങ്കറും അവരുടെ നാല് മക്കളേയും കൂട്ടി ഇവിടേക്കെത്തി. നാട്ടിൽ, സോണിയുടെ ഗ്രാമത്തിൽനിന്ന് 50 കിലോമീറ്റർ അകലെയുള്ള രാജ്സമണ്ഡ് ജില്ലയിലെ കലേസാരിയ ഗ്രാമത്തിലാണ് അവർ താമസിക്കുന്നത്. സോണിയുടെ കുടിലിന്റെ നേരെ എതിർഭാഗത്തായി റോഡിനപ്പുറത്താണ് ഇപ്പോൾ അവരുടെ താമസം.

രാജസ്ഥാനിലെ മേവാർ പ്രദേശത്തുനിന്നുള്ള കുടിയേറ്റക്കാർ താമസിക്കുന്ന ആറ് കുടിലുകൾ ഇപ്പോൾ അവിടെയുണ്ട്. ഈന്തപ്പനയിലകൊണ്ടുള്ള ഈ ചൂലുകളുണ്ടാക്കിയും വിറ്റുമാണ് അവരെല്ലാവരും ജീവിക്കുന്നത്. ചൂലുണ്ടാക്കി വിൽക്കുന്ന മറ്റ് ചില കുടുംബങ്ങൾ ഭട്ടിൻഡ, ജലന്ധർ, മോഗ, ജഗ്രാവോൻ, കൊട്കപുര തുടങ്ങിയ പട്ടണങ്ങളിലും പോകാറുണ്ട്. “ഞങ്ങൾ ഒരിടത്തും സ്ഥിരമായി നിൽക്കാറില്ല. ഈ പട്ടണങ്ങളിലൊക്കെ ചുറ്റിനടക്കും,” സോണി പറയുന്നു.

സോണിയുടെ കുടിലിനോട് ചേർന്ന് ഒരു താത്കാലിക കുളിപ്പുരയുണ്ട്. അല്പം ദൂരെ, കുറ്റിക്കാടുകളുള്ള സ്ഥലത്താണ് കക്കൂസ്. സ്ത്രീകൾക്ക്, പ്രത്യേകിച്ചും ആർത്തവകാലത്ത്, വളരെ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്. സാനിറ്ററി പാഡുകൾക്കുപകരം, പഴയ തുണിക്കഷണങ്ങളാണ് അവർ ഉപയോഗിക്കുന്നത്. പാഡുകളൊന്നും വാങ്ങാനുള്ള കഴിവ് അവർക്കില്ല.

താമസം റോഡിലായതിനാൽ, അപകടസാധ്യതകൾ ഏറെയാണ്. “റോഡിൽ തലവെച്ചാണ് ഞങ്ങളുടെ കിടപ്പ്. എന്തെങ്കിലും അപകടമുണ്ടായാൽ, കുടുംബം ഒന്നടങ്കം ഇല്ലാതാവും. പക്ഷേ വേറെ എന്ത് വഴിയുണ്ട് ഞങ്ങൾക്ക്,” നിസ്സഹായയായി ചോദിക്കുന്നു രുൿമിണി.

സോണിയുടേയും സുഖ്‌ലാലിന്റെയും വീടിന്റെ മുമ്പിൽ, ഇഷ്ടികയുടെ മുകളിൽ വെച്ചിട്ടുള്ള ഒരു തകരപ്പാട്ടയാണ് അടുപ്പായി ഉപയോഗിക്കുന്നത്. ചുള്ളിക്കമ്പുകളുപയോഗിച്ചാണ് അടുപ്പ് കത്തിക്കുന്നത്. ചപ്പാത്തിയും കച്ചവടക്കാരനിൽനിന്ന് 10 രൂപയ്ക്ക് വാങ്ങിയ വെറും തക്കാളിയും കൂട്ടി ഭക്ഷണം കഴിച്ചുകൊണ്ട്, സുഖ്‌ലാൽ പറയുന്നു, “ഞങ്ങളുടെ ഭക്ഷണം ഇങ്ങനെയാണ്.”

റോഡിൽ, കുടിലിന്റെ മുമ്പിൽ, പുലി എന്ന് പറയുന്ന പനയോലകളുടെ കെട്ട് വൃത്തിയായി നിരത്തിവെച്ചിട്ടുണ്ട്. “10 ദിവസം അത് വെയിലത്തുണക്കും. വെളുപ്പ് നിറമാവുന്നതുവരെ,” സുഖ്‌ലാൽ പറയുന്നു.

ഇത് എല്ലായ്പ്പോഴും നടക്കാറില്ല. “വത്മീകിമാർ (ശുചീകരണത്തൊഴിലാളികൾ) ചീത്ത പറയും. അതിനാൽ, ചിലപ്പോൾ കുടിലിന്റെ പിന്നിലാണ് ഞങ്ങളിത് വെക്കുക. ഇടയ്ക്ക് അവർ വന്ന് ഇലകളും ചൂലുകളുമൊക്കെ എടുത്തുകൊണ്ടുപോവുകയും ചെയ്യും,” സോണി പറയുന്നു.

“ഇതൊക്കെ മാലിന്യമാണ്, തീയിടും എന്നൊക്കെ ചിലപ്പോൾ അവർ ഭീഷണിപ്പെടുത്താറുണ്ട്. ഞങ്ങൾക്കെന്ത് ചെയ്യാൻ പറ്റും? ഇതൊക്കെ സർക്കാർ സ്ഥലമല്ലേ? എല്ലാ മാസവും, റോഡൊക്കെ വൃത്തിയാക്കാൻ അവർക്ക് സർക്കാരിൽനിന്ന് ഉത്തരവ് കിട്ടുന്നുണ്ടാവും.”

ജനുവരിയിലെ ഒരു തണുപ്പുള്ള പ്രഭാതത്തിൽ, പാരി ഈ കുടുംബത്തിനോട് സംസാരിക്കുമ്പോൾ, റോഡ് വൃത്തിയാക്കിക്കൊണ്ടിരുന്ന ഒരു ശുചീകരണത്തൊഴിലാ‍ളി വന്ന് “എന്നാണ് നിങ്ങൾ സ്ഥലം വിടുന്നതെന്ന്” അവരോട് ചോദിക്കുന്നത് കേട്ടു,

സോണിക്ക് അംഗപരിമിതിയുണ്ട്. അതിനാൽ നടക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്. കൈകൾക്കും വളവുണ്ട്. അതിനാൽ, ജോലി ചെയ്യുന്നത് ഒരു വലിയ വെല്ലുവിളിയാണ്. “ഒറ്റയ്ക്ക് നടക്കാനും ഇരിക്കാനുമൊക്കെ ബുദ്ധിമുട്ടാണ് എനിക്ക്. മകൾ ഭഗവതി സഹായിക്കും,” മേൽവസ്ത്രത്തിനും ഘർഗയ്ക്കും മുകളിൽ ഷോൾ പുതച്ചുകൊണ്ട് സോണി പറയുന്നു.

കഴിഞ്ഞ കുറച്ച് മാസങ്ങളായി സോണിക്ക് വയറുവേദനയുമുണ്ട്. പരിശോധനകൾക്കും മരുന്നിനുമായി കുടുംബത്തിന് ഒരു സ്വകാര്യ ക്ലിനിക്കിൽ 1,500 രൂപ ചിലവാക്കേണ്ടിവന്നു. ഒരു അൾട്രാസൌണ്ട് സ്കാൻ ചെയ്യാൻ ഡോക്ടർ ഉപദേശിച്ചുവെങ്കിലും അത്രയും പൈസ അവരുടെ കൈയ്യിലില്ല. “ചായ ഉണ്ടാക്കാനുള്ള പൈസപോലും ഇല്ല,” അവർ പറയുന്നു.

ചുറ്റും സർക്കാർ ആശുപത്രികളുണ്ടെങ്കിലും, ആധാർ കാർഡ് (തിരിച്ചറിയൽ) ഇല്ലാത്തതിനാൽ സോണിക്ക് ആ സേവനം ലഭിക്കില്ല. കഴിഞ്ഞ വർഷം കിട്ടിയ വോട്ടർ കാർഡ് മാത്രമാണ് അവരുടെ കൈയ്യിലുള്ള ഒരേയൊരു തിരിച്ചറിയൽ രേഖ.

സുഖ്‌ലാലിന് വൃക്കയിലെ കല്ലിന്റെ അസുഖമുണ്ട്. കൈയ്യിൽ കാശുണ്ടാവുമ്പോൾ അടുത്തുള്ള സ്വകാര്യ ക്ലിനിക്കിൽ പോകും. ഭഗവതിക്കും വൃക്കയിലെ കല്ലിന്റെ അസുഖമുണ്ട്. കഴിഞ്ഞ വർഷം ഈ കുടുംബം, ചികിത്സയ്ക്കായി, നാട്ടിലെ ഒരു അയൽക്കാരനിൽനിന്ന് 40,000 രൂപ കടമെടുത്തിരുന്നു, ഇപ്പോഴും അതടയ്ക്കാൻ അവർ ബുദ്ധിമുട്ടുന്നുണ്ട്.

ഹോളിക്ക് ശേഷം നാട്ടിലേക്ക് മടങ്ങി, ആധാർ കാർഡ് ശരിയാക്കാനും, അംഗപരിമിതർക്കുള്ള പെൻഷന് അപേക്ഷിക്കാനും കുടുംബം ആലോചിക്കുന്നു. ഈവർഷം മാർച്ച് 14-നാണ് ഹോളി വരുന്നത്. നാട്ടിലേക്ക് മടങ്ങുമ്പോൾ ഓരോ കുടുംബത്തിന്റെയും കൈയ്യിൽ ഏകദേശം 10,000 മുതൽ 12,000 രൂപവരെ ഉണ്ടാവും.

“ഞങ്ങൾ ജീവിതത്തിൽ ഒരുലക്ഷം രൂപ തികച്ച് കണ്ടിട്ടില്ല. കണ്ടാൽ ഞങ്ങളൊരുപക്ഷേ മരിച്ചുപോയേക്കും,” പ്രദർശിപ്പിച്ചുവെച്ച ചൂലുകളുടെ നിഴലിൽ കല്ലുകൾകൊണ്ട് ലൂഡോ കളിക്കുന്ന ഭഗവതിയേയും ദേവലിയേയും നോക്കി, നിസ്സംഗതയോടെ രുൿമിണി പറയുന്നു.

പരിഭാഷ: രാജീവ് ചേലനാട്ട്