ʼನಾವು ರಸ್ತೆಯ ಮೇಲೆ ತಲೆಯಿಟ್ಟು ಮಲಗುತ್ತೇವೆʼ

“ಒಂದು ಪೊರಕೆಯ ತಯಾರಿಕೆ ಏಳು ಹಂತಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಭಗವತಿ.

ಭಗವತಿಗೆ ಕೇವಲ 20 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವರು ಈ ಕಸುಬಿನಲ್ಲಿ ಪರಿಣಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಇದನ್ನು ಅವರು ತಮ್ಮ ತಾಯಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಕುಟುಂಬ ಸದಸ್ಯರಿಂದ ಕಲಿತಿದ್ದಾರೆ. "ಮೊದಲು, ನಾವು ಈಚಲು ಗರಿಗಳನ್ನು ಮಧ್ಯದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತೇವೆ ಮತ್ತು ನಂತರ ಗರಿಗಳ ತುದಿಗಳನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತೇವೆ" ಎಂದು ಅವರು ಈ ವರದಿಗಾರರಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು.

ಅವರು ಗರಿಗಳ ತುದಿಯನ್ನು "ತುಕ್ಡೇ ತುಕ್ಡೇ [ಸಣ್ಣ ಚೂರುಗಳು]" ಎಂದುಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಈ ಎಲೆಗಳನ್ನು ಬಿದಿರನ ಕೋಲೊಂದಕ್ಕೆ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್‌ ಹಾಳೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಸುತ್ತಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಗೆ ಗರಿಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಭಗವತಿ ಪೊರಕೆ ತಯಾರಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ನಡುನಡುವೆ ಅವರ ತಂಗಿ ದೇವೋಲಿ ಕೂಡಾ ತನ್ನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು.

ಈ ಇಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರಿಯರು ಇಪ್ಪತ್ತರ ಪ್ರಾಯದ ಆಸುಪಾಸಿನಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಪೊರಕೆ ತಯಾರಿಕೆಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಎನ್ನುವುದು ಬಾಯಿಪಾಠ. ಭಗವತಿ ತನ್ನ ತಾಯಿ ಸೋನಿ ದೇವಿ ಮತ್ತು ಸಹೋದರಿ ದೇವೋಲಿಯೊಂದಿಗೆ ಪಂಜಾಬಿನ ಮಲೋಟ್ ಪ್ರದೇಶದ ಫುಟ್‌ಪಾರ್‌ ಒಂದರ ಮೇಲೆ ಎದುರುಬದುರಾಗಿ ವೃತ್ತಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ತರಬೇತಿ ಪಡೆದ ನೃತ್ಯಗಾರರಂತೆ ಅವರು ಒಬ್ಬರ ನಂತರ ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ತಮ್ಮ ಸರದಿಯ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಿ ಮುಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

ದೇವೋಲಿ ಈ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಬಹಳ ಸಮರ್ಪಣೆಯಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. "ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ, ನಮಗೆ ಪೊರಕೆಗಳನ್ನುತಯಾರಿಸುವುದೆಂದರೆ ಬಹಳ ಇಷ್ಟ.” ತನ್ನ ತಾಯಿ ರುಖ್ಮಣಿಯಿಂದ ಅವರು ಈ ಕಲೆಯನ್ನು ಕಲಿತರು ಮತ್ತು ಈಗ ತನ್ನ ಮೂವರು ತಂಗಿಯರಿಗೆ ಅದನ್ನು ಕಲಿಸಲು ಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ದೇವೊಲಿಯ ಸೋದರಸಂಬಂಧಿ ಭಗವತಿ, ಕುಟುಂಬದ ಕಸುಬಿನ ಬಗ್ಗೆ ಅವರಂತೆಯೇ ಉತ್ಸುಕರಾಗಿದ್ದರೂ, ಹೆಚ್ಚು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾರೆ: "ಕ್ಯೂಂಕಿ ಜಬ್ ಮೆಹನತ್ ಕರೆಂಗೆ ತೋ ತೋ ಖಾನೆ ಕೋ ಮಿಲೇಗಾ ಔರ್ ಮೆಹನತ್ ನಹಿ ಕರೆಂಗೆ ತೋ ಕ್ಯಾ ಖಾಯೆಂಗೆ [ನಾವು ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರೆ ಊಟಕ್ಕೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲಸ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಏನು ತಿನ್ನುವುದು]?" ಎಂದು ಆಕೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ತನ್ನ ತಾಯಿ ಸೋನಿ ದೇವಿ ಹೇಳುವುದನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ಆಕೆ ಬೆಳೆದಿದ್ದಾರೆ: "ನಾವು ಪೊರಕೆಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸದಿದ್ದರೆ, ಏನು ತಿನ್ನುತ್ತೇವೆ?" ಈ ಭಾವನೆಯನ್ನು ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಮೇವಾರ್ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಪಂಜಾಬ್‌ಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವ ಇತರ ಪೊರಕೆಗಳು ತಯಾರಕರು ಕೂಡ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಪೊರಕೆ ತಯಾರಿಕೆಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬವು ತಲೆಮಾರುಗಳಿಂದ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಸೋನಿ ತನ್ನ 10ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತಾಯಿಯಿಂದ ಇದನ್ನು ಕಲಿತರು ಮತ್ತು ಅವರು ತನ್ನ ಮೂವರು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಈ ಕಲೆಯನ್ನು ಕಲಿಸಿದರು. ಹೀಗಾಗಿ, ಭಗವತಿಗೆ 10 ವರ್ಷ ತುಂಬುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಈ ಕಸುಬಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲಾಯಿತು.

"ಅಮ್ಮ ಪೊರಕೆ ತಯಾರಿಸುವಾಗ, ನನಗೂ ಒಂದು ಪೊರಕೆಯನ್ನು ತಯಾರಿಸಲು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಶಿಕ್ಷಕರಿಂದ ಕಲಿಯುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಂತೆ ನಾನು ಅವರ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ಆಂಖೋಂ ಮೇ ಲೇಕರ್ ಸೀಖ್ ಲೇತೇ ಹೈ [ನಾವು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಂತವನ್ನೂ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಗಮನಿಸಿ ಜ್ಞಾಪಕದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ]," ಎಂದು ಭಗವತಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

"ನಾವು ಕಲಿಯಲು ಒದ್ದಾಡುವಾಗ, ನಮ್ಮ ತಾಯಂದಿರು ಗದರಿಕೆಯಿಂದ ಅಥವಾ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪೆಟ್ಟು ಕೊಡುವ ಮೂಲಕ ನಮಗೆ ಕಲಿಸುತ್ತಾರೆ" ಎಂದು ದೇವೊಲಿ ನಗುತ್ತಾ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

"ಎರಡೂ ಕಡೆಯಿಂದ ಭಯವಿರುತ್ತದೆ," ಎಂದು ಭಗವತಿ ಸೇರಿಕೊಂಡು ನಗುತ್ತಾ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. "ಒಂದೆಡೆ ಅಮ್ಮನ ಗದರಿಕೆ, ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ ಈಚಲು ಗರಿಗಳ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಅಂಚುಗಳು."

ರಸ್ತೆಯ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಎಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಪೊರಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಈ ಮೂವರು, ಮಲೋಟ್ ಬಸ್ ಟರ್ಮಿನಲ್‌ಗೆ ಬಂದು ಹೋಗುವ ಹಾರ್ನ್ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಾಗುವ ಬಸ್‌ಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪಂಜಾಬ್‌ನ ಶ್ರೀ ಮುಕ್ತಸರ್ ಸಾಹಿಬ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಲೋಟ್, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ರಾಜಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಹರಿಯಾಣದ ಗಡಿಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ರಾಜಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಪಟ್ಟಣವು ಪಂಜಾಬಿ ಜುತ್ತಿಗಳಿಗೆ (ಪಾದರಕ್ಷೆ) ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಓದಿ: ‘ನಾನು ತಯಾರಿಸುವಂತಹ ಜುತ್ತಿಯನ್ನು ತಯಾರಿಸಲು ಯಾರಿಂದಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ’

ಹುಡುಗಿಯರು ಈ ಕೆಲಸವನ್ನು ‘ಔಖ’ (ಕಷ್ಟದ್ದು) ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿದಿನ ಇದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಕುಟುಂಬದ ಸಂಚಾರಿ ಜೀವನಶೈಲಿಯಿಂದಾಗಿ ಇವರಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ – ಹುಡುಗಿಯರು ಎಂದಿಗೂ ಶಾಲೆಗೆ ಹೋದವರಲ್ಲ.

ಅವರ ಕೆಲಸದ ಸಮಯ ಬೆಳಗ್ಗೆ 10ರಿಂದ ಸಂಜೆ 6ರವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಮಧ್ಯೆ ಕೆಲವು ವಿರಾಮಗಳೂ ಇರುತ್ತವೆ. "ಒಂದು ಕುಟುಂಬವು ದಿನಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು 20-25 ಪೊರಕೆಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತದೆ" ಎಂದು ಭಗವತಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ, ಪೊರಕೆಗಳ ವ್ಯಾಪಾರವೆನ್ನುವುದು ನಿಧಾನಗತಿಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ. "20-25 ಪೊರಕೆಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲು ಐದು ದಿನಗಳು ಬೇಕಾಗುತ್ತವೆ" ಎಂದು ಸೋನಿ ಈ ವರದಿಗಾರರಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು. "ಒಂದು ಪೊರಕೆಯನ್ನು ಕೇವಲ 10 ಅಥವಾ 15 ರೂಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ."

ತಯಾರಾದ ಪೊರಕೆಗಳನ್ನು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದು ಹೋಗುವವರ ಗಮನ ಸೆಳೆಯಲು ಮರದ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡ್‌ ಒಂದಕ್ಕೆ ಒರಗಿಸಿಟ್ಟು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. "ಈಚಲು ಗರಿಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪೊರಕೆಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರತಿದಿನ ಖರೀದಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅಷ್ಟಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಪೊರಕೆ ಈಗಾಗಲೇ ಇದ್ದಿರುತ್ತದೆ" ಎಂದು ದೇವೊಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಅವರು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ಓಂಕಾರ್ ಮತ್ತು ಸುರ್ಜೀತ್ ಕೌರ್ ಎಂಬ ತಾಯಿ-ಮಗ, 16 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಪಕ್ಕಿ ಟಿಬ್ಬಿ ಗ್ರಾಮದ ತಮ್ಮ ಅಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟಕ್ಕೆಂದು ಪೊರಕೆ ಖರೀದಿಸಲು ನಿಂತರು. ಈಚಲು ಗರಿಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪೊರಕೆಗಳು ಸಿಮೆಂಟ್ ಗಾರೆಯ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಓಂಕಾರ್ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. "ಇತರ ಪೊರಕೆಗಳು ಸಮತಟ್ಟಾದ ಮೇಲ್ಮೈಗಳಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ," ಎಂದು ಸುರ್ಜೀತ್ ಕೌರ್ ಸೇರಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ಗ್ರಾಹಕರು ಹೊರಟುಹೋದ ನಂತರ, ಮಹಿಳೆಯರು ತಮ್ಮ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾರೆ.

"ಯಹಾಂ ರೋಟಿ-ಪಾನಿ ಕಮಾನೆ ಕೆ ಲಿಯೇ ಆತೇ ಹೈ. ಹಮಾರೆ ಬಾಪ್-ದಾದಾ ಸೇ ಆ ರಹೇ ಹೈ [ನಾವು ಇಲ್ಲಿ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ, ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರಂತೆ]," ಎಂದು ಸೋನಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸೋನಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಕುಟುಂಬವು ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಬಗಡಿಯಾ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರು, ಇದು ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ, ಅಲೆಮಾರಿ ಸಮುದಾಯ. ಅವರ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗದಡಿ (ಬಿಸಿ) ಪಟ್ಟಿಮಾಡಲಾಗಿದೆ. "ರಾಜಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಗಟ್ಟಿಮುಟ್ಟಾದ ಮನೆ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಒಂದು ಥಾನ್ (ಸಣ್ಣ ಭೂಮಿಯ ತುಂಡು) ಇದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ನಾವು ಇಲ್ಲಿನಂತೆಯೇ ಒಂದು ವಸತಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತೇವೆ" ಎಂದು ಸೋನಿ ತಿಳಿಸಿದರು.

ಬಗಡಿಯಾ ಸಮುದಾಯವು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಗುಂಪಾಗಿದ್ದು, ಪಂಜಾಬ್‌ನಲ್ಲಿ ಡಿ-ನೋಟಿಫೈಡ್ ಟ್ರೈಬ್ಸ್ (ಡಿಎನ್‌ಟಿ) ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿದೆ. "ಒಮ್ಮೆ ಅವರನ್ನು ಅಪರಾಧಿಗಳೆಂದು ಗುರುತಿಸಿದ್ದರಿಂದ, ಸಮಾಜವು ಅವರನ್ನು ದೂರವಿಟ್ಟಿತು, ಇದರಿಂದ ಅವರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಅಡ್ಡಿಯಾಯಿತು. ಈಗ ಸಹಜ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ಅವರು ಬದುಕಿಗಾಗಿ ಸಮಾಜದತ್ತ ಮುಖ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದೆ" ಎಂದು ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಅಜ್ಮೇರ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಮಂಥನ್ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ನಿರ್ದೇಶಕ ತೇಜರಾಮ್ ಮಾಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸರ್ಕಾರೇತರ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಗಡಿಯಾಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

"ರಾಜಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸವಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಸೋನಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. "ನೀರು ಕೂಡ ಕಡಿಮೆ—ನಾವು ಅದನ್ನು ಖರೀದಿಸಿ ತರಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಆಹಾರ, ನೀರು ಸಿಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಪೊರಕೆಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪೊರಕೆಯ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಈಚಲು ಗರಿಗಳೂ ಸಿಗುತ್ತವೆ."

ಸೋನಿ ಮತ್ತು ಆಕೆಯ ಪತಿ ಸುಖ್‌ಲಾಲ್, ಇಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ನಲವತ್ತರ ದಶಕದಲ್ಲಿದ್ದು, ತಮ್ಮ ಮೂವರು ಮಕ್ಕಳೊಂದಿಗೆ ವರ್ಷಗಟ್ಟಲೆ ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಭಿಲ್ವಾರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗಂಗಾಪುರದಿಂದ 700 ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ದೂರ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸೋನಿಯವರ ಮತದಾರರ ಗುರುತಿನ ಚೀಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವರ ವಿಳಾಸವನ್ನು ಭಿಲ್ವಾರದ ಮಾಲಿ ಖೇರಾ ಗ್ರಾಮದ ‘ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣದ ಬಳಿ’ ಎಂದು ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ—ಇದು ಅವರ ಸಂಚಾರಿ ಜೀವನದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಾಗಿದೆ.

ಅವರು ಮಲೋಟ್ ತಲುಪಲು ಹಲವಾರು ರೈಲು ಮತ್ತು ಬಸ್‌ಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈಗ, ಅವರ ದೊಡ್ಡ ಹೆಣ್ಣುಮಗಳು ಮತ್ತು ಮಗ ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಕುಟುಂಬಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಊರಿನಲ್ಲೇ ಉಳಿದಿದ್ದು, ಮದುವೆಯಾಗದ ಅವರ ಕಿರಿಯ ಮಗಳು ಭಗವತಿ ಮಾತ್ರ ಅವರೊಂದಿಗಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಮೂವರ ಕುಟುಂಬವು ಬಸ್ ನಿಲ್ದಾಣದ ಬಳಿಯ ಜುಗ್ಗಿಯಲ್ಲಿ (ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಗುಡಿಸಲು) ವಾಸಿಸುತ್ತದೆ.

ಅವರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಲೋಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮುಂಗಾರು ಆರಂಭವಾಗುವವರೆಗೆ ಇರುತ್ತಾರೆ—ಜೂನ್ ಮತ್ತು ಜುಲೈ ತಿಂಗಳ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ರಸ್ತೆ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಈಚಲು ಎಲೆಗಳು ಒದ್ದೆಯಾಗಿ ಕಪ್ಪಾಗುತ್ತವೆ, ಇದರಿಂದ ಪೊರಕೆ ತಯಾರಿಕೆ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂಗಾರು ಮುಗಿದ ನಂತರ ಅವರು ಮಲೌತ್‌ಗೆ ಮರಳುತ್ತಾರೆ.

ಕಳೆದ ವರ್ಷ, ಸೋನಿಯ ಸಹೋದರಿ ರುಖ್ಮಣಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಪತಿ ಶಂಕರ್ (34), ಸೋನಿಯವರ ಗ್ರಾಮದಿಂದ 50 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ, ರಾಜಸ್ಥಾನದ ರಾಜಸಮಂದ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾಲೇಸರಿಯಾ ಗ್ರಾಮದಿಂದತಮ್ಮ ನಾಲ್ಕು ಮಕ್ಕಳೊಂದಿಗೆ ಬಂದು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡರು. ಅವರು ಸೋನಿಯವರ ಜುಗ್ಗಿಯ ಎದುರು ರಸ್ತೆಯಾಚೆಗಿನ ಜುಗ್ಗಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತರು.

ಈಗ, ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಮೇವಾರ್ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಬಂದ ವಲಸಿಗರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಆರು ಜುಗ್ಗಿಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ, ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಈಚಲು ಎಲೆಗಳಿಂದ ಪೊರಕೆ ತಯಾರಿಸಿ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಿ ಜೀವನ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇತರ ಪೊರಕೆ ತಯಾರಿಕೆ ಕುಟುಂಬಗಳು ಬಠಿಂಡಾ, ಜಲಂಧರ್, ಮೊಗಾ, ಜಗ್ರಾಂ, ಕೊಟ್ಕಾಪುರಾದಂತಹ ನಗರಗಳಿಗೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಸೋನಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. "ನಾವು ಇಂತಹ ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತೇವೆ. ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸೋನಿಯವರ ಗುಡಿಸಲಿನ ಹಿಂದೆ ಒಂದು ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸ್ನಾನದ ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಶೌಚಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರದ ಪೊದೆಗಳೇ ಸ್ಥಳ, ಇದು ಒಂದಷ್ಟು ನಡಿಗೆಯ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮುಟ್ಟಿನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಯಾನಿಟರಿ ನ್ಯಾಪ್‌ಕಿನ್‌ಗಳ ಬದಲಿಗೆ ಅವರು ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಯ ತುಂಡುಗಳನ್ನು ಬಳಸಬೇಕಾಗಿದೆ—ನ್ಯಾಪ್‌ಕಿನ್‌ಗಳು ಅವರ ಪಾಲಿಗೆ ಖರೀದಿಸಲಾಗದ ವಿಲಾಸಿ ವಸ್ತು.

ರಸ್ತೆಯ ಮೇಲೆ ಬದುಕುವುದರಿಂದಾಗಿ ಯಾರಾದರೂ ಗಾಡಿ ಹಾಯಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಬಹುದೆನ್ನುವ ಭಯ ಸದಾ ಇರುತ್ತದೆ: "ಸಡಕ್ ಪರ್ ಮಾಥಾ ತೇಕ್ ಕರ್ ಸೋತೆ ಹೈ [ನಾವು ರಸ್ತೆಯ ಮೇಲೆ ತಲೆಯಿಟ್ಟು ಮಲಗುತ್ತೇವೆ]. ನಮ್ಮ ಗುಡಿಸಲು ರಸ್ತೆಯಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ದೂರವಿಲ್ಲ, ಒಂದು ವೇಳೆ ಅಪಘಾತವಾದರೆ, ನಮ್ಮ ಇಡೀ ಕುಟುಂಬವೇ ನಾಶವಾಗಬಹುದು. ಆದರೆ ನಮಗೆ ಬೇರೆ ಆಯ್ಕೆ ಏನಿದೆ?" ಎಂದು ರುಖಮಣಿ ಅಸಹಾಯಕವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಸೋನಿ ಮತ್ತು ಸುಖ್‌ಲಾಲ್‌ರ ಗುಡಿಸಲಿನ ಹೊರಗೆ, ಟಿನ್‌ ಡಬ್ಬವೊಂದನ್ನು ಇಟ್ಟಿಗೆ ಮೇಲೆ ಒಲೆ ಮೇಲಿರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿಗೆ ಸೌದೆಯನ್ನು ಉರುವಲಾಗಿ ಬಳಲಸಲಾಗುತ್ತದೆ. 10 ರೂಪಾಯಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರಿಯಿಂದ ಖರೀದಿಸಿದ ಕಚ್ಚಾ ಟೊಮೇಟೊದೊಂದಿಗೆ ಚಪಾತಿಯನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಸುಖ್‌ಲಾಲ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, "ನಮ್ಮ ಊಟ ಹೀಗಿರುತ್ತದೆ."

ಈಚಲು ಗರಿಗಳ ಕಟ್ಟುಗಳನ್ನು 'ಪುಲಿ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅವರ ಜುಗ್ಗಿಯ ಮುಂಭಾಗದ ರಸ್ತೆಯ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಸಾಲಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ. "ಅವು ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ತಿರುಗುವವರೆಗೆ 10 ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿ ಒಣಗಿಸುತ್ತೇವೆ" ಎಂದು ಸುಖ್‌ಲಾಲ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಇದು ಯಾವಾಗಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. "ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು [ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಕಾರ್ಮಿಕರು] ನಮ್ಮನ್ನು ಗದರಿದಾಗ, ಎಲೆಗಳನ್ನು ಹಿಂದೆ ಇಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ" ಎಂದು ಸೋನಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. "ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ, ಅವರು ನಮ್ಮ ಎಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಪೊರಕೆಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ."

"ಅವರು ಎಲೆಗಳನ್ನು 'ಕಚ್ರಾ' [ಕಸ] ಎಂದು ಕರೆದು ಸುಡುವುದಾಗಿ ಬೆದರಿಕೆ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ," ಎಂದು ಭಗವತಿ ಸೇರಿಸುತ್ತಾಳೆ. "ನಾವು ಅವರಿಗೆ ಏನು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯ? ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಇದು ಸರ್ಕಾರಿ ಭೂಮಿ, ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ತಿಂಗಳು ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿರುವ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತೆರವುಗೊಳಿಸುವ ಆದೇಶ ಸಿಗುತ್ತದೆ."

ಜನವರಿಯ ಚಳಿಗಾಲದ ಬೆಳಗ್ಗೆ, ಪರಿ ಕುಟುಂಬದೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ರಸ್ತೆ ಗುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಒಬ್ಬ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಕಾರ್ಮಿಕ ನಿಂತು ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ, "ನೀವು ಯಾವಾಗ ಹೊರಡುತ್ತೀರಿ?"

ಸೋನಿಯವರಿಗೆ ಜನ್ಮಜಾತ ಅಂಗವೈಕಲ್ಯವಿದ್ದು, ಇದರಿಂದ ನಡೆಯುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಅವರ ಕೈಗಳು ತಿರುಚಿರುವ ಕಾರಣ, ಅವುಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದು ಸವಾಲಾಗಿದೆ. "ನನಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ನಡೆಯುವುದು ಕಷ್ಟ. ನನ್ನ ಮಗಳು ಭಗವತಿ ನನಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ" ಎಂದು ಸೋನಿ, ತನ್ನ ಬೆಚ್ಚನೆಯ ಟಾಪ್ ಮತ್ತು ಘಾಗ್ರಾದ ಮೇಲೆ ಶಾಲು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡ ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕಳೆದ ಕೆಲವು ತಿಂಗಳಿಂದ ಸೋನಿಗೆ ಹೊಟ್ಟೆನೋವಿನಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಕುಟುಂಬವು ಖಾಸಗಿ ಕ್ಲಿನಿಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಔಷಧಿಗಳಿಗಾಗಿ 1,500 ರೂ. ಖರ್ಚು ಮಾಡಿದೆ. ವೈದ್ಯರು ಅವರಿಗೆ ಅಲ್ಟ್ರಾಸೌಂಡ್ ಮಾಡಿಸಲು ಸಲಹೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಅವರ ಬಳಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಹಣವಿಲ್ಲ. "ಒಂದು ಕಪ್ ಚಹಾ ತಯಾರಿಸಲೂ ಹಣವಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸರ್ಕಾರಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿವೆ, ಆದರೆ ಸೋನಿಯವರ ಬಳಿ ಆಧಾರ್ (ಗುರುತಿನ) ಕಾರ್ಡ್ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಉಚಿತ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಅವರ ಬಳಿ ಇರುವ ಏಕೈಕ ಗುರುತಿನ ದಾಖಲೆಯೆಂದರೆ ಕಳೆದ ವರ್ಷ ನೀಡಲಾದ ಮತದಾರ ಕಾರ್ಡ್.

ಸುಖ್‌ಲಾಲ್‌ಗೆ ಕಿಡ್ನಿ ಕಲ್ಲಿನ ಸಮಸ್ಯೆಯಿದ್ದು, ಹಣವಿದ್ದಾಗ ನೆರೆಯ ಖಾಸಗಿ ಕ್ಲಿನಿಕ್‌ಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಕಿರಿಯ ಮಗಳು ಭಗವತಿಯೂ ಕಿಡ್ನಿ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದರು. ಕಳೆದ ವರ್ಷ, ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಾಗಿ ಕುಟುಂಬವು ತಮ್ಮ ಗ್ರಾಮದ ನೆರೆಯವರಿಂದ 40,000 ರೂ. ಸಾಲ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು. ಈ ಸಾಲವನ್ನು ಮರುಪಾವತಿಸಲು ಅವರು ಕಷ್ಟಪಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಈ ವರ್ಷ ಮಾರ್ಚ್ 14ರ ಹೋಳಿ ಹಬ್ಬದ ನಂತರ ಕುಟುಂಬವು ರಾಜಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಮರಳಿ, ಆಧಾರ್ ಕಾರ್ಡ್‌ ಪಡೆಯಲು ಮತ್ತು ಅಂಗವೈಕಲ್ಯ ಪಿಂಚಣಿಗೆ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಯೋಜಿಸಿದೆ. ಪ್ರತಿ ಕುಟುಂಬವು ಸುಮಾರು 10,000ರಿಂದ 12,000 ರೂ. ಜೊತೆಗೆ ರಾಜಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಮರಳುತ್ತದೆ.

"ಹಮನೇ ತೋ 1 ಲಾಖ್ ಭೀ ನಹಿ ದೇಖಾ. 1 ಲಾಖ್ ಕಿತನಾ ಹೋತಾ ಹೈ ಹಮನೇ ಕಭಿ ದೇಖಾ ಭಿ ನಹೀ ಹೈ. ಲಾಖ್ ದೇಖಾ ಹೋತಾ ತೋ ಹಮ್ ಮರ್ ಭಿ ಜಾಯೇ [ನಾವು ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಲಕ್ಷ (ರೂಪಾಯಿ) ಕೂಡ ನೋಡಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಲಕ್ಷವೆಂದರೆ ಎಷ್ಟು ಎನ್ನುವುದನ್ನು ನಾವು ಎಂದಿಗೂ ನೋಡಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿ ನೋಡಿದ್ದರೆ ನಾವು ಸಾಯುತ್ತಿದ್ದೆವೇನೋ]" ಎಂದು ರುಖಮಣಿ ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುವಾಗ ಅವರ ನೋಟಭಗವತಿ ಮತ್ತು ದೇವೊಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಿಟ್ಟಿರುವ ಪೊರಕೆಗಳ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಲೂಡೋ ಆಟವಾಡುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಿತ್ತು.

ಅನುವಾದ: ಶಂಕರ. ಎನ್. ಕೆಂಚನೂರು