'અમે રસ્તા પર માથું ટેકવીને સૂઈએ છીએ’

ભાગવતી કહે છે, "ઝાડુ બનાવવાના સાત તબક્કા હોય છે."

માત્ર 20 વર્ષના હોવા છતાં ભાગવતી પોતાની માતા અને પરિવારના બીજા લોકો પાસેથી શીખેલી પોતાની કળા જાણે છે. તેઓ આ પત્રકારને કહે છે, "પહેલા અમે ખજૂરીના પાનને બે ભાગમાં ચીરીએ છીએ, પછી નાના-નાના પાંદડા કાઢી નાખીએ છીએ."

નાના-નાના પાંદડા જે ભેગા મળીને એક મોટા પીંછા જેવું પાન બનાવે છે તેનો ઉલ્લેખ તેઓ "ટુકડે ટુકડે [નાના ટુકડા]" તરીકે કરે છે. ઝાડુ બનાવનારા આમાંના દરેકને કાપીને બંડલોમાં ભેગા કરે છે. પછી તેમને વાંસની લાકડી પર બાંધવામાં આવે છે અને પન્ની [પોલિથીન] વડે ચુસ્તપણે લપેટવામાં આવે છે. તેઓ એક પછી એક તબક્કા વિષે ઝડપભેર વાત કરતા અમને કહે છે કે છેલ્લો તબક્કો પાંદડા ઓછા કરવાનો અને કિનારીઓને કાપવાનો છે. તેમની પિતરાઈ બહેન દેવલી ક્યારેક વચ્ચે વચ્ચે ક્યારેક સૂર પૂરાવે છે.

ઉંમરના વીસીના દાયકાની શરૂઆતમાં પહોંચેલી આ બંને પિતરાઈ બહેનોએ દરેક તબક્કો યાદ કરી લીધો છે. ભાગવતીની માતા સોની દેવી સાથે પંજાબના મલોટમાં ફૂટપાથ પર એક નાનકડા વર્તુળમાં મહિલાઓ એકબીજાની સામે બેઠી છે. સારી રીતે રિહર્સલ કરેલા નૃત્યની જેમ તેઓ એક પછી એક વારો લે છે, દરેક મહિલા એક તબક્કો પૂરો કરીને પછી બીજાને કામ સોંપે છે.

આ કૌટુંબિક હસ્તકલા માટે દેવલીનો ઉત્સાહ તેમના અવાજમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે: "અમને નાનપણથી જ ઝાડુ બનાવવામાં [બોહોત મન કરતે થે] ખૂબ જ રસ હતો. અને હજી આજે પણ છે." તેઓ તેમના માતા રૂખમનિ પાસેથી આ હસ્તકલા શીખ્યા છે અને તેઓ તેમના ત્રણ નાના ભાઈ-બહેનોને આ કલા શીખવવાનું વિચારી રહ્યા છે.

જો કે તેમના પિતરાઇ બહેન ભાગવતી કૌટુંબિક હસ્તકલા વિશે તેમના જેટલા જ ઉત્સાહિત છે પરંતુ તેઓ વધુ વ્યવહારુ છે: તેઓ પૂછે છે, "ક્યૂંકિ જબ મેહનત કરેંગે તો ખાને કો મિલેગા ઔર મેહનત નહીં કરેંગે તો ક્યા ખાએંગે [અમારે ખાવા માટે સખત મહેનત કરવી પડે છે. કામ નહીં કરીએ તો અમે ખાઈશું શું]?" તેઓ તેમની માતા સોની દેવીને આવું કહેતા સાંભળીને મોટા થયા છે: "જો આપણે ઝાડુ નહીં બનાવીએ, તો ખાઈશું શું?" રાજસ્થાનના મેવાડ પ્રદેશથી પંજાબની સફર ખેડતા બીજા ઝાડુ બનાવનારાઓ પણ આ જ ભાવના વ્યક્ત કરે છે.

પરિવારમાં પેઢીઓથી ઝાડુ બનાવવાનું કામ ચાલ્યું આવે છે. સોની 10 વર્ષની ઉંમરે તેમની માતા પાસેથી આ કામ શીખ્યા હતા અને પછીથી તેમણે તેમના ત્રણ બાળકોને પણ આ કામ શીખવાડ્યું હતું. તેથી જ્યારે ભાગવતી 10 વર્ષની થઈ ત્યારે તે નાની છોકરીને પણ આ કામમાં જોડવામાં આવી હતી.

ભાગવતી કહે છે, "જ્યારે મા ઝાડુ બનાવતી, ત્યારે તે મને પણ એક ઝાડુ આપતી. એક શિક્ષક પાસેથી શીખતા વિદ્યાર્થીની જેમ હું તેની સૂચનાઓનું પાલન કરતી. આંખ મેં લેકર સીખ લેતે હૈં [અમે દરેક તબક્કો નજીકથી જોઈને યાદ રાખી લઈએ છીએ]."

દેવલી હસતાં હસતાં કહે છે, "જો અમને બરોબર ન ફાવે તો અમારી માતાઓ અમને ઠપકો આપીને અથવા બે-ચાર થપ્પડ મારીને શીખવાડી દે છે."

ભગવતી હાસ્યમાં જોડાઈને ઉમેરે છે, "બંને બાજુએ ડર છે. એક તરફ માના ઠપકાનો, અને બીજી તરફ ખજૂરીના પાંદડાઓની તીક્ષ્ણ ધારનો."

ફૂટપાથ પર તેમની આસપાસ પાંદડા અને ઝાડુઓ સાથે બેઠેલા, આ ત્રણેય શ્રી મુક્તસર સાહિબના મલોટ ટર્મિનલથી આવતી-જતી હોર્ન વગાડતી બસો જોવા ક્યારેક ઉપર જુએ છે. શ્રી મુક્તસર સાહિબ દક્ષિણમાં રાજસ્થાન અને પૂર્વમાં હરિયાણાની સાથે સમાન સરહદ ધરાવે છે, તે રાજસ્થાનની ખૂબ નજીક છે. આ શહેર તેની પંજાબી જુત્તી (પગરખાં) માટે જાણીતું છે. વાંચો: 'મારાજેવી મોજડીઓબીજું કોઈન બનાવીશકે'

છોકરીઓ આ કામને 'ઓખા' (ભારે મહેનતના મુશ્કેલ કામ) તરીકે વર્ણવે છે, અને તેઓ દરરોજ તે કામ કરે છે. કુટુંબની વિચરતી જીવનશૈલીએ શાળામાં ભણવાનું અશક્ય બનાવી દીધું છે - આ છોકરીઓ ક્યારેય શાળાએ ગઈ નથી.

તેમનો કામનો સમય સવારે 10 થી સાંજે 6 વાગ્યા સુધીનો હોય છે, અને વચ્ચે થોડા વિરામ પણ હોય છે. ભાગવતી કહે છે, "એક પરિવાર દિવસમાં લગભગ 20-25 ઝાડુ બનાવે છે." જોકે ઝાડુ વેચવાની પ્રક્રિયા ધીમી હોઈ શકે છે. સોની આ પત્રકારને કહે છે, "20-25 ઝાડુ વેચવામાં પાંચ દિવસ લાગે છે. અમે દરેક ઝાડુ ફક્ત 10 કે 15 રુપિયે નંગના ભાવે વેચીએ છીએ."

પસાર થતા લોકોને આકર્ષવા માટે તૈયાર ઝાડુ એક લાકડાના સ્ટેન્ડની આગળ મૂકવામાં આવે છે. દેવલી જણાવે છે, "ખજૂરીના પાનમાંથી બનાવેલી ઝાડુ પસંદ કરનાર દરેક વ્યક્તિ રોજેરોજ એક ઝાડુ ખરીદતી નથી. આખરે, ઝાડુ એવી વસ્તુ છે જે દરેક ઘરમાં પહેલેથી જ હોય છે."

જ્યારે તેઓ વાત કરી રહ્યા હતા ત્યારે એક માતા અને દીકરો, ઓમકાર અને સુરજીત કૌર, 16 કિલોમીટર દૂર પક્કી ટિબ્બી ગામમાં તેમની દુકાન પર વેચવા માટે ઝાડુ ખરીદવા રોકાય છે. ઓમકાર કહે છે કે સિમેન્ટવાળી ઈંટની ભોંય પર ખજૂરીના પાંદડામાંથી બનાવેલ ઝાડુ વધુ સારું કામ આપે છે. સુરજીત કૌર ઉમેરે છે, "બીજા ઝાડુ સપાટ સપાટી પર સારું કામ આપે છે."

આ ગ્રાહકો જાય છે અને મહિલાઓ જ્યાંથી વાત અધૂરી રહી હતી ત્યાંથી આગળ શરુ કરે છે.

સોની કહે છે, “યહાં રોટી-પાની કમાને કે લિયે આતે હૈં. હમારે બાપ-દાદા સે આ રહે હૈં [અમે અહીં રોજીરોટી કમાવવા માટે આવીએ છીએ, જેવી રીતે અમારા બાપદાદા આવતા હતા.”

સોની અને તેમનો પરિવાર બાગડિયા સમુદાયનો છે, આ સમુદાય રાજસ્થાનનું સીમાંત, વિચરતું જૂથ છે. તેમના રાજ્યમાં આ સમુદાય બેકવર્ડ ક્લાસ (બીસી - પછાત વર્ગ) તરીકે સૂચિબદ્ધ છે. સોની કહે છે, "રાજસ્થાનમાં અમારું કોઈ પાકું ઘર નથી, ફક્ત એક થાન (નાનો જમીનનો ટુકડો) છે, ત્યાં અમે અહીંના જેવી જ વસાહતમાં રહીએ છીએ."

બાગડિયા સમુદાય જંગલમાં રહેતો સમુદાય છે, અને પંજાબમાં ડી-નોટિફાઇડ ટ્રાઈબ (ડીએનટી - બિન-સૂચિત જનજાતિ) તરીકે સૂચિબદ્ધ છે. મંથનના સ્થાપક ડિરેક્ટર તેજારામ માલી કહે છે., "[એકવાર] તેમને ગુનેગારોનું લેબલ ચોંટાડી દીધા પછી સમાજે તેમને દૂર રાખ્યા હતા, પરિણામે તેમના વિકાસમાં વધુ અવરોધ ઊભો થયો હતો. હવે કુદરતી સંસાધનો ઉપલબ્ધ ન હોવાથી તેઓને ટકી રહેવા માટે સમાજ તરફ વળવાની ફરજ પડી રહી છે." તેજારામની બિન-સરકારી સંસ્થા રાજસ્થાનના અજમેરમાં સ્થિત છે અને એ જિલ્લામાં બાગડિયા સમુદાય સાથે કામ કરે છે.

સોની ઉમેરે છે, "રાજસ્થાનમાં કોઈ કામ નથી. પાણીની પણ તંગી છે - અમારે તે ખરીદવું પડે છે. અહીં, અમને ખોરાક, પાણી મળી રહે છે, અને અમે થોડાઘણા ઝાડુ પણ વેચી શકીએ છીએ. અમને અહીં એ બનાવવા માટે ખજૂરીના પાન પણ મળી રહે છે."

સોની અને તેમના પતિ સુખલાલ, બંને ઉંમરના ચાલીસના દાયકામાં છે, તેઓ વર્ષોથી તેમના ત્રણ બાળકો સાથે રાજસ્થાનના ભીલવાડા જિલ્લાના ગંગાપુરથી 700 કિલોમીટરથી વધુની મુસાફરી કરે છે. સોનીના મતદાર ઓળખ પત્રમાં તેમનું સરનામું 'બસ સ્ટેન્ડ પાસે', માલી ખેડા ગામ, ભીલવાડા છે - જે તેમના અસ્થાયી જીવનનું પ્રતિબિંબ છે.

તેઓ બહુવિધ ટ્રેનો અને બસો બદલીને મલોટની મુસાફરી કરે છે. હવે તેમની મોટી દીકરી અને દીકરો પરણી ગયા છે અને તેઓ તેમના પોતાના પરિવારની સંભાળ રાખવા માટે વતનમાં રહે છે, માત્ર ભાગવતી, તેમની સૌથી નાની અપરિણીત દીકરી, તેમની સાથે આવે છે. ત્રણ જણનો આ પરિવાર બસ સ્ટેન્ડ પાસે ઝુગ્ગી (કામચલાઉ ઝૂંપડી) માં રહે છે.

તેઓ સામાન્ય રીતે ચોમાસા સુધી મલોટમાં રહે છે - જૂન અને જુલાઈના વરસાદી મહિનાઓમાં તેમના માટે ફૂટપાથ પર રહેવું મુશ્કેલ બની જાય છે. ઉપરાંત તે સમયે તેમને મળતા ખજૂરીના પાન ભેજવાળા હોય છે અને કાળા પડી જાય છે, પરિણામે ઝાડુ બનાવવા મુશ્કેલ બને છે. ચોમાસુ પૂરું થયા પછી તેઓ મલોટ પાછા ફરે છે.

ગયા વર્ષે તેમના બહેન રૂખમનિ અને તેમના પતિ 34 વર્ષના શંકર તેમની સાથે જોડાયા હતા અને સોનીના ગામથી 50 કિલોમીટર દૂર રાજસમંદ જિલ્લાના કાલેસરિયા ગામમાંથી તેમના ચાર બાળકોને સાથે લઈને આવ્યા હતા. તેઓ સોનીની ઝુગ્ગીથી રસ્તાની સામેની બાજુએ આવેલી ઝુગ્ગીમાં રહ્યા હતા.

હવે આવી છ ઝુગ્ગીઓમાં રાજસ્થાનના મેવાડ પ્રદેશમાંથી આવેલા સ્થળાંતરિતો રહે છે, તેઓ બધા ખજૂરીના ઝાડુ બનાવી, તે વેચીને જીવન નિર્વાહ કરે છે. સોનીએ કહ્યું કે ઝાડુ બનાવતા બીજા પરિવારો ભટિંડા, જલંધર, મોગા, જગ્રાંઓ, કોટકપુરા જેવા શહેરોમાં ફરતા ફરે છે. તેઓ ઉમેરે છે, "અમે આવા નગરોની આસપાસ ફરતા રહીએ છીએ. અમે ક્યારેય એક જગ્યાએ રહેતા નથી."

સોનીની ઝૂંપડીની પાછળ નહાવા માટેનો એક કામચલાઉ વિસ્તાર છે. થોડે દૂરની ઝાડીઓ એ તેમનું શૌચાલય છે. મહિલાઓને, ખાસ કરીને માસિક સ્રાવ દરમિયાન, મુશ્કેલી પડે છે. તેમને સેનિટરી નેપકિનને બદલે જૂના કાપડના ટુકડા વાપરવા પડે છે - સેનિટરી નેપકિન એ એક વૈભવી વસ્તુ છે જે તેમને પરવડી શકતા નથી.

ખુલ્લામાં રહેતા ડર લાગે છે કે કોઈ વાહન અમારા પરથી પસાર થઈને અમને કચડી નાખશે: “સડક પર માથા ટેક કર સોતે હૈ [અમે રસ્તા પર માથું ટેકવીને સૂઈએ છીએ]. અમારું ઝૂંપડું રસ્તાથી બહુ દૂર નથી, અને કોઈ અકસ્માત થાય તો અમારો આખો પરિવાર ખલાસ થઈ જાય." રૂખમનિ લાચારીથી પૂછે છે, "પણ અમારે એના સિવાય છૂટકો જ ક્યાં છે?”

સોની અને સુખલાલની ઝૂંપડીની બહાર ઇંટો પર સંતુલિત પતરાનો ડબ્બો સ્ટવ તરીકે કામ કરે છે, સૂકી ડાળીઓ બળતણનું કામ આપે છે. તેમણે એક વેપારી પાસેથી તે10 રુપિયામાં ખરીદ્યો હતો, કાચા ટામેટાં સાથે ચપાતી ખાતી વખતે સુખલાલ કહે છે, "અમે આવી રીતે ખાઈએ છીએ."

ખજૂરીનાં પાનનાં ગુચ્છા, જેને પુલી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે ઝુગ્ગીની સામે ફૂટપાથ પર સરસ રીતે ગોઠવેલા છે. સુખલાલ ઉમેરે છે, “અમે તેમને 10 દિવસ સુધી તડકામાં સૂકવીએ છીએ જ્યાં સુધી તેઓ સફેદ રંગના ન થાય ત્યાં સુધી.
આ હંમેશા શક્ય હોતું નથી. સોની કહે છે, “જ્યારે વાલ્મીકી [સફાઈ કર્મચારીઓ] અમને ઠપકો આપે છે ત્યારે અમારે તેમને પાછળ રાખવા પડે છે. ક્યારેક તેઓ અમારા પાંદડા અને ઝાડુ ઉઠાવી પણ જાય છે.”

ભાગવતી ઉમેરે છે, "તેઓ આ પાંદડાને કચરો કહીને તેને બાળી નાખવાની ધમકી આપે છે. અમે તેમને શું કહી શકીએ? છેવટે, આ સરકારી જમીન છે, અને દર મહિને, શ્રમિકોને રસ્તાઓ પરથી બાકી રહેલી કોઈપણ વસ્તુ સાફ કરવાનો આદેશ અપાય છે."
જાન્યુઆરીમાં શિયાળાની એક સવારે જ્યારે પારીના પ્રતિનિધિ આ પરિવાર સાથે વાત કરી રહ્યા હતા ત્યારે રસ્તો સાફ કરી રહેલા એક સફાઈ કામદારે ત્યાં ઊભા રહીને આ પરિવારને પૂછ્યું, "તમે (અહીંથી) જશો ક્યારે?"

સોની જન્મથી જ એક વિકલાંગતા સાથે જન્મ્યા હતા જેના કારણે તેમને ચાલવામાં મુશ્કેલી પડે છે. તેમના હાથ પણ વળી ગયેલા છે, અને તેનો ઉપયોગ કરવો એ એક પડકાર છે. પોતાના ગરમ ટોપ અને ઘાઘરા પર શાલ ઓઢાડીને બેઠેલા સોની કહે છે, "મને મારી મેળે એકલા બેસતા અને ચાલતા મુશ્કેલી પડે છે. મારી દીકરી ભાગવતી મને મદદ કરે છે."

તેઓ છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી પેટના દુખાવાથી પણ પીડાઈ રહ્યા છે. પરિવારે ખાનગી ક્લિનિકમાં તપાસ અને દવાઓ પાછળ 1500 રુપિયા ખર્ચ્યા છે. તબીબે તેમને અલ્ટ્રાસાઉન્ડ કરાવવાની સલાહ આપી હતી, પરંતુ તેમની પાસે પૂરતા પૈસા નથી. તેઓ કહે છે, "એક કપ ચા બનાવવા માટેય પૂરતા પૈસા નથી."

આસપાસ સરકારી હોસ્પિટલો છે, પરંતુ સોની મફત સારવારનો લાભ લઈ શકતા નથી કારણ કે તેમની પાસે આધાર (ઓળખ) કાર્ડ નથી. તેમની પાસે એકમાત્ર ઓળખ દસ્તાવેજ ગયા વર્ષે જારી કરાયેલ મતદાર કાર્ડ છે.

સુખલાલને કિડનીમાં પથરી છે અને જ્યારે તેમને પોસાય તેવું હોય ત્યારે તેઓ પાડોશના ખાનગી દવાખાનામાં જાય છે. તેમના સૌથી નાના દીકરી ભાગવતી પણ કિડનીમાં પથરીથી પીડાતા હતા. ગયા વર્ષે પરિવારે તેની સારવાર માટે તેમના ગામના એક પાડોશી પાસેથી 40000 ઉધાર લીધા હતા. એ દેવું ચૂકવવા માટે તેઓ સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે.

આ વર્ષે હોળી 14 મી માર્ચે છે, પોતાના આધાર કાર્ડ મેળવવા અને વિકલાંગતા પેન્શન માટે અરજી કરવા માટે આ પરિવાર હોળી પછી રાજસ્થાન પાછો ફરવા માગે છે. દરેક પરિવાર આશરે 10000 થી 12000 રુપિયા કમાઈને રાજસ્થાન પરત ફરે છે.

સ્ટેન્ડની આગળ ગોઠવેલા ઝાડુના છાંયામાં પથ્થર વડે લુડોની રમત રમતા ભાગવતી અને દેવલીને જોઈ રુખમનિ નિરાશાભર્યા અવાજે કહે છે, "હમને તો 1 લાખ ભી નહીં દેખા. 1 લાખ કિતના હોતા હૈ હમને કભી દેખા ભી નહીં હૈ. લાખ દેખા હોતા તો હમ મર ભી જાએ [અમે અમારી જિંદગીમાં ક્યારેય લાખ (રુપિયા) જોયા નથી. અમે જોઈએ તો કદાચ અમે મરી જ જઈએ]."

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક