‘ৰাস্তাতে মুৰ থৈ আমি শোও’

“সাতটা ঢাপৰ মাজেৰে পাৰ হৈ ঝাৰু এডাল হয়,” ভগৱতীয়ে কয়।

কুৰি বছৰ বয়স হ’লেও ভগৱতীয়ে তেওঁৰ হাতৰ কাম ভালকৈ জানে। সেয়া তেওঁ শিকিছিল মাক আৰু পৰিয়ালৰ আন লোকৰ পৰা। “প্ৰথমে আমি খেজুৰ গছৰ পাত মাজেৰে দুছোৱা কৰো, তাৰপিছত পাতবোৰ এৰুৱাই লওঁ,” তেওঁ এই প্ৰতিবেদকক কয়।

“টুকড়ে টুকড়ে (সৰু সৰু টুকুৰা)” বুলি তেওঁ পাতবোৰৰ কথা কয় - সেয়া ডাঙৰ খেজুৰপাতৰ পৰা ফালি উলিওৱা সৰু টুকুৰাবোৰ। ঝাৰু বনোৱাসকলে এই পাতবোৰ কাটি তাৰ বাণ্ডিল কৰি থয়। তাৰপিছত সেয়া বাঁহৰ কাঠিৰ লগত বান্ধি পন্নি (পলিথিনি)ৰে মেৰিয়ায়। শেষৰটো ঢাপ হৈছে পাতৰ আগবোৰ কাটি তাক মসৃণ কৰি লোৱা। এনেদৰে তেওঁ ঢাপকেইটা বৰ্ণায়। তেওঁৰ ভনীয়েক দেউলিয়ে মাজে মাজে মিচিকীয়াই হাঁহিছে।

তেওঁৰ ভনীয়েককেইগৰাকীৰ বয়স বিছৰ তলত। তেওঁলোকে আটাইকেইটা ঢাপ ভালদৰে জানে। পাঞ্জাৱৰ মালৌতত ফুটপাথত ভগৱতীৰ মাক চনি দেৱীৰ সৈতে ঘুৰণীয়াকৈ তেওঁলোকো বহি লৈছে। তেওঁলোকে নাচৰ ঢাপৰ দৰে ঝাৰু বনোৱাৰ প্ৰতিটো ঢাপ এজন এজনকৈ কৰি গৈছে।

পৰিয়ালৰ এই কামবিধৰ প্ৰতি দেউলিৰ ধাউতি তেওঁৰ কণ্ঠত স্পষ্ট: “আমি সৰুৰে পৰা ঝাৰু বনোৱা কামটোত আগ্ৰহী (বহত মন কৰতে থে)। আৰু সেয়াই কৰি আহিছো।” তেওঁ মাক ৰুক্মিণীৰ পৰা এই কামটো শিকিছিল আৰু তেওঁৰ তিনি ভনীয়েকক এই কাম শিকাইছে।

তেওঁৰ সম্পৰ্কীয় ভনীয়েক ভগৱতী তেওঁৰ পৰিয়ালৰ শিল্পবিধৰ প্ৰতি আগ্ৰহী যদিও সেই লৈ চিন্তাধাৰা বাস্তৱ প্ৰকৃতিৰ: “ক্যু কী মেহনত কৰেংগে তৌ তৌহ খানে কৌ মিলেগা ঔৰ মেহনত নহী কৰেংগে তৌহ ক্যা খায়েংগে (আমি কাম কৰিবলৈ মেহনত কৰিবই লাগিব। নকৰিলে, কি খাম)?” তেওঁ প্ৰশ্ন কৰে। ৰাজস্থানৰ মেৱাৰ অঞ্চলৰ পৰা পাঞ্জাৱলৈ ভ্ৰমণ কৰা প্ৰতিগৰাকী ঝাৰু নিৰ্মাতাৰ মনৰ ভাৱ প্ৰায় এনেকুৱাই।

পৰিয়ালটোৱে প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্ম ধৰি ঝাৰু বনাই আহিছে। চনিয়ে তেওঁৰ মাকৰ পৰা ১০ বছৰ বয়সত ঝাৰু বনোৱা শিকিছিল, তাৰপিছত তেওঁৰ তিনি সন্তানক সেয়া শিকাইছিল। সেয়ে যেতিয়া ভগৱতীৰ যেতিয়া ১০ বছৰ হয়, তেঁৱো সেই কলা শিকি লয়।

“মায়ে যেতিয়া ঝাৰু বনাইছিল, তেওঁ মোকো এডাল দিছিল। ময়ো তেওঁক চাই চাই ছাত্ৰী এগৰাকীৰ দৰে কামটো শিকিছিলো। আঁখো ম্যে লেকৰ সীখ লেতে হ্যে (আমি চকুৰে চাই আয়ত্ত্ব কৰিছিলো),” ভগৱতীয়ে কয়।

“আমাৰ খোকোজা লাগিলে মায়ে আমাক গালি পাৰি শিকাইছিল, কেতিয়াবা এচাট দিছিলো,” দেউলিয়ে হাঁহি মাৰি কয়।

“ভয় দুটা ফালৰ পৰা আছিল,” সেই হাঁহিতে যোগ দি ভগৱতীয়ে কয়, “মায়ে এফালে গালি পাৰিছিল, আনফালে খেজুৰ গছৰ চোকা পাতে কটাৰ সম্ভাৱনা আছিলেই।”

ফুটপাথত পাত আৰু ঝাৰু লৈ বহি থকা তিনিগৰাকীয়ে শ্ৰী মুক্তছৰ চাহবিৰ মালৌত টাৰ্মিনেললৈ অহা-যোৱা কৰা বাছবোৰলৈ চায়। টাৰ্মিনেলটো দক্ষিণে ৰাজস্থান আৰু পূবে হাৰিয়ানা সীমান্তৰ কাষতে, ৰাজস্থানৰ অধিক কাষ চপা। চহৰখন পাঞ্জাৱী জুট্টি (জোতা)ৰ বাবে জনাজাত। পঢ়ক: ‘মোৰ দৰে ভাল জুট্টি কোনৱে বনাব নোৱাৰে’

ছোৱালীহঁতে এই কামটো ‘অউখা’ (কষ্টকৰ) বুলি কয় আৰু প্ৰতিদিনে এই কাম কৰে। পৰিয়ালটো যাযাবৰ প্ৰকৃতিৰ হোৱাৰ বাবে তেওঁলোকে স্কুললৈ যাব নোৱাৰিলে। সেই আটাইকেইজনী ছোৱালীয়ে স্কুললৈ নগ’ল।

তেওঁলোকৰ দিনটো পুৱা ১০ বজাৰ পৰা সন্ধিয়া ৬ বজালৈ চলে। মাজত কেইবাৰমান সামান্য বিৰতি লোৱা হয়। “এটা পৰিয়ালে এদিনত ২০ৰ পৰা ২৫ ডাল ঝাৰু বনাব পাৰে,” চনিয়ে এই প্ৰতিবেদকক কয়। “আমি এডালত ১০ৰ পৰা ১৫ টকাত বিক্ৰী কৰোঁ।”

সাজু হৈ উঠা ঝাৰুবোৰ কাঠৰ ষ্টেণ্ড এডালত আউজাই থোৱা হৈছে যাতে কাষেৰে পাৰ হৈ যোৱা পথচাৰীৰ চকুত পৰে। “খেজুৰপাতৰ পৰা বনোৱা ঝাৰু ভাল পোৱাজনে সদায়ে নিকিনে। প্ৰত্যেকৰে ঘৰত ঝাৰু এনে বস্তু যে এডাল হ’লেও থাকেই,” দেউলিয়ে কয়।

কৈ থকাৰ মাজতে মাক-পুতেক ওমকাৰ আৰু সুৰজীত কৌৰে দোকানত বিক্ৰী কৰিবলৈ ঝাৰু ল’ব ৰৈছে। তেওঁলোকৰ দোকানখন ১৬ কিলোমিটাৰ দূৰৰ পক্কী তিব্বি গাঁৱত। ওমকাৰে কয় যে খেজুৰপাতৰ পৰা বনোৱা ঝাৰু চিমেণ্টৰ মজিয়া মচিবলৈ ভাল। “আনবোৰ আকৌ মসৃণ মজিয়াৰ বাবে ভাল,” সুৰজীতে যোগ দিয়ে।

গ্ৰাহকজন যোৱাত মহিলাকেইগৰাকীয়ে তেওঁলোকে এৰা কাম আকৌ আৰম্ভ কৰিলে।

“য়হাঁ ৰৌটি-পানী কমানে কে লিয়ে আতে হ্যে। হমাৰে বাপ-দাদা সে আ ৰহে হ্যে (ইয়ালৈ আমি জীৱিকাৰ সন্ধানত আহো, আমাৰ ককাহঁতৰ দিনৰ পৰাই আহি আছো)” চনিয়ে কয়।

চনি আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালটো ৰাজস্থানৰ উপান্ত যাযাবৰ শ্ৰেণী বাগাৰিয়া সম্প্ৰদায়ৰ। তেওঁলোকৰ ৰাজ্যত সম্প্ৰদায়টোক পিছপৰা শ্ৰেণী বুলি তালিকাভুক্ত কৰা হৈছে। “ৰাজস্থানত আমাৰ পকীঘৰ নাই, থান (এডোখৰ মাটি) আছে য’ত আমি ইয়াতে থকাৰ নিচিনাকৈ থাকো,” চনিয়ে কয়।

বাগাৰিয়া সম্প্ৰদায়টো বন নিবাসী সম্প্ৰদায় আৰু পাঞ্জাৱৰ ডিনটিফাইড জনজাতিৰ মাজৰ এটা। “অপৰাধী হিচাপে আগতে চিনাক্তকৃত বাবে তেওঁলোকক সমাজে নিলগাই ৰাখিছিল, সেয়ে তেওঁলোকৰ বিকাশতো বাধা আহি পৰিছিল। এতিয়া প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ অভাৱত তেওঁলোকে জীয়াই থাকিবলৈ সমাজৰ কাষ চাপিবলগীয়া হৈছে,” মন্থন নামে এক সংস্থাৰ সঞ্চালক তেজাৰাম মালিয়ে কয়। ৰাজস্থানৰ আজমেৰৰ সংস্থাটোৱে জিলাখনৰ বাগাৰিয়াসকলৰ সৈতে কাম কৰে।

“ৰাজস্থানত কাম একেবাৰে নাই,” চনীয়ে কয়। “পানীৰ আকাল – পানী কিনিবলগীয়া হয়। ইয়াত আমি খাদ্য-পানী পাওঁ আৰু ঝাৰু কেইডালমান বিক্ৰী কৰিব পাৰো। ঝাৰু বনাবলৈ খেজুৰগছৰ পাতো বিচাৰি পোৱা যায়।”

সেয়ে চনি আৰু তেওঁৰ স্বামী সুখলালে (দুয়োগৰাকীৰে বয়স দুকুৰিৰ আশে-পাশে) ৰাজস্থানৰ ভিলৱাৰা জিলাৰ গংগাপুৰৰ পৰা ৭০০ কিলোমিটাৰ দূৰৰ পৰা আহি ইয়াত থিতাপি লৈছে। তেওঁৰ ভোটাৰ পৰিচয় পত্ৰত ঠিকনা ‘বাছ আস্থানৰ কাষত’, মালি খেৰা গাওঁ, ভিলৱাৰা বুলি আছে – সেয়া তেওঁৰ যাযাবৰী জীৱনৰ পৰিচয়।

তেওঁলোকে কেবাখনো ৰেল আৰু বাছ সলাই মালৌতলৈ আহে। এতিয়া তেওঁলোকৰ ডাঙৰজনী ছোৱালী আৰু ল’ৰাটোৰ বিয়া হৈছে আৰু নিজৰ নিজৰ পৰিয়াল চলায়। কেৱল সৰুজনী অবিবাহিতা আৰু তেওঁলোকৰ লগত থাকে। পৰিয়ালটোৱে বাছ আস্থানৰ কাষৰ ঝুগ্গি (জুপুৰি) এটাত থাকে।

তেওঁলোকে সাধাৰণতে বাৰিষাৰ আগলৈকে মালৌতত থাকে। জুন-জুলাই মাহত ফুটপাথত থকাটো টান হৈ পৰে। তাৰোপৰি তেওঁলোকে গোটোৱা খেজুৰপাতবোৰ সেমেকা হয় আৰু ক’লা পৰে। সেয়ে ঝাৰু বনোৱা টান হৈ যায়। বাৰিষাৰ শেষত তেওঁলোক আকৌ মালৌতলৈ উভতি আহে।

যোৱাবছৰ তেওঁৰ ভগ্নী ৰুখমণি আৰু গিৰীয়েক শংকৰ (৩৪)য়ে চনি গাঁৱৰ পৰা ৫০ কিলোমিটাৰ দূৰৰ ৰাজসমণ্ড জিলাৰ কালেচাৰিয়া গাঁৱৰ পৰা তেওঁলোকৰ চাৰি সন্তানক লৈ আহিছিল। তেওঁলোকে চনিৰ কাষতে ৰাস্তাৰ সিটো পাৰে জুপুৰি সাজি থাকিছিল।

এতিয়া ৰাজস্থানৰ মেৱাৰ অঞ্চলৰ পৰা প্ৰব্ৰজিত হৈ আহি খেজুৰপাতৰ ঝাৰু সাজি বিক্ৰী কৰি জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰা পৰিয়ালৰ সংখ্যা ছটা। চনিয়ে কয় যে আনকেইটা ঝাৰু বনোৱা পৰিয়ালে এঠাইতে নাথাকি ভাতিণ্ডা, জলন্ধৰ, মোগা, জাগৰাওঁ, কোটকাপুৰা আদিলৈ যায়। “আমি এইবোৰ চহৰত ঘূৰি ফুৰো। এঠাইতে নাথাকো,” তেওঁ কয়।

চনিৰ জুপুৰীটোৰ পিছফালে অস্থায়ী গা-ধোৱা ঘৰ এটা আছে। শৌচাগাৰ বুলিবলৈ ওচৰতে জোপোহানি আছে। মহিলাসকলৰ বাবে অসুবিধাজনক, বিশেষকৈ ঋতুস্ৰাৱৰ সময়ত। তেওঁলোকে চেনিটেৰি নেপকিনৰ পৰিৱৰ্তে পুৰণি কাপোৰ ব্যৱহাৰ কৰিবলগীয়া হয়। নেপকিন ব্যৱহাৰ কৰাৰ বিলাসিতা তেওঁলোকে বহন কৰিব নোৱাৰে।

মুকলিত থাকিলে গাড়ীয়ে মহতিয়াই যায় বুলি ভয় থাকে: “সড়ক পৰ মাথা টেক কৰ সৌতে হ্যে” (ৰাস্তাতে মুৰ পাতি শোও)। আমাৰ জুপুৰিটো ৰাস্তাৰ কাষতে। কিবা দুৰ্ঘটনা ঘটিলে আমাৰ গোটেই পৰিয়ালটোৱে শেষ হৈ যাব। কিন্তু উপায়নো কি আছে আমাৰ হাতত,” ৰুখমণিয়ে অসহায় হৈ কয়।

চনি আৰু সুখলালৰ জুপুৰিৰ বাহিৰত ইটাৰ ওপৰত থোৱা টিনৰ বাকচ এটাই চৌকা। গছৰ ঠানিৰে জুই ধৰা হয়। দহ টকা দি কিনি অনা বিলাহীৰে তেওঁলোকে চাপাটি খায়, সুখলালে কয়, “এনেকৈয়ে আমি খাও।”

খেজুৰ গছৰ পাতৰ মুঠই এটা, যাক তেওঁলোকে পুলি বুলি কয়, ঝুগ্গিৰ সন্মুখৰ পদপথত সেয়া সুন্দৰকৈ মেলি থোৱা আছে। “আমি ১০ দিনৰ বাবে ৰ’দত সেয়া এনেকৈ থৈ দিও যেতিয়ালৈ তাৰ ৰং বগা হৈ নপৰে,” সুখলালে কয়।

এয়া সদায় সম্ভৱ নহয়। “বাল্মিকী (অনাময় কৰ্মী)হঁতে গালি পাৰিলে আমি সেয়া পিছফালে থ’বলগীয়া হয়,” চনিয়ে কয়। “কেতিয়াবা তেওঁলোকে আমাৰ ঝাৰু আৰু পাতবোৰ লৈও যায়।”

“তেওঁলোকে পাতবোৰ জ্বলাই পেলাম বুলি ভাবুকি দিয়ে, সেইবোৰক কচ্চৰা (জাবৰ) বুলি কয়,” ভগৱতীয়ে জনায়। “সিহঁতকনো কি ক’ব পাৰো? এয়া চৰকাৰী মাটি আৰু প্ৰতিমাহে শ্ৰমিকে ৰাস্তাবোৰ চাফা কৰিব লাগে।”

জানুৱাৰীৰ পুৱাৰ ভাগত যেতিয়া পৰিয়ালটোৰ সৈতে পাৰিয়ে কথা পাতি আছিল, অনাময় কৰ্মী এজনে ৰাস্তা চাফা কৰি থকাৰ মাজতে তেওঁলোকক সুধিছিল, “কেতিয়া এই ঠাই এৰিবা?”

চনি শাৰীৰিকভাৱে অক্ষম আৰু খোজ কঢ়াত তেওঁ কষ্ট পায়। তেওঁৰ হাতদুখনো ভাঁজলগা আৰু সেই হাতেৰে কাম কৰাটো বৰ প্ৰত্যাহ্বানমূলক। “বহাত আৰু খোজ কঢ়াত মই অসুবিধা পাওঁ। মোৰ জীয়ৰী ভগৱতীয়ে মোক সহায় কৰি দিয়ে,” ঘাগৰা আৰু টপ পিন্ধি তাৰ ওপৰত শ্বাল এখন মেৰিয়াই লোৱা চনিয়ে কয়।

যোৱা কেইটামান মাহত তেওঁ তলপেটৰ বিষতো ভুগি আছে। পৰিয়ালটোৱে ডাক্তৰৰ ওচৰত পৰীক্ষা কৰা আৰু দৰৱ-পাতিৰ নামত ১,৫০০ টকা খৰছ কৰিছে। ডাক্তৰে তেওঁক আলট্ৰাচাউণ্ড কৰিবলৈ দিছে যদিও সিমানখিনি টকা তেওঁৰ হাতত নাই। “চাহ একাপ খাবলৈও পইছা নাই,” তেওঁ কয়।

চৰকাৰী হস্পিতাল আশে-পাশে আছে, কিন্তু তেওঁৰ আধাৰ কাৰ্ড নথকা বাবে তেওঁ সেই সুবিধা ল’ব নোৱাৰে। তেওঁৰ হাতত থকা একমাত্ৰ পৰিচয় বুলিবলৈ আছে যোৱা বছৰ পোৱা ভোটাৰ কাৰ্ড।

সুখলালৰ বৃক্কত পাথৰ হৈছে আৰু পইছা থাকিলে তেওঁ স্থানীয় ব্যক্তিগত ক্লিনিক এখনলৈ যায়। সৰুগৰাকী ভগৱতীৰো বৃক্কত পাথৰ হৈছে আৰু গাঁৱৰে চুবুৰীয়াৰ পৰা ৪০ হাজাৰ টকা ধাৰে লৈ তেওঁ যোৱাবছৰ চিকিৎসা কৰাইছিল। তেওঁলোকে সেই ধাৰ কোনোমতে পৰিশোধ কৰি আছে।

পৰিয়ালটোৱে হোলিৰ পিছত ৰাজস্থানলৈ অহাৰ কথা ভাবিছে। সেয়া হ’ব এইবছৰ মাৰ্চ মাহৰ ১৪ তাৰিখ। উদ্দেশ্য আধাৰ কাৰ্ড লৈ দিব্যাংগৰ পেঞ্চন পোৱা। প্ৰতিটো পৰিয়ালে প্ৰায় ১০ৰ পৰা ১২ হাজাৰ টকা খৰছ কৰি ৰাজস্থানলৈ আহে।

“হমনে তৌ এক লাখ ভি নহী দেখা। এক লাখ কিতনা হৌতা হ্যে হমনে কভি দেখা ভি নহী হ্যে। লাখ দেখা হৌতা তৌহ হম মৰ ভি জায়ে (আমি জীৱনত এক লাখ টকা দেখা নাই। দেখিলে আমি মৰিয়ে থাকিম,” গ্ৰাহকলৈ বুলি সজাই থোৱা জাৰুৰ ছাঁত লুডু খেলি থকা ভগৱতী আৰু দেউলিলৈ চাই থাকি ৰুখমণিয়ে ৰগৰ কৰি কয়।

অনুবাদ: পংকজ দাস