‘અમે સૌતાડામાં એક પુલ માટે ક્યારનાં વિનંતી કરી રહ્યાં છીએ'

એક તાજગીભરી બપોરે, પોતાના પૌત્રને કેડે તેડીને, ઉષા શિંદે નદી પાર કરવા તરાપા પર ચડ્યાં. અસ્થિર હોડી તેમની ધારણા કરતાં વધુ નમી ગઈ અને ઉષા પોતાનું સંતુલન ગુમાવી બેઠાં. જ્યારે તેઓ બાળક સાથે નદીમાં પડ્યાં, ત્યારે તેમને લાગ્યું કે હવે તેઓ બન્ને બચશે નહીં.

આ ઘટના આ વર્ષે માર્ચ મહિનામાં બની હતી, જ્યારે કોવિડ-19ની બીજી લહેર દેશભરમાં ફેલાઈ રહી હતી. ઉષાના ચાર વર્ષના પૌત્ર શંભુને તાવ આવતો હતો. 65 વર્ષીય ઉષા કહે છે, “મને ડર હતો કે તેને કોરોના [વાયરસ]નો ચેપ લાગ્યો હશે.તેનાં માતા-પિતા પશ્ચિમ મહારાષ્ટ્રમાં એક ખાંડની ફેક્ટરીમાં મોસમી મજૂર તરીકે કામ કરી રહ્યાં હતાં. તેથી મેં તેને ડૉક્ટર પાસે જલદી લઈ જવાનું નક્કી કર્યું.”

પરંતુ આ મુસાફરીમાં તેમના ગામ પાસેની નદીને કામચલાઉ તરાપા દ્વારા પાર કરવાની હતી. ઉષા કહે છે, “હું મારું સંતુલન જાળવી શકી નહીં અને શંભુ સાથે અંદર પડી ગઈ. મને તરતાં નથી આવડતું. સદ્ભાગ્યે, મારો ભત્રીજો નજીકમાં જ હતો. તેણે પાણીમાં કૂદકો માર્યો અને અમને બહાર કાઢવામાં મદદ કરી. હું ડરી ગઈ હતી, હું નહોતી ઇચ્છતી કે મારા કારણે મારા પૌત્રને કંઈ થઈ જાય.”

ઉષાનું ગામ, સૌતાડા, મહારાષ્ટ્રના બીડ જિલ્લામાં વિંચરણા નદીના કિનારે આવેલું છે. રમણીય રામેશ્વર ધોધ, જે 225 ફૂટની ઊંચાઈએથી નદીમાં પડે છે, તે પાટોડા તાલુકાના આ ગામથી લગભગ 1.5 કિલોમીટર દૂર આવેલો છે. નદી સૌતાડાને બે ભાગમાં વહેંચે છે, ગામના એક ભાગને મુખ્ય ભાગથી અલગ પાડે છે. પુલના અભાવે, શિંદે વસ્તી — સૌતાડાનો અલગ પડેલો ભાગ — ના લોકોએ દુકાનોથી લઈને હૉસ્પિટલ સુધીની દરેક વસ્તુ માટે નદી પાર કરવી પડે છે.

નદી પાર કરવાનું સરળ બનાવવા માટે, ગ્રામજનોએ નદીની આરપાર એક જાડું દોરડું બાંધ્યું છે. આ દોરડું તરાપાની વચ્ચેથી પસાર થાય છે અને તેને દોરડા સાથે બાંધી રાખે છે, કે જેથી તે તણાઈ ન જાય. ત્રણ તરાપા નદી કિનારે પાર્ક કરેલા છે, જ્યાં ટેકરી નીચે થોડું ચાલીને પહોંચી શકાય છે. ટેકરીઓ અને લીલાં ખેતરોથી ઘેરાયેલી શાંત નદીની સુંદરતા મુસાફરીમાં જે પરિશ્રમની જરૂર પડે છે તેના લીધે ફીકી પડી જાય છે. મુસાફરે પથ્થરો પર પગ મૂકવો પડે છે, સાવચેતીપૂર્વક શરીરનું સંતુલન જાળવવું પડે છે અને પછી ડગમગતા તરાપા પર ચડવું પડે છે, જેને દોરડું ખેંચીને આગળ ધકેલવામાં આવે છે. તરાપા વડે બીજી બાજુ પહોંચવામાં 5-7 મિનિટ લાગે છે.

શિંદે વસ્તીની સરકારી પ્રાથમિક શાળાના શિક્ષક, 46 વર્ષીય બાળાસાહેબ શિંદે કહે છે, “અમે વર્ષોથી એક પુલ માટે વિનંતી કરી રહ્યા છીએ. અહીંથી બહાર નીકળવાનો બીજો રસ્તો છે, પરંતુ તે રસ્તો ઘણો લાંબો છે. તે ખેતરોમાંથી પસાર થાય છે, પરંતુ ખેડૂતો અમને પસાર થવા દેતા નથી. તેથી અમે જ્યારે પણ બહાર નીકળીએ છીએ ત્યારે અમારા જીવ જોખમમાં મૂકવો પડે છે.”

સૌતાડામાં તેમના રહેણાંક વિસ્તાર સુધી મર્યાદિત પહોંચ હોવાથી શિંદે વસ્તીના લગભગ 500 જેટલા રહેવાસીઓ અસરગ્રસ્ત થયા છે. તે ખાસ કરીને બાળકો અને મહિલાઓ માટે કઠીન થઈ પડ્યું છે. ગામમાં 10 એકર જમીન ધરાવતાં 40 વર્ષીય ખેડૂત ઈન્દુબાઈ શિંદે કહે છે, “સગર્ભા સ્ત્રીઓએ પણ ડગમગતા તરાપા પર નદી પાર કરવી પડે છે. શું તમે કલ્પના કરી શકો છો કે તે કેટલું જોખમી છે? ઘણી વાર, ગર્ભાવસ્થાના છેલ્લા બે મહિના માટે સ્ત્રીને સંબંધીના ઘરે મોકલી દેવામાં આવે છે. અમે નદીની બીજી બાજુએ પણ જઈ શકતાં નથી કારણ કે અમારી ખેતીની જમીન અહીં છે.”

જ્યારે ઈન્દુબાઈની 22 વર્ષીય પુત્રી રેખા ગર્ભવતી હતી, ત્યારે કટોકટીના ડરથી આ યુવતી નદી પાર કરીને તેમનાં માતાની મુલાકાત લેવાનું ટાળતી હતી. તેઓ કહે છે, “સામાન્ય રીતે દીકરીઓ ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન તેમનાં માતા-પિતાના ઘરે જાય છે. પણ હું મારી દીકરીની સંભાળ રાખી શકી નહીં, અને તેનો મને અફસોસ છે.જો તેને પ્રસવની પીડા શરૂ થઈ હોત અને અમે તેને સમયસર હૉસ્પિટલ ન લઈ જઈ શક્યાં હોત તો? અમને આવું જોખમ લેવું પોસાય તેમ નથી. અમારે પ્રાથમિક આરોગ્ય સંભાળ મેળવવા માટે પણ બે વાર વિચારવું પડે છે.”

માર્ચ 2020માં કોવિડ-19 ફાટી નીકળ્યા પછી ગ્રામજનોની એકલતા વધુ મોટી ચિંતા બની ગઈ. બાળાસાહેબ કહે છે, “સદ્ભાગ્યે, અહીં કોવિડના લક્ષણોથી લોકો મૃત્યુ પામ્યા નથી.જ્યારે અમારામાંથી કેટલાક લોકો બીમાર પડ્યા, ત્યારે અમે પરીક્ષણ પણ નહોતા કરાવી શક્યા. અહીંથી કોઈક મેડિકલ સ્ટોર [નદી પાર] જઈને પેરાસીટામોલ લઈ આવતું હતું.”

નજીકના ગામ લીંબાગણેશના ડૉક્ટર અને આરોગ્ય કાર્યકર્તા ગણેશ ધાવલેએ, કોરોનાવાયરસ ચેપ ફાટી નીકળ્યા પછી બે વાર શિંદે વસ્તીની મુલાકાત લીધી હતી. તેઓ કહે છે, “મેં જોયું કે ઘણા લોકો શરીરમાં દુખાવો, માથાનો દુખાવો અને કોવિડ જેવાં અન્ય લક્ષણો હોવાની ફરિયાદ કરી રહ્યા હતા. મેં લક્ષણોની સારવાર કરી હતી.” તેઓ ઉમેરે છે કે તેમણે તેમનાથી બનતું બધું કર્યું હતું. “એક કાયમી ઉકેલ શોધવો જ જોઈએ. સૌતાડા રસીકરણમાં પણ પાછળ છે. 21મી સદીમાં તમારી પાસે એવું ગામ ન હોવું જોઈએ કે જ્યાં ફક્ત કામચલાઉ તરાપા દ્વારા જ પહોંચી શકાય.”

અત્યારે ગ્રામજનોને લઈ જતા તરાપા લાંબા સમયથી ઉપયોગમાં લેવાતા જૂના તરાપા કરતાં વધુ મજબૂત છે. નવા તરાપા — આ વર્ષની શરૂઆતમાં મુંબઈના શુભેચ્છકોના એક જૂથ દ્વારા એસેમ્બલ કરવામાં આવ્યા છે — તેમાં લોખંડની રેલિંગ અને રબરની રિંગ્સ છે. શિંદે વસ્તીમાં ત્રણ એકર જમીન ધરાવતાં 70 વર્ષીય ખેડૂત વત્સલા શિંદે કહે છે, “અમે પહેલાં પેલે પાર જવા માટે ટ્રકના ટાયર અથવા થર્મોકોલ શીટનો ઉપયોગ કરતાં હતાં. તેઓ વધુ જોખમી હતા અને તેનું સંચાલન કરવુંય મુશ્કેલ હતું. થર્મોકોલ શીટ નાજુક હોય છે.”

આ જ કારણ છે કે શિંદે વસ્તીના મોટાભાગના બાળકો ચોથા ધોરણથી આગળ ભણ્યાં નથી. ઈન્દુબાઈ કહે છે, “અહીં પ્રાથમિક શાળા ફક્ત ચોથા ધોરણ સુધી જ ચાલે છે. હવે, 10 વર્ષનાં બાળકો ટાયર કે થર્મોકોલ શીટ પર નદી પાર કરે તેના પર થોડો વિશ્વાસ કરાય? અમારામાંથી મોટાભાગના લોકો અમારાં ખેતરોમાં રોજીરોટી કમાવવામાં વ્યસ્ત હોય છે, તેથી અમે તેમને દરરોજ શાળાએ મૂકવા જઈ શકતાં નથી.”

ઈન્દુબાઈ આશા રાખે છે કે નવા તરાપા બાળકોને નદીની પેલે પાર આવેલી માધ્યમિક શાળામાં જવામાં મદદ કરશે. પરંતુ ચોમાસામાં પાણીનું સ્તર ઊંચું હોવાથી નદી પાર કરનાર દરેક માટે તે જોખમ ઊભું કરે છે. ઈન્દુબાઈ કહે છે, “સદ્ભાગ્યે, હજી સુધી કોઈ નદીમાં ડૂબ્યું નથી. જોકે, વખતો વખત અમારામાંથી મોટાભાગના લોકો નદીમાં પડ્યા છે ખરા.”

દરેક તરાપામાં 4-6 પુખ્ત વયના લોકો સમાઈ શકે છે. તેમાં વધારે ભાર મુકવાથી તે સરળતાથી ઉથલાઈ શકે છે. તેથી જ્યારે રહેવાસીઓ ખરીદી કરવા જાય છે ત્યારે તેઓ એક દ્વિધામાં મુકાય છે – તેમણે નદી પાર કરવાની વારંવારની મુસાફરી ટાળવા માટે પૂરતો કરિયાણાનો સંગ્રહ કરવો પડે છે પરંતુ તે જ સમયે તેઓ તરાપો સંભાળી શકે તેના કરતાં વધુ વજન લાવી શકતાં નથી.

ગ્રામજનો દર વખતે સંપૂર્ણ સંતુલન સાધી શકતા નથી. વત્સલા કહે છે, “હું કઠોળ, દૂધ અને અન્ય કરિયાણા સાથે અમુક વાર નદીમાં પડેલી છું.ઉંમર સાથે, મેં બજાર જવાનું બંધ કરી દીધું છે. ગામની મોટાભાગની સ્ત્રીઓને તરતાં આવડતું નથી. અને સાડી પહેરીને સ્ત્રી માટે તરાપો ચલાવવો મુશ્કેલ હોય છે. તેથી સ્ત્રીઓ મોટે ભાગે ગામમાં જ રહે છે. જો કોઈ કટોકટી હોય, તો અમારા ગામમાં હોવું એ એક દુઃસ્વપ્ન છે.”

વત્સલા એક દાયકા કરતાં પણ પહેલાંનું ઉદાહરણ વર્ણવે છે: તેમનાં પુત્રવધૂ જીજાબાઈ ફૂડ પોઇઝનિંગથી બીમાર પડ્યાં હતાં. તેમને હૉસ્પિટલ લઈ જવાં પડે તેમ હતાં કારણ કે તેમની તબિયત બગડી રહી હતી. “પણ તેઓ થર્મોકોલ શીટ પર ચડી શક્યાં નહીં. તેઓ ખરેખર બીમાર હતાં અને અમારે તેઓ સ્વસ્થ થાય તેની રાહ જોવી પડી. તેમને નદી પાર કરવામાં ઘણો સમય લાગ્યો.”

આ વિલંબ જીવલેણ સાબિત થયો – જીજાબાઈ હૉસ્પિટલ પહોંચ્યા પછી તરત જ મોતને ભેટી ગયાં. ધાવલે કહે છે, “મુદ્દો એ નથી કે જો તે વહેલાં હૉસ્પિટલ પહોંચ્યાં હોત તો તેઓ બચી ગયાં હોત. કોઈ સંબંધીએ એવી પરિસ્થિતિમાં ન હોવું જોઈએ કે તેઓ એવું વિચારે કે જો તેમના પરિવારનો સભ્ય સમયસર પહોંચી ગયો હોત તો તે હજુય જીવિત હોત.” તેઓ કહે છે કે જિલ્લાના સત્તાવાળાઓ સમક્ષ આ મામલો ઉઠાવવાના તેમના પ્રયાસો નિષ્ફળ ગયા છે.

સૌતાડાની એકલતાએ તેના યુવાન પુરુષોના લગ્નની સંભાવનાઓને પણ અસર કરી છે. બાળાસાહેબ કહે છે, “અમને અમારા છોકરાઓનાં લગ્ન કરાવવામાં પણ ઘણી મુશ્કેલી પડી રહી છે. માતા-પિતા ચિંતા કરે છે કે તેમની દીકરી અહીં ફસાઈ જશે. હું તેમને તેમની દીકરીઓને અહીં ન મોકલવા બદલ દોષ નથી દેતો. અમારાં સંબંધીઓ પણ અમારી વધારે મુલાકાત નથી લેતાં.”

આ વાર્તા પત્રકારને પુલિત્ઝર સેન્ટર દ્વારા સ્વતંત્ર પત્રકારત્વના રૂપમાં મળેલ અનુદાન હેઠળની શ્રેણીનો એક ભાગ છે.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ