‘અમારે શહેરમાં પાછા નથી જવું'

બાલાજી હટ્ટાગલે એક દિવસ શેરડી કાપી રહ્યા હતા. બીજા દિવસે તેઓ ગાયબ જ થઈ ગયા. તેમનાં માતાપિતા ઈચ્છે છે કે કાશ તેમને આ બાબતે વધુ જાણકારી હોત. તેમના પિતા બાબાસાહેબ હટ્ટાગલે કહે છે, “આ અનિશ્ચિતતા અમને કોરી ખાઈ રહી છે.” જુલાઈ મહિનાની એક વાદળછાયી બપોરે, તેમના એક ઓરડાના ઈંટના ઘર પર કાળું વાદળ છવાયેલું છે, જે લગભગ બાબાસાહેબના અવાજમાં રહેલી નિરાશાને પ્રતિબિંબિત કરે છે જ્યારે તેઓ કહે છે: “અમે ફક્ત એટલું જાણવા માંગીએ છીએ કે તે જીવિત છે કે મૃત.”

નવેમ્બર 2020માં બાબાસાહેબ અને તેમનાં પત્ની સંગીતાએ તેમના 22 વર્ષીય પુત્રને છેલ્લી વાર જોયો હતો. બાલાજી મહારાષ્ટ્રના બીડ જિલ્લાના તેમના કડીવડગાંવ ગામમાં આવેલા ઘરેથી કર્ણાટકના બેલાગવી જિલ્લા (અથવા બેલગામ)ના શેરડીના ખેતરોમાં કામ કરવા માટે નીકળ્યા હતા.

તેઓ મરાઠવાડા પ્રદેશના લાખો મોસમી કામદારોમાંના એક હતા જેઓ પશ્ચિમ મહારાષ્ટ્ર અને કર્ણાટકમાં શેરડી કાપવા માટે વર્ષમાં છ મહિના માટે સ્થળાંતર કરતા હતા. દર વર્ષે, કામદારો દિવાળીના તહેવાર પછી નવેમ્બરમાં પોતાનાં ગામો છોડી દે છે અને માર્ચ અથવા એપ્રિલમાં પાછા આવે છે. પરંતુ બાલાજી આ વર્ષે પાછા નહોતા ફર્યા.

બાલાજી પહેલવહેલી વાર ઘર છોડીને તે કામ કરવા ગયા હતા જે તેમનાં માતાપિતા લગભગ બે દાયકાથી કરી રહ્યાં હતાં. બાબાસાહેબ કહે છે, “મારી પત્ની અને હું લગભગ 20 વર્ષથી શેરડી કાપવા માટે સ્થળાંતર કરી રહ્યાં છીએ. [સાથે મળીને] અમે એક સિઝનમાં 60,000-70,000 રૂપિયા કમાઈએ છીએ. આ અમારી આવકનો એકમાત્ર ખાતરીપૂર્વકનો સ્રોત છે. બીડમાં દૈનિક મજૂરીનું કામ સામાન્ય સમયમાં પણ અનિશ્ચિત હોય છે, અને કોવિડ પછી તો તે વધુ ખરાબ થઈ ગયું છે.”

મહામારી દરમિયાન ખેતરો અને બાંધકામ સ્થળો પર મજૂરીકામ શોધવું પરિવાર માટે મુશ્કેલ રહ્યું છે. બાબાસાહેબ કહે છે, “અમારે માર્ચથી નવેમ્બર 2020 સુધી ભાગ્યે જ કોઈ આવક થઈ હતી.” કોવિડ-19 ફાટી નીકળ્યા પહેલાં, જ્યારે તેઓ બીડના વડવાણી તાલુકામાં આવેલા તેમના ગામમાં હતા તે મહિનાઓમાં, બાબાસાહેબ સામાન્ય રીતે અઠવાડિયામાં 2-3 દિવસ કામ કરતા હતા, અને દરરોજ લગભગ 300 રૂપિયા કમાતા હતા.

જ્યારે ગયા વર્ષે નવેમ્બરમાં ફરીથી સ્થળાંતર કરવાનો સમય આવ્યો, ત્યારે બાબાસાહેબ અને સંગીતાએ ઘરે જ રહેવાનું નક્કી કર્યું કારણ કે બાબાસાહેબનાં વૃદ્ધ માતા બીમાર હતાં અને તેમને સંપૂર્ણ સમયની સંભાળની જરૂર હતી. બાબાસાહેબ કહે છે, “પરંતુ અમારે ગુજરાન ચલાવવા માટે પણ કંઈક કરવું પડે તેમ હતું. તેથી અમારા બદલે મારો પુત્ર ગયો.”

માર્ચ 2020માં, દેશમાં કોવિડ-19ના ફેલાવાને રોકવા માટે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા જાહેર કરાયેલ અચાનક લૉકડાઉને બાબાસાહેબ અને સંગીતા જેવા લાખો સ્થળાંતરિત કામદારોની આજીવિકા જોખમમાં મૂકી દીધી. ઘણાંએ તેમની નોકરી ગુમાવી દીધી, અને ઘણાંને દૈનિક મજૂરીકામ મળી શક્યું નહીં. જૂનમાં લૉકડાઉન હટાવ્યા પછી પણ તેઓ મહિનાઓ સુધી આવક માટે સંઘર્ષ કરતાં રહ્યાં.

હટ્ટાગલે પરિવારની સ્થિતિ પણ કંઈ અલગ નહોતી. 2020માં કામના અભાવે ઉભી થયેલી નિરાશાએ બાલાજીને શેરડી કાપવાની મોસમ આવી ત્યારે બીડથી સ્થળાંતર કરવાની ફરજ પાડી. ત્યાં સુધી, તેમણે ફક્ત ગામમાં અને તેની આસપાસ જ કામ કર્યું હતું.

નવા પરણેલા, બાલાજી તેમનાં પત્ની અને તેમનાં સાસુ-સસરા સાથે શેરડી કાપવા માટે બેલાગવીના બાસાપુર ગામ — ઘરથી લગભગ 550 કિલોમીટર દૂર — ગયા. સંગીતા રડતાં રડતાં કહે છે, “તેઓ અમને ત્યાંથી નિયમિત ફોન કરતા હતા કે જેથી અમે ચિંતા ન કરીએ.”

ડિસેમ્બરની એક સાંજે જ્યારે સંગીતાએ તેમના પુત્રને ફોન કર્યો, ત્યારે તેમના સસરાએ ફોન ઉપાડ્યો. તેમણે તેણીને કહ્યું કે બાલાજી બહાર ગયો છે. તેઓ કહે છે, “જ્યારે અમે પછીથી ફોન કર્યો ત્યારે તેમનો ફોન બંધ આવતો હતો.”

જ્યારે બાલાજીનો ફોન આગામી 2-3 દિવસ સુધી બંધ રહ્યો, ત્યારે બાબાસાહેબ અને સંગીતા ચિંતિત થઈ ગયાં. તેઓએ તે ઠીક છે કે કેમ તે તપાસવા બેલાગવી જવાનું નક્કી કર્યું. પરંતુ તેમની પાસે મુસાફરી માટે પૂરતા પૈસા નહોતા. તેઓ માંડ માંડ પરિવાર માટે બે ટંકના ભોજનની વ્યવસ્થા કરી રહ્યાં હતાં, જેમાં 15 વર્ષીય પુત્રી અલકાઅને 13 વર્ષીય પુત્ર તાનાજીનો સમાવેશ થાય છે. આ પરિવાર મહારાષ્ટ્રના હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા દલિત સમુદાય, માતંગ જ્ઞાતિનો છે.

બાબાસાહેબે 36 ટકાના વ્યાજ દરથી ડર્યા વિના એક ખાનગી શાહુકાર પાસેથી રોકડા 30,000 રૂપિયા ઉધાર લીધા. તેમને બસ તેમના પુત્રને જોવો હતો.

બાબાસાહેબ અને સંગીતા ભાડાના વાહનમાં બેલાગવી જવા નીકળ્યાં. બાબાસાહેબ કહે છે, “જ્યારે અમે ત્યાં પહોંચ્યાં, ત્યારે તેના સાસરિયાઓએ અમારી સાથે અનાદરભર્યો વ્યવહાર કર્યો. જ્યારે અમે તેમને બાલાજી વિષે પૂછ્યું ત્યારે તેમની પાસે કોઈ જવાબ નહોતો.” કંઈક અજુગતું બન્યું હોવાની શંકા જતાં, તેઓએ સ્થાનિક પોલીસ સ્ટેશનમાં ગુમ થયાની ફરિયાદ નોંધાવી. “તેઓ હજુ પણ કેસની તપાસ કરી રહ્યા છે.”

બાબાસાહેબ કહે છે કે જો તેઓ બાલાજીને દૂર મોકલવા માટે સંમત ન થયા હોત, તો તેમનો પુત્ર હજી પણ તેમની સાથે હોત. “શું કરીએ? અમે સ્થળાંતરિત કામદારો છીએ. અને લૉકડાઉન પછી નજીકનાં ગામો અને શહેરોમાં કામ સ્થગિત થઈ ગયું હતું.” તેઓ કહે છે કે શેરડી કાપવી એ એકમાત્ર વિકલ્પ હતો. “જો મને નજીકમાં કામ મળવાની ખાતરી હોત, તો મેં તેને ઘરે જ રહેવાનું કહ્યું હોત.”

લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા કૃષિ સંકટ અને હવે આબોહવા પરિવર્તનને કારણે વકરેલી આજીવિકાની તકોના અભાવે બીડના લોકોને કામ માટે સ્થળાંતર કરવાની ફરજ પાડી છે. શેરડીનાં ખેતરોમાં જવા ઉપરાંત, ઘણા લોકો મુંબઈ, પુણે અને ઔરંગાબાદ જેવાં શહેરોમાં સ્થળાંતર કરી રહ્યા છે અને ત્યાં મજૂરો, ડ્રાઇવરો, સુરક્ષા ગાર્ડ અને ઘરકામ કરનારા તરીકે કામ કરી રહ્યા છે.

ગયા વર્ષે દેશવ્યાપી લૉકડાઉન પછી ગામડાંમાં તેમની પાછા ફરવાની મુસાફરી — જે દેશમાં પહેલાં ક્યારેય જોવા મળી ન હતી — બે મહિના સુધી ચાલી. ભૂખ્યા, તરસ્યા અને થાકેલા, કામદારો ઘરે પાછા ફરવા માટે લાંબા અંતર સુધી ચાલ્યા. રસ્તામાં, તેમાંના કેટલાક ભૂખ, થાક અને આઘાતથી મૃત્યુ પામ્યા. અને તેમના ઘરે પાછા ફરવાની મુસાફરી મીડિયામાં વ્યાપકપણે નોંધવામાં આવી હોવા છતાં, છેલ્લાં દોઢ વર્ષમાં તેઓએ કેવી રીતે જીવન વ્યતિત કર્યું તેના વિષે બહુ ઓછું નોંધાયેલું છે.

ગયા વર્ષે મે મહિનાની આસપાસ 50 વર્ષીય સંજીવની સાલ્વેતેમના પરિવાર સાથે પુણેથી 250 કિલોમીટર દૂર બીડમાં આવેલા તેમના ગામ રાજુરી ઘોડકા પાછાં ફર્યાં. સંજીવની કહે છે, “અમે કોઈક રીતે એક મહિના માટે વ્યવસ્થા કરી. પરંતુ અમને સમજાયું કે પરિસ્થિતિ થાળે પડવામાં થોડો સમય લાગશે, તેથી અમે એક ટેમ્પો ભાડે કર્યો અને પાછાં આવી ગયાં.” તેઓ પુણેમાં ઘરકામ કરીને મહિને 5,000 કમાતાં હતાં. તેમના બે પુત્રો, 30 વર્ષીય અશોક, અને 26 વર્ષીય અમરઅને 33 વર્ષીય પુત્રી ભાગ્યશ્રી શહેરમાં દૈનિક મજૂરી કરતાં હતાં. તેઓ પણ સંજીવની સાથે પાછાં આવી ગયાં. ત્યારથી, નવ બૌદ્ધ (અગાઉ દલિત) સમુદાયનો આ પરિવાર કામ શોધવા માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યો છે.

ભાગ્યશ્રી તાજેતરમાં પુણે પાછાં ફર્યાં, પરંતુ તેમના ભાઈઓએ બીડમાં જ રહેવાનું પસંદ કર્યું. અશોક કહે છે, “અમે શહેરમાં પાછા જવા માંગતા નથી. ભાગ્યશ્રીએ કેટલીક મજબૂરીઓને કારણે [તેમના પુત્રના શિક્ષણ માટે] પાછું જવું પડ્યું. પરંતુ તેમને સરળતાથી કામ મળી રહ્યું નથી. શહેરોમાં હવે પહેલાં જેવું રહ્યું નથી.”

લૉકડાઉન દરમિયાન પુણેમાં તેમની મુશ્કેલીઓની યાદો અશોકને સતાવે છે. તેઓ પૂછે છે, “જો કોવિડની ત્રીજી લહેર આવી હોત અને અમારે ફરીથી તે બધું સહન કરવું પડ્યું હોત તો? અમારી સંભાળ લેનારું કોઈ નહોતું. કોઈએ અમને પૂછ્યુંય નહીં કે અમારી પાસે ખોરાક કે પાણી છે કે નહીં. અમે મરી ગયા હોત તોય કોઈને પરવા ન હોત.”

ગામનો સમુદાય અશોકને આશ્વાસનની ભાવના પૂરી પાડે છે. “અહીં એવા લોકો છે જેમના પર હું વિશ્વાસ કરી શકું છું. અને અહીં ખુલ્લી જગ્યાઓ છે. શહેરમાં એક નાનકડા ઓરડામાં બંધ રહેવાથી ગૂંગળામણ થાય છે.”

અશોક અને અમર બીડમાં સુથાર તરીકે પોતાને સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. અશોક કહે છે, “કામ નિયમિત નથી મળતું. પરંતુ ગામમાં ખર્ચ પણ વધુ નથી થતો. અમે જેમ તેમ ટકી રહ્યા છીએ. જોકે, જો કોઈ કટોકટી ઊભી થાય તો અમે મુશ્કેલીમાં મુકાઈ જઈશું.”

તાજેતરના મહિનાઓમાં ઘણા લોકો શહેરોમાં પાછા ફર્યા છે, પરંતુ જેઓ ઘરે રહ્યા છે તેઓએ ઓછા કામ અને ઓછી આવકથી સંતોષ માનવો પડ્યો છે. મહાત્મા ગાંધી રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ રોજગાર યોજના (MGNREGS) હેઠળ જારી કરાયેલા જોબ કાર્ડ્સમાં તીવ્ર વધારો દર્શાવે છે કે ઘણા વધુ લોકો કામ શોધી રહ્યા છે.

2020-21માં, મહારાષ્ટ્રમાં 8.57 લાખ પરિવારોના જોબ કાર્ડ MGNREGS હેઠળ સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા — જે અગાઉના નાણાકીય વર્ષમાં પરિવારો માટે જારી કરાયેલા કાર્ડ — 2.49 લાખ — કરતાં ત્રણ ગણાથી વધુ હતા.

જોકે, લૉકડાઉન પછી પણ, આ યોજના વર્ષમાં વચન આપેલા 100 દિવસનો રોજગાર પૂરો પાડવામાં નિષ્ફળ રહી છે. મહારાષ્ટ્રમાં, 2020-21માં રોજગારની માંગ કરનારા 18.84 લાખ પરિવારોમાંથી, ફક્ત લગભગ 7 ટકા, એટલે કે 1.36 લાખ પરિવારોને જ 100 દિવસનું કામ મળ્યું હતું. બીડમાં પણ આ દર સમાન છે.

ઘરમાં આજીવિકાના વિકલ્પોના અભાવ અને શહેરમાં રહી જવાના જોખમ વચ્ચે ફસાયેલા, સ્થળાંતરિત કામદારો — જેમાંથી મોટાભાગના હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા સમુદાયોના છે — મહામારીમાં બેવડી મુશ્કેલીમાં છે. બીડ તાલુકાના મ્હાસેવાડી ગામમાં તેમની ઝૂંપડીની ટપકતી ટીનની છત નીચે બેસેલાં 40 વર્ષીય અર્ચના માંડવે કહે છે, “અમે લૉકડાઉનના એક મહિના પછી ઘરે પાછાં આવ્યાં હતાં.” તેમના પરિવારે રાત્રે લગભગ 200 કિલોમીટરની મુસાફરી કરી હતી. તેઓ કહે છે, “મોટરસાયકલ પર અમે પાંચ જણ સવારી કરીને આવ્યાં હતાં એ જોખમી હતું. પણ અમારે તે કર્યા સિવાય છુટકો ન હતો. કોઈ આવક ન હોવાથી, લૉકડાઉન પછી અમારી પાસે બચેલા પૈસા ખતમ થઈ રહ્યા હતા.”

અર્ચના અને તેમના પતિ ચિંતામણી, તેમનાં ત્રણ બાળકો – 18 વર્ષીય અક્ષય, 15 વર્ષીય વિશાલ, અને 12 વર્ષીય મહેશ – સાથે ઔરંગાબાદ શહેરમાં હતાં. ચિંતામણી ટ્રક ચલાવતા હતા અને અર્ચના ભરતકામ કરતાં હતાં. બંને મળીને મહિને લગભગ 12,000 રૂપિયા કમાતાં હતાં. અર્ચના કહે છે, “અમે તે પહેલાં પાંચ વર્ષ ઔરંગાબાદમાં અને 10 વર્ષ પુણેમાં રહ્યાં હતાં. તેઓ [ચિંતામણી] પહેલેથી જ ટ્રક ડ્રાઇવર તરીકે કામ કરતા હતા.”

મ્હાસેવાડીમાં, ચિંતામણીને હવે ફાવતું ન હતું. અર્ચના કહે છે, “તેમણે પહેલાં ક્યારેય ખેતરોમાં કામ કર્યું જ ન હતું. તેમણે પ્રયાસ તો કર્યો હતો, પરંતુ તેઓને આ કામ માફક ન આવ્યું. હું પણ ખેતીકામ શોધી રહી હતી. પરંતુ વધારે કામ ઉપલબ્ધ નહોતું.”

ઘરે બેરોજગાર બેસેલા,ચિંતામણીની ચિંતાઓ દિવસે દિવસે વધતી ગઈ. તેઓ તેમનાં બાળકો અને તેમના શિક્ષણ વિષે વિચારતા રહ્યા. અર્ચના કહે છે, “તેમને લાગ્યું કે તેઓ કશા કામના નથી. અમારી આર્થિક સ્થિતિ વધુને વધુ ખરાબ થઈ રહી હતી અને તેઓ તેના વિષે કંઈ કરીય શકતા ન હતા. તેમનું આત્મસન્માન નબળું પડી રહ્યું હતું. તેઓ ડિપ્રેશનમાં સરી પડ્યા.”

ગયા વર્ષે જુલાઈમાં એક દિવસ, અર્ચના સાંજે ઘરે પાછાં આવ્યાં ત્યારે જોયું તો તેમના પતિ પતરાની છત પરથી દોરડા વડે લટકતા હતા. એક વર્ષ પછી, તેઓ પોતાની જાતે ગુજરાન ચલાવવા માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યાં છે. તેઓ કહે છે, “હું ખેતમજૂર તરીકે ભાગ્યે જ અઠવાડિયાના 800 રૂપિયા કમાઈ શકું છું. પરંતુ હું ઔરંગાબાદ પાછા જવાનો વિચાર સુધ્ધાં નથી કરી શકતી. હું શહેરમાં એકલી રહી શકું તેમ નથી. જ્યારે તેઓ હયાત હતા ત્યારે બધું બરાબર હતું. ગામમાં, મારી પાસે મદદ માટે આધાર રાખી શકાય તેવા લોકો છે.”

અર્ચના અને તેમનાં બાળકો તેમની ઝૂંપડીમાંથી બહાર જવા માંગે છે. તેઓ કહે છે, “જ્યારે પણ હું તેમાં અંદર જાઉં છું ત્યારે મને તેમની જ યાદ આવે છે. અહીં તો તે દિવસે ઘરે આવીને મેં જે જોયું હતું તેના જ વિચારો આવ્યા કરે છે.”

પરંતુ તેઓ હજુ નવું ઘર શોધવાનું વિચારી શકતાં નથી. તેઓ વિચારે છે કે શું તેમનાં બાળકો, કે જેઓ સ્થાનિક સરકારી શાળામાં જાય છે, તેમનું શિક્ષણ ચાલુ રાખી શકશે કે કેમ. તેઓ કહે છે, “મને ખબર નથી કે તેમની ફી કેવી રીતે ચૂકવવી.”

અર્ચનાના ભાઈએ ત્રણ છોકરાઓ માટે ઓનલાઇન ક્લાસ ભરવા માટે સ્માર્ટફોન લઈ આપ્યો હતો. અક્ષય કહે છે, “ઓનલાઇન લેક્ચરમાં સમજવું મુશ્કેલ થઈ પડે છે.” અક્ષય હાલ બારમા ધોરણમાં ભણે છે ને મોટા થઈને ઇજનેર બનવાની ઈચ્છા રાખે છે. તેઓ ઉમેરે છે, “અમારા ગામમાં મોટાભાગે [મોબાઇલ] નેટવર્ક ખરાબ હોય છે. હું મારા મિત્રના ઘરે જાઉં છું અને તેની ચોપડીઓથી અભ્યાસ કરું છું.”

અક્ષય તેમના પિતાના આત્મહત્યા દ્વારા મૃત્યુ પછી હિંમતભેર તેમના અભ્યાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યા છે, ત્યારે તાનાજી હટ્ટાગલે બાલાજીના ગુમ થવા સાથે સમાધાન કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. તેઓ આગળ બોલવાનો ઇનકાર કરતાં કહે છે, “મને મારા ભાઈની યાદ આવે છે.”

બાબાસાહેબ અને સંગીતા બાલાજીને શોધવા માટે તેમનાથી થતા પ્રયાસો કરી રહ્યાં છે, પરંતુ પ્રક્રિયા તેમના માટે સરળ રહી નથી. બાબાસાહેબ કહે છે, “અમે બીડના [જિલ્લા] કલેક્ટરને મળીને તેમને દરમિયાનગીરી કરવા વિનંતી કરી. અમારી પાસે બહુ ઓછા પૈસા છે તેથી અમે બેલગામ [બેલાગવી] જઈ શકીએ તેમ નથી.”

સામાન્ય સંજોગોમાં પણ, એક દલિત સમુદાયના ગરીબ પરિવાર માટે પોલીસ ફરિયાદ કર્યા પછી ફૉલો-અપ કરવું મુશ્કેલ હોય છે. પરંતુ મહામારીએ આંતર-રાજ્ય મુસાફરી પરના પ્રતિબંધો અને સંસાધનો અને હાથ પર રોકડના અભાવ સાથે આ બાબતને વધુ મુશ્કેલ બનાવી દીધી છે.

ડિસેમ્બરમાં તેમની પ્રથમ મુસાફરી પછી, બાબાસાહેબ અને સંગીતા બાલાજીને શોધવા ફરી પાછાં ગયાં હતાં. તે સમયે, તેઓએ મુસાફરી કરવા માટે તેમનાં 10 ઘેટાં 60,000 રૂપિયામાં વેચી દીધાં હતાં. વાહનના ઓડોમીટરમાંથી નોંધેલા આંકડાને આધારે બાબાસાહેબ કહે છે, “અમે કુલ 1,300 કિલોમીટરની મુસાફરી કરી હતી. ઘેટાં વેચીને થયેલી આવકમાંથી થોડા પૈસા હજી પણ બાકી છે, પરંતુ તે લાંબો સમય સુધી ચાલશે નહીં.”

શેરડી કાપવાની નવી મોસમ નવેમ્બરમાં શરૂ થશે. અને જોકે બાબાસાહેબનાં માતા હજુય બીમાર છે, પરંતુ તેઓ અને સંગીતા શેરડી કાપવા જવા માંગે છે. બાબાસાહેબ કહે છે કે તેઓએ પરિવારના અસ્તિત્વનોય વિચાર કરવો રહ્યો. “અમારે અમારાં બાકીનાં બાળકોનીય સંભાળ રાખવાની છે.”

આ વાર્તા પત્રકારને પુલિત્ઝર સેન્ટર દ્વારા સ્વતંત્ર પત્રકારત્વના રૂપમાં મળેલ અનુદાન હેઠળની શ્રેણીનો એક ભાગ છે.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ