ୱାୟନାଡ଼ର ଧାନ ବିହନ ସଂରକ୍ଷକ

ୱାୟନାଡ଼ର ପାହାଡ଼ିଆ ଢାଲୁରେ, ଯେଉଁଠି ସବୁଜ ଉପତ୍ୟକାରେ କୁହୁଡ଼ିର ଘନ ଆସ୍ତରଣ ପଡ଼ିଥାଏ ଏବଂ ଲାଲମାଟି ପାହାଡ଼ରୁ କୁଳୁକୁଳୁ ଶବ୍ଦ କରି ଝରଣା ବୋହିଯାଏ, ସେଠାରେ ସମୟ ସହ ଲଢ଼େଇ କରି ମାଟିର ଏକ ଘର ଅଟଳ ହୋଇ ଛିଡ଼ା ହୋଇଛି । ଏହାର ମାଟିକାନ୍ଥ ଖରାଦିନେ ଶୀତଳ ପବନର ଅନୁଭୂତି ଦିଏ, ମୃଦୁ ପବନରେ ଏହାର ବାଉଁଶଗୁଡ଼ିକ କର କର ଶବ୍ଦ କରେ, ଆଉ ଏହାର ଓଜନଦାର ରୋଜ୍‌ଉଡର ବିମ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ୧୫୦ ବର୍ଷା ଋତୁର ଭାର ସହିଆସୁଛି । ଏହାର ଚଟାଣ ଲାଲ ମାଟିରେ ତିଆରି, ଯାହାକୁ ପ୍ରତି ସପ୍ତାହରେ ଗୋବରରେ ଲିପାପୋଛା କରି ଚିକ୍କଣ କରାଯାଏ ।

କେରଳର ମାନନ୍ଥୱାଡ଼ି ସହର ନିକଟ କାମ୍ମାନା ଗାଁର ଏହି ଘରଟିରେ, ଧାନ ବିହନ ନିଜ ନିଜର କାହାଣୀ ଫିସ୍‌ଫିସ୍ କରି କହନ୍ତି ।

ଏହି ବିହନଗୁଡ଼ିକର ରକ୍ଷକ ହେଉଛନ୍ତି କୁରଚିୟା ସମ୍ପ୍ରଦାୟର (ରାଜ୍ୟରେ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି ଭାବେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ) ଚେରୁଭାୟଲ ରାମଣ । ଧାନଚାଷରେ ଦକ୍ଷତା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଦିନେ ସମଗ୍ର ମାଲାବାର ଅଞ୍ଚଳରେ ବେଶ୍ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲା । ଦଶନ୍ଧି ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଆର୍ଥିକ ଅନଟନ, ଭଗ୍ନସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଏବଂ ସରକାର ତଥା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଂସ୍ଥାର ଅବହେଳା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଏହି ୭୩ ବର୍ଷୀୟ ଚାଷୀ ପାରମ୍ପରିକ ବିହନଗୁଡ଼ିକୁ ସାଇତି ରଖିଛନ୍ତି ।

"ଏଗୁଡ଼ିକ [ବିହନ] ଆମର ଜୀବନ୍ତ ପୂର୍ବପୁରୁଷ," ବୋଲି ରମଣ କହନ୍ତି । ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସମ୍ମାନର ସହ ‘ରାମେଟ୍ଟାନ୍’ ବୋଲି ଡାକନ୍ତି । ତାଙ୍କୁ କେରଳର କୃଷି-ଆତ୍ମାର ରକ୍ଷକ ଭାବେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ – ଏହା ଏପରି ଏକ ଭୂମି ଯେଉଁଠି ଏକଦା ଗୋଟିଏ ପରିବାରର ସମ୍ପତ୍ତି, ସେହି ପରିବାରର ଅମାରରେ ଗଚ୍ଛିତ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ କିସମର ଧାନରୁ ଆକଳନ କରାଯାଉଥିଲା ।

ରମଣ ତାଙ୍କ ପୈତୃକ ଜମିକୁ ବିବିଧତାର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ସଂଗ୍ରହାଳୟରେ ପରିଣତ କରିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ ଅମାରରେ ୱାୟନାଡ଼ର ୫୦ଟି ସ୍ଥାନୀୟ ପାରମ୍ପରିକ କିସମ ଏବଂ କେରଳର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାଗରୁ ସଂଗୃହୀତ ୧୪ଟି କିସମର ଧାନ ବିହନ ଗଚ୍ଛିତ ଅଛି । ସେ ପ୍ରତି ଋତୁରେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଚାଷ କରନ୍ତି, ବିହନ ସଂରକ୍ଷଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ପାରମ୍ପରିକ ଚାଷ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହୀ ଯେକୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି-ଯଥା ଆଦିବାସୀ ଚାଷୀ, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଚାଷୀ, ଗବେଷକ ଏବଂ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକୁ ମାଗଣାରେ ବାଣ୍ଟନ୍ତି । "ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧାନର ଏକ ଆତ୍ମା ଅଛି," ବୋଲି ସେ କହନ୍ତି । "ଏହା ମାଟି, ବର୍ଷା ଏବଂ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ିର ପରସ ମନେ ରଖିଥାଏ । ଯଦି ଆପଣ ଏହାକୁ ହରାନ୍ତି, ତାହାହେଲେ ଆପଣ ଆପଣଙ୍କର ଇତିହାସକୁ ହରାଇ ବସିବେ ।"

ତାଙ୍କ ଘରର ଆଗ ବଖରାର ମ୍ଳାନ ଆଲୁଅରେ, ଗୋଟିଏ ଉପରେ ଗୋଟିଏ ବିରଳ କିସମର ଧାନ ଭର୍ତ୍ତି ଅଖା ବସ୍ତାଗୁଡ଼ିକ ଗଦା ହୋଇ ରହିଛି - ସତେ ଯେମିତି ଇତିହାସର ଏକ ଏକ ପ୍ରହରୀ । ପ୍ରତିଟି ବସ୍ତାରେ ମାଲୟାଲମ୍ ଭାଷାରେ ନାମ ଲେଖାଯାଇଛି, ଯାହା ଶୁଣିଲେ ଲୋରୀ ଭଳି ମନେହୁଏ: ଚେନ୍ନଲୁ, ଥୋଣ୍ଡି, ଚେମ୍ବାକମ୍, ଭେଲିୟାନ୍, ଗନ୍ଧକାଶାଳା, କାୟାମା ।

ରମଣ ‘ପରୀ’କୁ କହିଥିଲେ ଯେ ଗରମ ଗନ୍ଧକାଶାଳା ଭାତର ବାମ୍ଫରୁ ମଲ୍ଲୀ ଫୁଲ ଏବଂ ଚନ୍ଦନ ଭଳି ବାସ୍ନା ଆସେ, ଯାହା ପରିବେଶକୁ ମହକାଇ ଦିଏ; କାୟାମା, ଯାହାକୁ ଜୀରାକାଶାଳା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ସେଥିରୁ ଲହୁଣୀ ଭଳି ଏକ ବାସ୍ନା ଆସେ ଯାହା ମାଲାବାର ବିରିୟାନି ପରମ୍ପରାର ପରିଚୟ ଅଟେ ଏବଂ ଚେମ୍ବାକମ୍‌ର ସ୍ୱାଦ ମିଠା ଓ ରୁଚିକର ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ପାୟସମ୍, ଏକ ମିଠା ବ୍ୟଞ୍ଜନ, ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାବେଳେ ନଡ଼ିଆ କ୍ଷୀରରେ ଗୋଳି ହୋଇଯାଏ ।

ଗତ ତିନି ଦଶନ୍ଧି ମଧ୍ୟରେ କେରଳର ୭୦ ପ୍ରତିଶତରୁ ଅଧିକ ଧାନ ଜମି ଲୋପ ପାଇଯାଇଛି ଯାହାକୁ ଅର୍ଥକାରୀ ଫସଲ, ରିଅଲ୍ ଇଷ୍ଟେଟ୍ ଏବଂ ପଥର ଖାଦାନଗୁଡ଼ିକ ଗିଳି ଦେଇଛନ୍ତି ।

କେରଳର ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ ୱାୟନାଡ଼ଜିଲ୍ଲା ମୁଖ୍ୟତଃ ଏକ କୃଷିପ୍ରଧାନ ଅଞ୍ଚଳ । ଜଙ୍ଗଲ ଘେରା ପାହାଡ଼ ପରିବେଷ୍ଟିତ ଏବଂ ମୌସୁମୀ ବର୍ଷା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ଏହି ଉପତ୍ୟକାରେ ଦିନେ ୩୦,୦୦୦ ହେକ୍ଟରରୁ ଅଧିକ ଜମିରେ ଧାନଚାଷ କରାଯାଉଥିଲା । କେବଳ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକଦା ୧୬୦ ପ୍ରକାରର ଦେଶୀଧାନ ଚାଷ ହେଉଥିଲା; କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ହାତଗଣତି ମାତ୍ର କିଛି କିସମ ବଞ୍ଚିରହିଛି ।

ଚେରୁଭାୟଲ ରାମଣ ନିରବରେ ଅଥଚ ଦୃଢ଼ତାର ସହ ଏହି ବିଲୟକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରୁଛନ୍ତି ।

"ସେ ବହୁତ ଜିଦ୍‌ଖୋର । ଆମେ ବେଳେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ହସିଥାଉ, କିନ୍ତୁ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ମଧ୍ୟ କରୁ । ସେ ନଥିଲେ, ଆମେ ହୁଏତ ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ମନେ ମଧ୍ୟ ରଖିନଥାନ୍ତୁ," ବୋଲି ଅପ୍ପୁକୁଟ୍ଟନ୍ କହନ୍ତି । ୭୦ ବର୍ଷୀୟ ଅପ୍ପୁକୁଟ୍ଟନ୍ ନିଜର ଧାନଜମି ବିକ୍ରି କରିସାରିଛନ୍ତି ଏବଂ ସେଠାରେ ଗୁଆ ଲଗାଇଛନ୍ତି ।

ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଜମି ବିକ୍ରି କରିସାରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଆଜି ୱାୟନାଡ଼ରେ ମାତ୍ର ୨୦,୦୦୦ ହେକ୍ଟର ଧାନ ଜମି ବଞ୍ଚିରହିଛି, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକାଂଶ ଖଣ୍ଡବିଖଣ୍ଡିତ ହୋଇଯାଇଛି । ତଥାପି କେରଳର ଅନ୍ୟ ଯେକୌଣସି ସ୍ଥାନ ତୁଳନାରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ସର୍ବାଧିକ ପାରମ୍ପରିକ ଧାନ କିସମ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । କାଲପେଟ୍ଟାସ୍ଥିତ ଏମ୍.ଏସ୍. ସ୍ୱାମୀନାଥନ୍ ରିସର୍ଚ୍ଚ ଫାଉଣ୍ଡେସନ୍‌ର କମ୍ୟୁନିଟି ଏଗ୍ରୋବାୟୋଡାଇଭର୍ସିଟି ସେଣ୍ଟର, କେରଳ କୃଷି ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ଏବଂ 'ସିଡ୍ କେୟାର' ଭଳି କୃଷକ ଗୋଷ୍ଠୀ ଏହି ଦେଶୀ କିସମଗୁଡ଼ିକୁ ଲିପିବଦ୍ଧ କରିବା ସହ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସଂରକ୍ଷିତ କରୁଛନ୍ତି । ସେମାନେ ମିଳିତ ଭାବେ ୱାୟନାଡ଼ର ଧାନକୁ ଏକ 'ଜୀବନ୍ତ ଆନୁଵଂଶିକ ସମ୍ପଦ' ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି - ଯେଉଁଥିରେ ମରୁଡ଼ି ସହନଶୀଳତା ଏବଂ ରୋଗପୋକ ପ୍ରତିରୋଧୀ ଗୁଣ ରହିଛି, ଯାହା ଚାଷୀମାନଙ୍କୁ ଜଳବାୟୁ ସଙ୍କଟର ମୁକାବିଲା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରିବ ।

କୁରଚିୟା ଓ ପାନିୟା ଚାଷୀମାନଙ୍କର ଗାଢ଼ ଲାଲରଙ୍ଗର ଧାନ ‘ଚେନ୍ନଲୁ’, ଲୌହ ସାର ଥିବା ଢିପଜମିରେ ଚାଷ କରାଯାଏ । ଏଥିରୁ ଓଦାମାଟି ଓ ଲୁହାର ବାସ୍ନା ଆସେ; ଏହାର ସ୍ୱାଦ ବାଦାମ ଓ ଖଣିଜ ଲବଣ ପରି, ଯାହାର ସ୍ଵାଦ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାରି ହୁଏ । ‘ଥୋଣ୍ଡି’ କିସମର ଚାଉଳ ହାଲୁକା ଓ ଅଳ୍ପ ମିଠା, ରାନ୍ଧିବା ପରେ ଏହା ବହୁତ ନରମ ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ମାଛ ତରକାରୀ ସହ ଦୈନିକ ଖିଆ ହେଉଥିଵା ଚୋରୁ (ଭାତ) ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ । ‘ଭେଲିୟାନ୍’ ଚାଉଳର ସ୍ୱାଦ ମୃଦୁ ଓ ମାଟି ପରି ଏବଂ ଏହା ସହଜରେ ହଜମ ହୋଇଥାଏ, ତେଣୁ ବୃଦ୍ଧ ଓ ଅସୁସ୍ଥ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏଥିରେ ଗରମ କାଞ୍ଜି (ଜାଉ) ତିଆରି କରାଯାଏ । ‘ନାଭାରା’, ଏହାର ବାଦାମ ପରି ପିତା ସ୍ୱାଦ ଏବଂ ଟାଣ ଗୁଣ ପାଇଁ କେରଳର ଏକମାତ୍ର ଔଷଧୀୟ ଧାନ ଭାବେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନ ବଜାୟ ରଖିଛି, ଯାହା ଭୋଜି ପାଇଁ ନୁହେଁ ବରଂ ରୋଗ ଭଲ କରିବା ପାଇଁ ଚାଷ କରାଯାଏ । ପ୍ରତ୍ୟେକ କିସମର ନିଜର ଭୂମିକା, ଅର୍ଥ ଏବଂ କାହାଣୀ ରହିଛି ।

ଏଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱଳ୍ପ ଖର୍ଚ୍ଚରେ ଚାଷ କରାଯାଉଥିବା ଫସଲ, ଯାହା ମରୁଡ଼ି ସହିପାରେ, ରୋଗପୋକର ମୁକାବିଲା କରିପାରେ ଏବଂ ରାସାୟନିକ ସାର କିମ୍ବା କୀଟନାଶକ ବିନା ଭଲ ବଢ଼ିପାରେ । ଯେତେବେଳେ ଅନିୟମିତ ବର୍ଷା ଯୋଗୁଁ ଆଧୁନିକ ହାଇବ୍ରିଡ୍ କିସମଗୁଡ଼ିକ ମଉଳି ଯାଏ, ସେହି ସମୟରେ ଏହି ପୁରାତନ ଦେଶୀ କିସମଗୁଡ଼ିକ ତିଷ୍ଠି ରହେ; ସେଗୁଡ଼ିକ ନଇଁ ଯାଆନ୍ତି ସିନା, କିନ୍ତୁ ଭାଙ୍ଗନ୍ତି ନାହିଁ ।

ମୁଠାଏ ଚିକ୍କଣିଆ ବାଦାମୀ ରଙ୍ଗର ଧାନ ଉପରେ ହାତ ବୁଲାଉ ବୁଲାଉ ଚେରୁଭାୟଲ ରାମଣ ଧୀର ସ୍ୱରରେ ଗୋଟି ଗୋଟି କରି କହିଚାଲିଲେ: "ଏଇଟି ବନ୍ୟା ସହିପାରେ । ଏଇଟି ମରୁଡ଼ିର ମୁକାବିଲା କରିପାରେ । ଆଉ ଏଇଟିକୁ ରାନ୍ଧିଲେ ସେଥିରୁ ଜୀରା ଭଳି ବାସ୍ନା ଆସେ ।"

ଏହି ୭୩ ବର୍ଷୀୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ କଣ୍ଠସ୍ୱରରେ ଜଣେ ବୈଜ୍ଞାନିକର ଗର୍ବ ଏବଂ ପିତାମାତା ସଦୃଶ ସ୍ନେହ ଭରି ରହିଛି । "ବିହନଗୁଡ଼ିକ ମୋର ସନ୍ତାନ । ମୁଁ ଆଗାମୀ ପିଢ଼ି ପାଇଁ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ବଞ୍ଚାଇ ରଖିଛି ।"

ରମଣଙ୍କ ଘର ଆରପଟେ ୪୦ ଏକର ଚାଷ ଜମି ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ ରହିଛି । ଏହା ସୁନ୍ଦର ଆୟତାକାର କିଆରିରେ ବିଭକ୍ତ ଏବଂ ପ୍ରତିଟି କିଆରିରେ ସବୁଜ ରଙ୍ଗର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଛଟା ଝଲସୁଛି । କିଛି ଧାନ ଗଛ ଡେଙ୍ଗା ଓ ସୁନେଲି ରଙ୍ଗର, କିଛି ଗେଡ଼ା ଓ ଅଗ୍ରଭାଗ ବାଇଗଣି ରଙ୍ଗର, ଆଉ କିଛି ଗଛ ଧାନ ଭାରରେ ନଇଁ ପଡ଼ିଛି । ସେଠାକାର ପରିବେଶ ଝିଙ୍କାରୀ, ବେଙ୍ଗ ଏବଂ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ କଳରବରେ ଗୁଞ୍ଜରିତ ହେଉଛି - ଏଭଳି କିଛି ଜୀବଜନ୍ତୁ ଯାହା ୧୯୭୦ରେ ଚାଷକାର୍ଯ୍ୟରେ ରାସାୟନିକର ପ୍ରବେଶ ପରେ ୱାୟନାଡ଼ର ଅଧିକାଂଶ ଚାଷଜମିରୁ ଉଭାନ ହୋଇଯାଇଥିଲେ ।

"୧୯୭୮ ମସିହାରେ ମୁଁ ସାର ବ୍ୟବହାର ବନ୍ଦ କରିଦେଲି," ରମଣ ପୁରୁଣା କଥା ମନେ ପକାଇ କହନ୍ତି । "ମାଟି ସତେ ଯେପରି ମରିଯାଇଥିଲା । ସେଥିରେ ନା ମାଛ ଥିଲେ, ନା ଜିଆ । କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ପୁଣିଥରେ ପ୍ରାକୃତିକ ଚାଷ ଆରମ୍ଭ କଲି, ସେତେବେଳେ ସେଠାକୁ ଜୀବନ ଫେରିଆସିଲା । ଏହା ମୋ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ବଡ ଶିକ୍ଷା ଥିଲା: ଚାଷ ଏମିତି ହେବା ଆବଶ୍ୟକ ଯାହା ମାଟିକୁ ପୋଷଣ ଯୋଗାଇବ, ତାକୁ ମାରିଦେବ ନାହିଁ ।"

ଚାରି ଦଶନ୍ଧିରୁ ଅଧିକ ସମୟ ଧରି ତାଙ୍କ ଚାଷଜମି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପରୀକ୍ଷାଗାର ପାଲଟିଛି । ଆଣ୍ଠୁଏ ପାଣି ଜମି ରହିଥିବା ଏକ କିଆରି ଆଡ଼କୁ ଇସାରା କରି ସେ କୁହନ୍ତି, "ଏଠି ଦେଖନ୍ତୁ, ଏ ହେଉଛି ‘ଚେନ୍ନଲୁ’, ଯାହା ୫୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୁରୁଣା । ଏହା ପାଖରେ ଅଛି ‘ଜୀରାକାଶାଳା’ ଏବଂ ସେଠି ଅଛି ‘କାୟାମା’, ଯାହା ବିନା କୌଣସି ଔଷଧ ସିଞ୍ଚନରେ ରୋଗପୋକର ମୁକାବିଲା କରିପାରେ ।’’ ସେ ବୁଝାଇ କହନ୍ତି ଯେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିହନ ନିଜ ଅଞ୍ଚଳର ମାଟି ଏବଂ ପରିବେଶ ଅନୁସାରେ ନିଜକୁ ବିକଶିତ କରିଛନ୍ତି: ‘‘ଗନ୍ଧକାଶାଳା’ ଏବଂ ‘କାୟାମା’ ଖାଲୁଆ ଜମିରେ ରହିଥିବା ପାଣିରେ ଭଲ ବଢ଼ନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଶୀତଳ ଓ ଶାନ୍ତ ରାତି ଏହାର ବାସ୍ନା ଆହୁରି ବଢ଼ାଇଦିଏ । ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ‘ଚେନ୍ନେଲୁ’ ଏବଂ ‘ଭେଲିୟାନ୍’ ବର୍ଷା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ଗଡ଼ାଣିଆ ଜମି ଏବଂ ଢିପ ମାଟିର ଜୈବିକ ସାରରୁ ଶକ୍ତି ସଂଗ୍ରହ କରିଥାନ୍ତି ।"

ଏହି ଧାନ କିସମଗୁଡ଼ିକ ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳର ଖାଦ୍ୟ ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରତିଛବି ମଧ୍ୟ । ଆଦିବାସୀ ଘରମାନଙ୍କରେ ‘ଚେନ୍ନଲୁ’ ଏବଂ ‘ଭେଲିୟାନ୍’ ମୁଖ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଅଟେ, ଯାହାକୁ ମାଟି ହାଣ୍ଡିରେ ଅଳ୍ପଆଞ୍ଚରେ ରନ୍ଧାଯାଏ ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲୀ ଶାଗ, ପୋଡ଼ା ମାଂସ କିମ୍ବା ପଣସ ସହ ଖିଆଯାଏ । ଉଚ୍ଚ ଉପତ୍ୟକା ଏବଂ ଛୋଟ ବଜାର ଅଞ୍ଚଳରେ ‘ଗନ୍ଧକାଶାଳା’ ଏବଂ ‘କାୟାମା’ ହେଉଛି ଉତ୍ସବର ଚାଉଳ, ଯାହା ବାହାଘର କିମ୍ବା ପର୍ବପର୍ବାଣିରେ ପରଷାଯାଏ । ‘ଚେମ୍ବାକମ୍’ ଭୋଜି ଓ ପୂଜାପାଠରେ ବ୍ୟବହାର ହେଉଥିବା ବେଳେ ‘ନାଭାରା’ ଆୟୁର୍ବେଦ ଚିକିତ୍ସା ଏବଂ ମନ୍ଦିରରେ ଭୋଗ ଭାବରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଥାଏ ।

ରମଣ ଯେଉଁ କୁରଚିୟା ସମ୍ପ୍ରଦାୟରୁ ଆସନ୍ତି, ସେହି ନାମଟି ‘କୁରି’ (ଚିହ୍ନ) ଏବଂ ‘ଚିୟୁକା’ (ଆଙ୍କିବା) ଶବ୍ଦରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି । ଏହି ନାମ ସେମାନଙ୍କ ଅତୀତର ଇତିହାସକୁ ମନେ ପକାଇଦିଏ, ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ପଝାସୀ ରାଜାଙ୍କ ଅମଳରେ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଜମିର ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଦକ୍ଷ ଧନୁର୍ଦ୍ଧର ଥିଲେ । ହେଲେ ଆଜି ସେ ତୀରନ୍ଦାଜୀ ବିଦ୍ୟା ହଜିଯାଇଛି, ଆଉ ତା’ ସହିତ ଲୋପ ପାଇଯାଇଛି ଅଧିକାଂଶ ଧାନ ଜମି ।

"ଏବେ ଧାନ ଚାଷ କରି କିଏ ବା ବଞ୍ଚିପାରିବ?" ରମଣଙ୍କ ପଡୋଶୀ ୫୫ ବର୍ଷୀୟ କୃଷ୍ଣନକୁଟ୍ଟି ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି । "ଧାନ ଚାଷରୁ ମୁଁ ମୋ ପରିବାରର ପେଟ ପୋଷିବା ମଧ୍ୟ କଷ୍ଟକର ହୋଇପଡୁଥିଲା । ହେଲେ ଗୋଲମରିଚ ଏବଂ କଫିଚାଷରୁ ତୁରନ୍ତ ଅର୍ଥ ମିଳିଯାଏ । ସରକାର ଧାନ ପାଇଁ କୌଣସି ସହାୟକ ମୂଲ୍ୟ ଦେଉନାହାନ୍ତି, ତେଣୁ ଆମେ ଚାଷ ଛାଡିଦେଲୁ ।"

ୱାୟନାଡ଼ରେ ଗୋଲମରିଚ ତୁଳନାରେ ଧାନଚାଷରୁ ବହୁତ କମ୍ ଆର୍ଥିକ ଲାଭ ମିଳିଥାଏ । ହେକ୍ଟର ପିଛା ପ୍ରାୟ ୧.୫ ଟନ୍ ଧାନ ଆମଦାନୀ ହୁଏ । ସର୍ବନିମ୍ନ ସହାୟକ ମୂଲ୍ୟ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ସ୍ୱଳ୍ପ ବୋନସ୍ ମିଶାଇଲେ ଚାଷୀଙ୍କୁ କିଲୋଗ୍ରାମ ପ୍ରତି ପାଖାପାଖି ୨୩ ଟଙ୍କା ମିଳେ, ଯାହା ଫଳରେ ଗୋଟିଏ ଋତୁରେ ୫୦,୦୦୦ ଟଙ୍କାରୁ ମଧ୍ୟ କମ୍ ସେମାନଙ୍କର ଆୟ ହୋଇଥାଏ । କିନ୍ତୁ ଅନେକ ସମୟରେ ଚାଷ ଖର୍ଚ୍ଚ ୭୫,୦୦୦ରୁ ୧ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୋଇଥାଏ ।

ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ସେତିକି ଜମିରେ ଲଗାଯାଇଥିବା ଗୋଲମରିଚ ଗଛରୁ ୧.୫ ରୁ ୧.୭ ଟନ୍ ଶୁଖିଲା ଗୋଲମରିଚ ଉତ୍ପାଦନ ହୋଇପାରିବ । ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହାର ଦର କିଲୋଗ୍ରାମ ପ୍ରତି ୬୫୦ରୁ ୭୦୦ ଟଙ୍କା ରହିଛି । ଏଥିରୁ ବର୍ଷକୁ ମୋଟ ୧୦ ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ଟଙ୍କା ଆୟ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଖର୍ଚ୍ଚ କାଟିବା ପରେ ଚାଷୀଙ୍କୁ ୬ରୁ ୭ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ଲାଭ ମିଳିଥାଏ ।

ତେଣୁ ଯଦିଓ ଧାନ ଚାଷ ଖାଦ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ପରିବେଶ ସନ୍ତୁଳନ ବଜାୟ ରଖିଥାଏ, ତଥାପି ୱାୟନାଡ଼ର ପାହାଡିଆ ଅଞ୍ଚଳର ଚାଷୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୋଲମରିଚ ହିଁ ଆର୍ଥିକ ଜୀବନରେଖା ପାଲଟିଛି; ଯାହାର ଭାଗ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ମସଲା ବଜାର ଏବଂ ମୌସୁମୀର ମିଜାଜ୍ ସହିତ ଉପର ତଳ ହେଉଥାଏ ।

"ମୁଁ ଖଣ୍ଡେ ଜମିରେ (ଧାନ) ଚାଷ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲି, ହେଲେ ମୋ ପିଲାମାନେ ଅଦା ଓ ଗୋଲମରିଚ ଲଗାଇବାକୁ ଜିଦ୍ ଧରି ବସିଲେ । ସେମାନେ କହିଲେ, ଧାନଚାଷରେ କୌଣସି ଭବିଷ୍ୟତ ନାହିଁ," ରାଧାମଣୀ କହନ୍ତି । ୬୨ ବର୍ଷୀୟା ରାଧାମଣି ସେହି ପୁରୁଣା ଦିନର କଥା ମନେପକାନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ଜମି ଗନ୍ଧକାଶାଳା ଧାନରେ ଝଲସୁଥିଲା । "ଏବେ ଏହା କେବଳ ରମଣଙ୍କ ଜମିରେ ହିଁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି," ବୋଲି ସେ ଆହୁରି କହିଥିଲେ ।

ରମଣଙ୍କ ମାଟି ଘର ଭିତରେ, ବିହନ ବସ୍ତାଗୁଡ଼ିକ ଥଣ୍ଡା ଏଵଂ ଅନ୍ଧାରରେ ଗଦା ହୋଇ ରହିଛି । ସେଠାରେ ନା ଫ୍ୟାନ୍ ଅଛି, ନା ତାପମାତ୍ରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣର କୌଣସି ବ୍ୟବସ୍ଥା; ଅଛି କେବଳ ମାଟି କାନ୍ଥର ଧୀର ନିଶ୍ୱାସ ଏବଂ ଡିବିରିର ମ୍ଳାନ ଆଲୋକ । "କେବଳ ଏହି ବିହନଗୁଡ଼ିକୁ ବଞ୍ଚାଇ ରଖିବା ପାଇଁ ମୋତେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ୭୦,୦୦୦ ଟଙ୍କା କ୍ଷତି ସହିବାକୁ ପଡ଼େ," ବୋଲି ସେ କହନ୍ତି । "ପୁରସ୍କାର ତ ମିଳୁଛି, କିନ୍ତୁ କେହି ମୋ ପାଇଁ ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ସଂରକ୍ଷଣ ଗୃହ ତିଆରି କରିଦେଉ ନାହାନ୍ତି । ବିହନ କାହାର ଭାଷଣକୁ ଅପେକ୍ଷା କରି ରହିପାରିବ ନାହିଁ ।"

ଏହି ବିଡମ୍ବନା ବାସ୍ତବରେ ଖୁବ୍ ନିଷ୍ଠୁର । ସେ ୨୦୨୩ରେ ପଦ୍ମଶ୍ରୀ, ୨୦୧୬ରେ 'ଜିନୋମ୍ ସାଭଅର୍ ଆୱାର୍ଡ' ଏବଂ ୨୦୧୨ରେ କେରଳର 'ଗ୍ରୀନ୍ ଆୱାର୍ଡ'ରେ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଛନ୍ତି । ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କୁ ଭାଷଣ ଦେବା ପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି । କେରଳ କୃଷି ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ତାଙ୍କୁ 'ପ୍ରଫେସର ଅଫ୍ ପ୍ରାକ୍ଟିସ୍'ର ମାନ୍ୟତା ଦେଇଛି । ରାହୁଲ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ପିନାରାଇ ବିଜୟନଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନେକ ବଡ଼ ବଡ଼ ରାଜନେତା ତାଙ୍କ ଚାଷ ଜମି ବୁଲି ଦେଖିଛନ୍ତି ।

ତଥାପି, ରମଣ ନିଜ ପରିବାରର ପ୍ରତିପୋଷଣ ପାଇଁ ଆଜି ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନୀୟ ରାସନ ଦୋକାନରୁ ମିଳୁଥିବା ଚାଉଳ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି ।

"ଆମେ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଅନେକ ସମୟରେ ରାସନ ଚାଉଳ ଖାଉ," ରମଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଗୀତା ଅଗଣାରେ ଅମଳ ହୋଇଥିବା ଧାନ ଶୁଖାଉ ଶୁଖାଉ କହନ୍ତି । "ଆମ ନିଜ ଜମି କେବଳ ପରୀକ୍ଷାନିରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ । ଆମେ ଆମ ପେଟ କଥା ଭୁଲିଯାଉ ।"

ରମଣ ଚିନ୍ତିତ ଅଛନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କ ଅନ୍ତେ କ’ଣ ହେବ । କୁରଚିୟା ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ‘ମାତୃତାନ୍ତ୍ରିକ ଉତ୍ତରାଧିକାର’ ପ୍ରଥା ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି । ତେଣୁ ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ଏହି ଜମି ତାଙ୍କ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ମିଳିବ ନାହିଁ ବରଂ ଦୂର ସମ୍ପର୍କୀୟଙ୍କ ହାତକୁ ଚାଲିଯିବ; ଯେଉଁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନେକଙ୍କର ଚାଷ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ନାହିଁ । "ତା’ପରେ ସବୁକିଛି ଉଭାନ ହୋଇଯିବ," ସେ ଦୁଃଖର ସହ କହନ୍ତି । ସେ ସରକାରୀ ସହାୟତାପ୍ରାପ୍ତ ଏକ ‘ବିହନ ବ୍ୟାଙ୍କ’ର ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖୁଛନ୍ତି । "କାଚ ବୋତଲରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ମାଟିରେ । ବିହନ ସେତେବେଳେ ବଞ୍ଚିରହିବ ଯେତେବେଳେ ତାକୁ ଚାଷ କରାଯିବ । ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ, ଗବେଷଣା କେନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବୀ ସଂଗଠନ (NGO) – ଯିଏ ମଧ୍ୟ ଏ ନେଇ ଚିନ୍ତିତ ଅଟନ୍ତି, ଏହି ଦାୟିତ୍ୱ ନେଇପାରିବେ । ଅନ୍ୟଥା, ଆଗାମୀ ୧୦ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ବିହନ ବସ୍ତାଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ସ୍ମୃତି ହୋଇ ରହିଯିବ ।"

"ମୋତେ ହିରୋ ବୋଲି ଡାକନ୍ତୁ ନାହିଁ," ବୋଲି ସେ କହନ୍ତି । "ବିହନଗୁଡ଼ିକ ଯେପରି ବଞ୍ଚିରହିବ, ତାହା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତୁ । ସେତିକି ହିଁ ଯଥେଷ୍ଟ ।"

ରମଣଙ୍କୁ ମିଳୁଥିବା ଏହି ଲୋକପ୍ରିୟତା ବା ପ୍ରଚାର ତାଙ୍କୁ ଅନେକ ସମୟରେ ନିରାଶ କରିଥାଏ । "ପ୍ରତି ସପ୍ତାହରେ, ଲୋକେ ମତେ କିଛି ନା କିଛି ଉଦ୍‌ଘାଟନ କରିବାକୁ ଡାକନ୍ତି । ସେମାନେ ମତେ ଜଣେ ସେଲିବ୍ରିଟି ଭଳି ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଫୁଲମାଳ ଏବଂ ଫଟୋ ଦ୍ୱାରା ବିହନ ବଞ୍ଚିପାରିବ ନାହିଁ । ଏଥିରେ ମୋର ଚାଷ ସମୟ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି," ବୋଲି ସେ କହନ୍ତି । ଅସୁସ୍ଥତା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ମନୋବଳକୁ ଭାଙ୍ଗିପାରି ନାହିଁ । ୨୦୧୯ରେ ଦୁବାଇରେ ହୃଦଘାତ, ଏହା ପରେ ବାରମ୍ବାର ହୃଦ୍‌ଜନିତ ସମସ୍ୟା ଏବଂ କୋଭିଡ୍-୧୯ ସତ୍ତ୍ୱେ, ସେ କାମ ଜାରି ରଖିଛନ୍ତି; ଯଦିଓ ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ଦୁର୍ବଳତା ସ୍ପଷ୍ଟ ବାରି ହୋଇପଡୁଛି ।

ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ, ଖାଲି ପାଦରେ ସେ ଆଜି ବି କାଦୁଅର ଵୁନ୍ଦ ଉପରେ ଚାଲନ୍ତି; ଧାନ ଗଛର କାଣ୍ଡକୁ ପରଖନ୍ତି, ଦାନାର ସ୍ୱାଦ ଚାଖନ୍ତି ଏବଂ ପତ୍ର ମର୍ମର ଶବ୍ଦକୁ କାନ ଡେରି ଶୁଣନ୍ତି ।

ଯେତେବେଳେ ସରକାରୀ ନୀତି କଥା ଉଠେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ପ୍ରକାଶ ପାଏ । "ଚାଷୀମାନେ ପରିବେଶର ଶତ୍ରୁ ନୁହନ୍ତି," ବୋଲି ସେ କହନ୍ତି । "କେବଳ ଚାଷୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଆପଣ ପରିବେଶକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବେ । ସରକାର ପୁରସ୍କାର ଦେବା ବନ୍ଦ କରି ଫସଲର ଉଚିତ୍ ମୂଲ୍ୟ ଦେବା ଆରମ୍ଭ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଚାଷୀମାନଙ୍କୁ ଦୟା ନୁହେଁ ବରଂ ଆତ୍ମସମ୍ମାନ ଦରକାର ।"

ସ୍ଥାନୀୟ ଐତିହାସିକ ଓ.କେ. ଜନି ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଯେ ରମଣ "ୱାୟନାଡ଼ ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କର ସେହି ଶେଷପିଢ଼ିର ପ୍ରତିନିଧି, ଯିଏ ଲାଭ ପାଇଁ ନୁହେଁ ବରଂ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଧାନ ସଂରକ୍ଷଣ କରିଛନ୍ତି । ସେ କେବଳ ଜଣେ ଚାଷୀ ନୁହନ୍ତି - ଜଣେ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ, ସେ ପରିବେଶ ବିନାଶ ବିରୋଧରେ ଛିଡ଼ା ହୋଇଛନ୍ତି ।" କିନ୍ତୁ ରମଣ ଏଭଳି ପ୍ରଶଂସାକୁ ଏଡ଼ାଇ ଦିଅନ୍ତି ।

ଗୀତା ଏବଂ ତାଙ୍କ ପିଲାମାନେ ଆଜି ବି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ କିସମର ଧାନ ଛୋଟ ଛୋଟ ଜମିରେ ଚାଷ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ବେଳେବେଳେ ପ୍ରତି କିସମ ପାଇଁ ମାତ୍ର କିଛି ଜାଗା ଥାଏ । ଏହି କାମ ବହୁତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଟେ; କିଛି ବିହନ ବୁଣିବା ସମୟରେ ଅଧିକ ଯତ୍ନ ଆବଶ୍ୟକ କରେ ତ ଆଉ କିଛି ଅମଳ ସମୟରେ । "ଆମର ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ ଏହି ଶସ୍ୟ ଖାଉଥିବାରୁ ସେମାନେ ଅଧିକ ସୁସ୍ଥ ରହୁଥିଲେ," ବୋଲି ଗୀତା କହନ୍ତି । "ଏବେ ଅଧିକାଂଶ କୁରଚିୟା ଲୋକେ କଫି କିମ୍ବା ଗୋଲମରିଚ ଚାଷ କରୁଛନ୍ତି । କେବଳ ରମଣ ଧାନ ଚାଷକୁ ଜାବୁଡ଼ି ଧରିଛନ୍ତି ।"

ସନ୍ଧ୍ୟା ନଇଁ ଆସିବା ସହ, ଉଡୁଥିବା ଝିଙ୍କାରୀମାନଙ୍କ ଡେଣା ତଳେ କ୍ଷେତଗୁଡ଼ିକ ଝଲସି ଉଠେ । ରୋଷେଇ ଘରୁ ଫୁଟୁଥିବା ଭାତର ଏକ ମାଟି ମିଶା ସୁଗନ୍ଧ ଭାସି ଆସେ । ମାଟିଘର ଭିତରେ, ବିହନ ଭର୍ତ୍ତି ଅଖା ବସ୍ତାଗୁଡ଼ିକ ନିରବରେ ଅପେକ୍ଷା କରି ରହିଥାନ୍ତି-ଯାହା ଶହ ଶହ ବର୍ଷର ସହନଶୀଳତାକୁ ନିଜ ଭିତରେ ସାଇତି ରଖିଛୁ; ଏମିତି ଏକ ଭୂମିରେ ଯାହାକୁ ଦିନେ ଭାୟାଲ୍ ନାଡୁ ବା ‘ଧାନକ୍ଷେତର ଭୂମି’ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିଲା ।

ଏହା ହେଉଛି ଏକ ଜୀବନ୍ତ ସଂଗ୍ରହାଳୟ – ଏମିତି ଏକ ସ୍ଥାନ ଯେଉଁଠି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶସ୍ୟ ଦାନାର ଏକ ନାମ, ଏକ କାହାଣୀ ଏବଂ ଏକ ଆତ୍ମା ରହିଛି ।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍