वायनाडच्या भातबियांचा रक्षक

वायनाडच्या उतारांवर, हिरवाईने नटलेल्या दऱ्यांवर धुक्याची चादर पसरलेली असते आणि (लॅटराइट टेकड्यांतून (म्हणजे उष्णकटिबंधीय हवामानामुळे तयार झालेल्या लालसर रंगाच्या, विटांसारख्या कठीण खडकांच्या टेकड्या, ज्यात लोह आणि ॲल्युमिनियम ऑक्साइड्स जास्त असतात) ओहोळ झुळझुळ वाहत असतात आणि अशा परिसरात काळाच्या प्रवाहाला ताठ मानेने सामोरं जाणारं मातीचं एक भक्कम घर उभं आहे. त्या घराच्या मातीच्या भिंती उन्हाळ्यात थंडावा देत, वाऱ्याने हलकेच कुरकुरणारी बांबूची कौलं, आणि जड गुलाबी सागाच्या लाकडी तुळ्या सुमारे दीडशे पावसाळ्यांचा भार सोसूनही आज ताठपणे उभ्या आहेत. घराची जमीन लाल मातीने सारवलेली असून दर आठवड्याला शेणाने तिला मऊसूत केलं जातं.

केरळमधील मनंतवाडी शहराजवळच्या कम्मणा गावातलं हे घर म्हणजे भाताच्या बियांना त्यांच्या कहाण्या हळूच सांगण्याची हक्काची जागाच आहे.

कुर्चिया समाजाचे चेरुवायल रामन (राज्यात अनुसूचित जमात म्हणून नोंद) या बियांचे राखणदार आहेत. कधी काळी संपूर्ण मालबार भागात त्यांचा समाज भातशेतीसाठी लागणाऱ्या कौशल्यासाठी खूप प्रसिद्ध होता. आज ७३ वर्षांचे असलेल्या रामन यांनी अनेक दशके आर्थिक अडचणी, ढासळणारं आरोग्य आणि शासन व इतर संस्थांकडून होणाऱ्या सततच्या दुर्लक्षाला सामोरं जात भाताच्या पारंपरिक बिया जपून ठेवल्या आहेत.

“या बिया म्हणजे जिवंत पूर्वजच आहेत,” असं रामन ज्यांना प्रेमाने आणि आदराने रामेट्टन म्हणतात ते सांगतात. केरळच्या कृषी आत्म्याचा राखणदार म्हणूनच त्यांची सर्वदूर ओळख आहे. कारण कधीकाळी या भूमीत घराची संपन्नता म्हणजे त्या घराच्या कोठारात साठवलेल्या भाताच्या विविध जातींची संख्येवरून ठरवलं जात असे.

रामन यांनी आपली वडिलोपार्जित जमीन भात बियांच्या विविधतेच्या जिवंत संग्रहालयातच जणू रूपांतरित केली आहे. त्यांच्या धान्यकोठारात वायनाडमधील ५० पारंपरिक भातजाती आणि केरळच्या इतर भागांतून संकलित केलेल्या जवळपास १४ जाती आहेत. दर हंगामात ते या जाती पिकवतात, बिया साठवतात आणि पारंपरिक शेतीशी बांधिल असलेल्या प्रत्येकाला त्या मुक्तहस्ते देतात. मग त्यात आदिवासी शेतकरी, वैयक्तिक उत्पादक, संशोधक आणि संस्था हे सगळेच आले. “प्रत्येक भाताला एक आत्मा असतो,” ते म्हणतात. “त्या भातात त्याच्या मातीची स्मृती असते, पावसाची आठवण असते, पिढ्यान्‌पिढ्यांचा स्पर्श त्याने लक्षात ठेवलेला असतो. ते हरवलं, तर तुमचा इतिहासही हरवतो.”

घराच्या समोरच्या खोलीतल्या मंद प्रकाशात दुर्मिळ भातजातींनी भरलेल्या गोणपाटाच्या पिशव्या एकावर एक रचलेल्या आहेत. जणू इतिहासाचे मूक पहारेकरीच. प्रत्येक पिशवीवर मल्याळम भाषेत चेन्नेलू, थोंडी, चेंबकम, वेलियन, गंधकासला, कायमा या भाताच्या प्रकारांची नावं लिहिलेली आहेत, जी नावं आपल्याला अंगाईगीतांसारखी वाटतात.

रामन पारीला सांगतात की, वाफाळणाऱ्या गंधकासलाचा सुगंध हवेत पसरतो तेव्हा तो जाई आणि चंदनाची आठवण करून देतो; कायमा, ज्याला जीरकासला असंही म्हणतात, त्याचा लोण्यासारखा दरवळ मालबारच्या बिर्याणीची ओळखच बनलाय; तर चेंबकमची चव गोड आणि नाजूक असते. नारळाच्या दुधात शिजवलेल्या पायसममध्ये ती जणू विरघळून जाते.

गेल्या तीन दशकांत केरळमधील ७० टक्क्यांहून अधिक भातशेती नष्ट झाली आहे. पैसे मिळवून देणारी पिकं, बांधकामाचे मोठमोठाले प्रकल्प आणि खाणी यांनी या जमिनीला जणू गिळंकृत केलं आहे.

मुख्यतः शेतीप्रधान असलेला वायनाड जिल्हा केरळच्या ईशान्य टोकाला वसलेला आहे. जंगलांनी वेढलेला आणि पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून असलेल्या या प्रदेशातील दऱ्यांमध्ये कधीकाळी ३०,००० हेक्टरहून अधिक क्षेत्रावर भात पिकवला जात असे. या एकाच प्रदेशात कधी काळी भाताच्या १६० देशी जाती पिकवल्या जात होत्या; पण आज त्यापैकी काही मोजक्याच उरल्या आहेत.

आणि या नामशेष होण्याच्या प्रक्रियेला चेरुवायल रामन शांतपणे, पण ठामपणे विरोध करतायत.

“तो हट्टी आहे. कधीकधी आम्ही त्याच्यावर हसतो, पण त्याच्याबद्दल आदरही तितकाच आहे. आणि त्याच्याशिवाय या भातजातींची नावंसुद्धा आम्हाला आठवली नसती,” असं अप्पुकुट्टन सांगतात. सत्तर वर्षांच्या अप्पुकुट्टन यांनी आपली भातशेती विकून त्याऐवजी आता सुपारीची लागवड केली आहे.

इतरही अनेकांनी आपली शेती विकली आहे. आज वायनाडमध्ये अवघ्या २०,००० हेक्टर क्षेत्रावरच भातशेती उरली आहे. तीही बहुतेक ठिकाणी तुकड्या-तुकड्यांत विभागलेली. तरीही केरळमधील इतर कोणत्याही भागापेक्षा वायनाडमध्ये आजही पारंपरिक भातच्या जाती जास्त प्रमाणात टिकून आहेत. कलपेट्टा येथील एम. एस. स्वामिनाथन रिसर्च फाउंडेशनचे कम्युनिटी अ‍ॅग्रोबायोडायव्हर्सिटी सेंटर, केरळ कृषी विद्यापीठ, तसेच ‘सीड केअर’ सारखे शेतकरी गट या देशी भातजातींचे दस्तऐवजीकरण आणि संवर्धन करत आहेत. या सर्वांच्या मते वायनाडचा भात म्हणजे एक जिवंत आनुवंशिक खजिना आहे, जो दुष्काळ सहन करणाऱ्या आणि कीडप्रतिरोधक गुणधर्मांचा स्रोतही आहे. याशिवाय हवामान संकटाचा सामना करण्यासाठी शेतकऱ्यांना नक्कीच उपयोगी ठरू शकतो.

कुर्चिया आणि पनिया शेतकऱ्यांचा गडद लालसर चेन्नेलू भात उंच असणाऱ्या लोहयुक्त अशा समृद्ध भागात पिकतो. त्या भाताला ओल्या लोहयुक्त मातीचा वास येतो; त्याची चव किंचित खारट, शेंगदाण्यासारखी असून जिभेवर बराच वेळ टिकून राहते. थोंडी हा फिकट रंगाचा आणि सौम्य गोडसर असतो. शिजल्यावर तो मऊसूत, हलका फुलतो आणि रोजच्या जेवणात मासळीच्या रस्स्यासोबत दिल्या जाणाऱ्या ‘चोरू’साठी तो अगदी योग्य. वेलियन प्रकाराच्या भाताची चव सौम्य, मातीच्या चवीसारखी असते आणि तो सहज पचणारा असल्यामुळे विशेष महत्त्वाचा मानला जातो. वृद्ध आणि आजारी लोकांना अनेकदा याची गरम कांजी (भाताची पेज) करून दिली जाते. न्यावरा भात त्याच्या किंचित कडवट, शेंगदाण्यासारख्या चवीमुळे आणि घट्ट पोतामुळे भाताच्या इतर जातींपेक्षा वेगळाच ठरतो. केरळमधील एकमेव औषधी भात म्हणून ओळखला जाणारा हा प्रकार मेजवानीसाठी नव्हे, तर आरोग्य चांगले राहावे या हेतूने उपचारासाठी पिकवला जातो. भाताच्या प्रत्येक जातीची आपली अशी एक स्वतंत्र ओळख आहे, एक अर्थ आहे आणि एक गोष्ट सुद्धा आहे.

या कमी खर्चिक पिकांच्या जाती दुष्काळात तग धरतात, किडींना प्रतिकार करतात आणि रासायनिक खतं वा कीटकनाशकांशिवायही भरघोस प्रमाणात पिकतात. जेव्हा अनियमित पावसामुळे आधुनिक संकरित वाण कोमेजतात, तेव्हा या प्राचीन देशी जाती वाकतात, पण मोडत नाहीत.

चमकदार तपकिरी भाताच्या दाण्यांमधून हात फिरवत, हळुवार आवाजात चेरुवायल रामन सांगतात, “हा पूर सहन करतो. दुष्काळात टिकतो. आणि शिजवताना जिऱ्यासारखा सुगंध देतो.”

७३ वर्षांच्या रामन यांच्या आवाजात आपल्याला एका शास्त्रज्ञाचाअभिमान आणि पालन-पोषण करणाऱ्या पालकाची माया या दोन्ही गोष्टी जाणवतात. “या बिया म्हणजे माझी मुलं आहेत. पुढच्या पिढीसाठी मी त्यांना जिवंत ठेवतोय,” ते म्हणतात.

रामन यांच्या घरापलीकडे ४० एकरची शेती पसरलेली आहे. नीट चौकोनात विभागलेली, प्रत्येक तुकडा हिरव्या रंगाच्या वेगवेगळ्या छटांनी झळाळून उठणारा. कुठे उंच, सोनेरी कणसं डोलत आहेत; तर कुठे ठेंगणी, जांभळट टोक असलेली रोपं; तर कुठे दाण्यांच्या वजनाने वाकलेली रोपं दिसतात. हवेत चतुर, बेडूक आणि पक्ष्यांचा कलकलाट चालू आहे. १९७० च्या दशकात शेतीत रसायनं शिरल्यानंतर वायनाडच्या बहुतांश शेतांतून जी जीवसृष्टी अदृश्य झाली होती, ती इथे आजही टिकून आहे.

“१९७८ मध्ये मी खतांचा वापर पूर्णपणे थांबवला,” रामन सांगतात. “माती मृत झाली होती. मासे नव्हते, गांडुळं नव्हती. पण मी जेव्हा पुन्हा नैसर्गिक शेतीकडे वळलो, तेव्हा मातीचा नैसर्गिक आत्मा परत आला आणि तोच माझा सगळ्यात मोठा धडा होता. शेतीने मातीला पोसलं पाहिजे, तिला मारून टाकू नये.”

गेल्या चार दशकांहून अधिक काळ रामन यांची शेती म्हणजे प्रयोगशाळाच आहे. गुडघ्याइतक्या पाण्याने भरलेल्या एका पट्ट्याकडे बोट दाखवत ते सांगतात, “हे बघा, हा आहे चेन्नेलू पाचशे वर्षांहून जुनी जात. शेजारी जीरकासला आहे, आणि तिकडे कायमा कोणतीही फवारणी न करता कीड सहन करतात.” प्रत्येक दाणा, ते सांगतात, आपल्या भौगोलिक परिसराशी जुळवून घेत विकसित झाला आहे. गंधकासला आणि कायमा या ओलसर शेतात साचलेल्या पाण्यात चांगल्या वाढतात, जिथे थंड आणि शांत, स्थिर रात्र त्यांच्या सुगंधाला अधिक तीव्र करतात. तर चेन्नेलू आणि वेलियन या पावसावर अवलंबून असलेल्या उतारांच्या जमिनीतून आणि उंच प्रदेशातील सेंद्रिय मातीतून आपली ताकद घेतात.

हे धान्य डोंगराळ भागाच्या खाद्यसंस्कृतीचेहीप्रतिबिंब आहे. आदिवासी घरांमध्ये आजही चेन्नेलू आणि वेलियन हेच मुख्य अन्न आहे. मातीच्या भांड्यात हळूहळू शिजवलेलं, रानभाज्या, वाळवलेलं मांस किंवा फणसासोबत खाल्लं जाणारं. उंच दऱ्यांमध्ये आणि छोट्या बाजारपेठांच्या गावांत गंधकासला आणि कायमा या उत्सवांच्या वेळी शिजवल्या जाणाऱ्या जाती आहेत. लग्नसमारंभ, सण-उत्सव यांत हे हमखास वाढले जातातच. तर चेम्बाकम जातीचा तांदूळ विधीच्या वेळी दिसतो, आणि नजवरा आयुर्वेदात आणि मंदिरातील नैवेद्यांत आपलं स्थान राखून आहे.

रामन ज्या कुरिच्या समुदायाचे आहेत, त्या समुदायाचे नाव ‘कुरी’ (खूण) आणि ‘चियुका’ (रेषा काढणे) या शब्दांवरून आले आहे. पझस्सी राजाच्या काळात शेतं आणि जंगलं जपणारे धनुर्धर म्हणून त्यांची ओळख होती. आज ती धनुर्विद्याही राहिलेली नाही, आणि भातशेतीही बहुतांश प्रमाणात नाहीशी झाली आहे.

“आता भातावर जगणं कोणाला शक्य आहे?” रामन यांचे शेजारी कृष्णनकुट्टी (५५) विचारतात. “भातशेतीतून घरच्यांचं पोटही नीट भरत नव्हतं. त्याऐवजी मिरी आणि कॉफी च्या शेतीतून पटकन पैसा मिळतो. सरकार भाताला योग्य दर देत नाही. म्हणून आम्ही ती करणं सोडलं.”

वायनाडमध्ये काळ्या मिरीच्या तुलनेत भातशेतीतून फारसा आर्थिक फायदा मिळत नाही. एक हेक्टर भात शेतीतून सुमारे १.५ टन उत्पादन मिळतं, ज्याला किमान हमीभाव आणि राज्य सरकारकडून मिळणाऱ्या थोड्या बोनससह प्रतिकिलो साधारण २३ रुपये मिळतात. म्हणजे एका हंगामात शेतकऱ्याला पन्नास हजार रुपयांपेक्षाही कमी रक्कम मिळते. ही रक्कम ७५ हजार ते एक लाख रुपयांच्या लागवडीच्या खर्चापेक्षा सुद्धा अनेकदा कमी असते.

दुसरीकडे, तेवढ्याच क्षेत्रफळाच्या मिरीच्या बागेतून १.५ ते १.७ टन सुकवलेली मिरी मिळू शकते. सध्या ती प्रतिकिलो ६५० ते ७०० रुपयांना विकली जाते, म्हणजे वर्षाला दहा लाखांहून अधिक उलाढाल. आणि खर्च वजा जाता शेतकऱ्याच्या हातात सहा ते सात लाख रुपये नक्कीच पडतात.

म्हणून भात अन्नसुरक्षा आणि पर्यावरणीय संतुलन जरी राखत असला तरीही वायनाडमधील डोंगराळ भागातील शेतकऱ्यांसाठीमिरीची लागवड हीच आर्थिक जीवनरेषा आहे, अर्थातच परंतु जागतिक मसाल्यांच्या बाजारपेठा आणि पावसाच्या लहरींवर अवलंबून असलेली.

“मला थोडी तरी भातशेती ठेवायची होती, पण मुलांनी आलं आणि मिरी लावा असा आग्रहच धरला. ते म्हणाले, भात शेतीला भविष्य नाही,” ६२ वर्षांच्या राधामणी सांगतात. त्यांच्या कुटुंबाच्या शेतात गंधकासाला जातीचा सोनेरी भात डुलायचा तो काळ त्यांना आजही आठवतो. “आता तो फक्त रामन यांच्या शेतातच उरला आहे,” त्या म्हणतात.

रामन यांच्या मातीच्या थंड घरात, अंधारात बियांची पोती एकावर एक रचलेली आहेत. ना पंखा, ना तापमान नियंत्रण फक्त मातीच्या भिंतींचा मंद श्वास आणि तेलाच्या दिव्याचा क्षीण उजेड. ते म्हणतात, “या बिया जिवंत ठेवण्यासाठीच दरवर्षी माझे सत्तर हजार रुपये खर्च होतात.” “पुरस्कार मिळतात, पण कायमस्वरूपी साठवण्याची व्यवस्था कोणीही उभी करत नाही. आणि या बिया काही भाषणांची वाट पाहत थांबत नाहीत.”

ही विसंगती निर्दयी आहे. २०२३ मध्ये पद्मश्री, २०१६ मध्ये जीनोम सेव्हिअर पुरस्कार, २०१२ मध्ये केरळचा ग्रीन अवॉर्ड याशिवाय अनेक विद्यापीठं त्यांना व्याख्यानासाठी सतत बोलावत असतात. केरळ कृषी विद्यापीठाने तर त्यांची ‘प्रोफेसर ऑफ प्रॅक्टिस’ म्हणून नेमणूक केली आहे. राहुल गांधींपासून मुख्यमंत्री पिनारायी विजयनपर्यंत अनेक नेत्यांनी त्यांची शेती पाहिली आहे.

पण तरीही रामन यांना आपल्या कुटुंबाचं पोट भरण्यासाठी मात्र स्थानिक स्वस्त धान्य दुकानातल्या तांदळावरच अवलंबून रहावं लागतं.

“जगण्यासाठी आम्ही अनेकदा रेशनचाच भात खातो,” अंगणात कापलेला भात वाळवताना त्यांची पत्नी गीता सांगतात. “आमची शेतं केवळ प्रयोगांसाठी वापरली जातात. आणि या सगळ्यात आमच्या पोटातल्या भुकेचा मात्र आम्हाला विसर पडतो.”

आपण मेल्यानंतर काय होईल, ही चिंता रामन यांना सतावत राहाते. कुरिच्या समाजात मातृवंशीय वारसा पद्धत आहे. त्यांच्या मृत्यूनंतर जमीन त्यांच्या मुलांकडे नाही, तर दूरच्या नातलगांकडे जाईल. ज्यांना शेतीत फारसा रस नाही. “मग सगळंच नाहीसं होईल,” ते म्हणतात. खरं म्हणजे लोकसहभागातून एक बी-बँक उभारण्याचं त्यांचं स्वप्न आहे. “काचेच्या बाटल्यांत नाही, तर मातीत. बिया फक्त पेरल्या गेल्या तरच जगतात. विद्यापीठं, संशोधन संस्था, स्वयंसेवी संघटना कोणीही खरंच गंभीर असेल तर हे करू शकतं. नाहीतर दहा वर्षांत ही पोती म्हणजे फक्त स्मृतीस्मारकं बनून राहतील.”

“मला हिरो म्हणू नका” ते स्पष्टपणे सांगतात. “फक्त एवढं पहा की या बिया जगल्या पाहिजेत. आणि तेवढंच पुरेसं आहे.”

रामन यांना मिळणाऱ्या प्रसिद्धीचा अनेकदा त्रास होतो. “मला दर आठवड्याला कुठेतरी उद्घाटनासाठी बोलावतात. सेलिब्रिटींसारखं वागवतात. पण हार-फुलं आणि फोटोंवर काही बिया जगत नाहीत. माझा शेतातला वेळ वाया जातो,” ते म्हणतात. आजारपणानेही त्यांना थांबवलेलं नाही. २०१९ मध्ये दुबईत झालेल्या हृदयविकारानंतर, त्यानंतर पुन्हा पुन्हा उद्भवलेल्या हृदयाशी संबंधित समस्या आणि कोविड-१९ या सगळ्यानंतरही ते आता सातत्याने जाणवणाऱ्या अशक्तपणात सुद्धा काम करत उभे आहेत.

दररोज सकाळी, आजही ते अनवाणीच मातीच्या बांधांवरून चालतात. कणसं तपासत, दाणे चाखत, पानांची सळसळ कान देऊन ऐकत.

धोरणांची चर्चा सुरू झाली की त्यांचा राग उफाळून येतो. “शेतकरी पर्यावरणाचे शत्रू नाहीत,” ते ठामपणे सांगतात. “उलट शेतकऱ्यांसोबतच पर्यावरणाचं संरक्षण होऊ शकतं. सरकारने पुरस्कार देणं थांबवून शेतमालाला योग्य भाव द्यायला सुरुवात केली पाहिजे. शेतकऱ्यांना दान नकोय, तर सन्मान हवाय.”

स्थानिक इतिहासकार ओ. के. जॉनी यांना वाटतं की रामन हे “वायनाडमधील त्या शेवटच्या पिढीचं प्रतिनिधित्व करतात, ज्या पिढीने भाताची जपणूक लोकांसाठी केली, नफ्यासाठी नाही. ते फक्त शेतकरी नाहीत, तर पर्यावरणाच्या विध्वंसाविरुद्ध उभी राहिलेली एक राजकीय व्यक्ती सुद्धा आहेत.” पण अशा स्तुतीकडे रामन दुर्लक्षच करतात.

गीता आणि त्यांची मुलं अजूनही प्रत्येक जात छोट्या छोट्या तुकड्यांत कधी फक्त काही थोड्या भागात पिकवायला मदत करतात. हे काम अत्यंत नाजूक आहे; काही बियांची पेरणीच्या वेळी अधिक काळजी घ्यावी लागते, तर काहींची कापणीच्या वेळी. “आमचे वडीलधारे लोक या धान्यामुळेच अधिक निरोगी होते,” गीता सांगतात. “आता बहुतेक कुरिच्या लोक कॉफी किंवा मिरी लावतात. भाताला चिकटून राहिलेला रामन एकटाच आहे.”

जसजशी संध्याकाळ उतरू लागते तसतशी शेतांवर उडणाऱ्या ड्रॅगनफ्लायच्यापंखांखालीची कणसं चमकू लागतात. स्वयंपाकघरातून शिजणाऱ्या भाताचा, तिथल्या मातीचा सुगंध सगळीकडे दरवळू लागतो. मातीच्या घराच्या आत, भाताची पोती शांतपणे वाट पाहत उभी आहेत. कधीकाळी ‘वायल नाडू’, म्हणजे ‘भातशेतीची भूमी’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या प्रदेशातील शेकडो वर्षांची जिद्द आणि लवचिकता आपल्यात साठवून.

हे एक जिवंत संग्रहालय आहे. जिथे प्रत्येक दाण्याला विशिष्ट नाव आहे, त्याची आपली एक गोष्ट आहे, आणि आत्मा आहे.

अनुवाद : जयेश जोशी