વાયનાડના ડાંગરના બિયારણના રખેવાળ

વાયનાડના ઢોળાવો પર, જ્યાં લીલીછમ ખીણોમાં ધૂમ્મસ પથરાયેલું રહે છે અને લાલ માટીની ટેકરીઓ વચ્ચેથી વહેતાં ઝરણાં કલરવ કરે છે, ત્યાં સમયની સામે અડીખમ ઊભેલું એક માટીનું ઘર છે. તેની માટીની દીવાલો ઉનાળામાં શીતળ પવન આપે છે, તેનાં વાંસનાં છાપરાં પવનમાં હળવો અવાજ કરે છે, અને શીશમના મજબૂત થાંભલા 150 ચોમાસાનો ભાર વેઠીનેય અડીખમ ઊભા છે. ઘરની જમીન પર લાલ માટીનું લીંપણ કરેલું છે, જેને દર અઠવાડિયે ગાયના છાણથી લીંપીને સુંવાળું કરવામાં આવે છે.

કેરળના માનંતવાડી શહેર પાસે આવેલા કામ્મના ગામનું આ ઘર એ જ જગ્યા છે જ્યાં ડાંગરનાં બિયારણો પોતાની વાર્તાઓ કહે છે.

આ બિયારણોના સંરક્ષક કુળચ્યા સમુદાયના ચેરુવયલ રામન છે (જે રાજ્યમાં અનુસૂચિત જનજાતિ તરીકે નોંધાયેલા છે). તેમનો સમુદાય એક સમયે ડાંગરની ખેતીમાં તેમની કુશળતા માટે સમગ્ર મલબારમાં પ્રચલિત હતો. 73 વર્ષીય રામને દાયકાઓની આર્થિક તંગી, કથળતી તબિયત અને સરકારી તેમ જ અન્ય સંસ્થાઓની ઉપેક્ષા વચ્ચે પણ આ પરંપરાગત બિયારણોને સાચવી રાખ્યાં છે.

લોકો જેમને પ્રેમ અને આદરથી ‘રામેટ્ટન’ કહીને બોલાવે છે તેવા રામન કહે છે, “તેઓ [બિયારણો] અમારા જીવતા જાગતા પૂર્વજો છે.” તેઓ કેરળના ખેતીના આત્માના રખેવાળ તરીકે ઓળખાય છે – એક એવી ભૂમિ જ્યાં ઘરની સમૃદ્ધિ તેમના કોઠારમાં સંગ્રહાયેલી ચોખાની વિવિધ જાતો પરથી આંકવામાં આવતી હતી.

રામને તેમના પૂર્વજોની જમીનને વિવિધતાના જીવંત સંગ્રહાલયમાં ફેરવી નાખી છે. તેમના કોઠારમાં વાયનાડની 50 અને કેરળના અન્ય ભાગોમાંથી એકત્ર કરેલી 14 પરંપરાગત જાતો સચવાયેલી છે. તેઓ દરેક ઋતુમાં તેને ઉગાડે છે, બિયારણ સાચવે છે અને પરંપરાગત ખેતી કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ હોય તેવી કોઈ પણ વ્યક્તિ — આદિવાસી ખેડૂતો, વ્યક્તિગત ખેડૂતો, સંશોધકો કે સંસ્થાઓને — મફતમાં વહેંચે છે. તેઓ કહે છે, “દરેક ચોખામાં એક આત્મા હોય છે. તે જમીન, વરસાદ અને પેઢીઓના સ્પર્શને યાદ રાખે છે. જો તમે તેને ગુમાવી દો છો, તો તમે તમારો ઈતિહાસ ખોઈ બેસો છો.”

તેમના આગળના ઓરડાના ઝાંખા પ્રકાશમાં, દુર્લભ ચોખાની જાતો ભરેલા શણના કોથળાઓ એકબીજા પર ખડકેલા પડ્યા છે – જાણે ઇતિહાસના મૂક ચોકીદારો હોય તેમ. દરેક થેલી પર મલયાલમમાં નામ લખેલાં છે જે સાંભળવામાં હાલરડાં જેવાં મીઠાં લાગે છે: ચેન્નેલ્લુ, તોન્ડી, ચેમ્બકમ, વેલિયન, ગંધકસાલા, કાયમા.

રામન ‘પારી’ને કહે છે કે ગરમાગરમ ગંધકસાલાની સુગંધ હવામાં ચમેલી અને ચંદન જેવી મહેક પ્રસરાવી દે છે; કાયમા, જેને જીરકસાલા પણ કહેવાય છે, તેમાંથી આવતી માખણ જેવી સુગંધ મલબારની બિરયાનીની ઓળખ છે, અને ચેમ્બકમનો સ્વાદ મીઠો અને નાજુક છે, જેની પાયસમ (એક મીઠાઈ) બનાવવામાં આવે ત્યારે તે નાળિયેરના દૂધ સાથે એકરસ થઈ જાય છે.

છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં, કેરળમાં ડાંગરની વાવણીમાં 70 ટકાથી વધુનો ઘટાડો જોવા મળ્યો છે; જેની જગ્યા રોકડિયા પાકો, રિયલ એસ્ટેટ અને પથ્થરની ખાણોએ લીધી છે.

મુખ્યત્વે ખેતીપ્રધાન એવો વાયનાડ જિલ્લો કેરળના ઉત્તર-પૂર્વ છેડે આવેલો છે. ચોમાસાના વરસાદથી હરિયાળી રહેતી ખીણો અને જંગલોથી ઘેરાયેલી ટેકરીઓ વચ્ચે, અહીં એક સમયે 30,000 હેક્ટરથી વધુ જમીનમાં ડાંગર લહેરાતી હતી. ફક્ત આ એક પ્રદેશમાં જ ચોખાની 160 દેશી જાતો ઉગાડવામાં આવતી હતી; હવે માત્ર આંગળીના વેઢે ગણાય તેટલી જ બચી છે.

ચેરુવયલ રામન આ વિનાશ સામે શાંતિથી, પણ મક્કમતાથી, લડત આપી રહ્યા છે.

અપ્પુકુટ્ટન કહે છે, “તેઓ ખૂબ જિદ્દી છે. અમે ક્યારેક તેમના પર હસીએ છીએ, પણ અમે તેમનું સન્માન પણ કરીએ છીએ. તેમના વિના અમને આ નામો યાદ પણ ન હોત.” આ 70 વર્ષીય ખેડૂતે પોતાની ડાંગરની જમીન વેચીને તેના બદલે સોપારી વાવી દીધી છે.

બીજા ઘણા લોકોએ પણ પોતાની જમીનો વેચી દીધી છે, અને આજે વાયનાડમાં માંડ 20,000 હેક્ટરમાં ડાંગરનું વાવેતર થાય છે, અને તે પણ વિખરાયેલી છે. તેમ છતાં, કેરળમાં બીજે ક્યાંય જોવા મળે તેના કરતાં વધુ પરંપરાગત ડાંગર અહીં સચવાયેલા છે. કલપેટ્ટામાં એમ.એસ. સ્વામીનાથન રિસર્ચ ફાઉન્ડેશનનું કોમ્યુનિટી એગ્રોબાયોડાયવર્સિટી સેન્ટર, કેરળ એગ્રીકલ્ચરલ યુનિવર્સિટી અને સીડ કેર જેવા ખેડૂત જૂથો આ દેશી જાતોનું દસ્તાવેજીકરણ અને જતન કરે છે. તેઓ વાયનાડની ડાંગરને એક ‘જીવંત આનુવંશિક ખજાના’ તરીકે વર્ણવે છે — જે દુષ્કાળ અને જીવાતો સામે ટકી શકે છે અને ખેડૂતોને જળવાયુ પરિવર્તનના સંકટનો સામનો કરવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.

ચેન્નેલ્લુ, જેના ઘેરા લાલ રંગના દાણા કુળચ્યા અને પનિયા ખેડૂતો લોહતત્ત્વથી ભરપૂર ઊંચાણવાળી જમીનમાં ઉગાડે છે. તેમાંથી ભીની માટી અને લોહ જેવી મહેક આવે છે; થોડા ઘટ્ટ અને કઠણ આ દાણાનો સ્વાદ જીભ પર લાંબા સમય સુધી રહે છે. તોન્ડી, જે હળવા અને થોડા મીઠા હોય છે, તે રાંધ્યા પછી એટલા પોચા થઈ જાય છે કે રોજિંદા ભોજનમાં માછલીની ગ્રેવીવાળી વાનગી સાથે ખાવા માટે તે શ્રેષ્ઠ છે. વેલિયન ચોખાનો સ્વાદ માટી જેવો અને પોચો હોય છે, જે પચવામાં હળવા હોવાથી વૃદ્ધો અને બીમાર લોકો માટે તેની ગરમાગરમ કાંજી (ઘેંસ) બનાવવામાં આવે છે. નાવરા, તેના થોડા કડવા સ્વાદ અને ઘટ્ટ રચના સાથે, કેરળના એકમાત્ર ઔષધીય ચોખા તરીકે અલગ તરી આવે છે, જે મિજબાની માટે નહીં પણ ઉપચાર માટે ઉગાડવામાં આવે છે. દરેક જાતની પોતાની ભૂમિકા, મહત્ત્વ અને વાર્તા છે.

આ પાક ઓછા ખર્ચે તૈયાર થાય છે, જે દુષ્કાળમાં ટકી રહે છે, જીવાતોનો સામનો કરી શકે છે અને રાસાયણિક ખાતરો કે જંતુનાશકો વિના પણ લહેરાય છે. જ્યારે આધુનિક હાઈબ્રિડ પાકો અનિયમિત વરસાદમાં કરમાઈ જાય છે, ત્યારે આ પ્રાચીન દેશી જાતો નમ્યા વગર અડીખમ ટકી રહે છે.

મુઠ્ઠીભર ચમકતા ભૂખરા ડાંગર પર હાથ ફેરવતાં ચેરુવયલ રામન ધીમેથી કહે છે, “આ જાત પૂર સામે ટકી શકે છે. આ જાત દુષ્કાળનો સામનો કરી શકે છે. જ્યારે તમે આને રાંધો છો ત્યારે તેમાંથી જીરા જેવી સુગંધ આવે છે.”

73 વર્ષીય રામનના અવાજમાં એક વૈજ્ઞાનિક જેવું ગૌરવ અને માતા-પિતા જેવી માયા છલકાય છે. “બિયારણ મારાં બાળકો છે. હું તેમને આવનારી પેઢી માટે જીવંત રાખું છું.”

રામનના ઘરની પેલે પાર 40 એકરનાં ખેતરો ફેલાયેલાં છે, જે સુઘડ લંબચોરસમાં વહેંચાયેલાં છે, અને દરેક ટુકડો લીલા રંગની અલગ છટામાં ચમકે છે. કેટલાક છોડ ઊંચા અને સોનેરી છે, તો કેટલાક ટૂંકા અને જાંબલી ટોચવાળા છે, તો કેટલાક અનાજથી લચી પડ્યા છે. વાતાવરણમાં વાણિયા (ડ્રેગનફ્લાય), દેડકાં અને પક્ષીઓનો કલરવ ગુંજી રહ્યો છે — આ એવા જીવો છે જે 1970ના દાયકામાં ખેતીમાં રસાયણોના પ્રવેશ સાથે વાયનાડના મોટાભાગના ખેતરોમાંથી ગાયબ થઈ ગયા હતા.

રામન યાદ કરીને કહે છે, “મેં 1978માં રાસાયણિક ખાતરોનો ઉપયોગ બંધ કરી દીધો. જમીન મરી પરવારી હતી. ન તો માછલીઓ રહી હતી કે ન અળસિયાં. પણ જ્યારે હું કુદરતી ખેતી તરફ વળ્યો, ત્યારે જીવન પાછું ફર્યું. તે મારો માટે સૌથી મોટો પાઠ હતો: ખેતીએ જમીનને પોષણ આપવું જોઈએ, તેને મારી નાખવી ન જોઈએ.”

ચાર દાયકા કરતાં વધુ સમયથી, તેમનું ખેતર તેમની પ્રયોગશાળા બની ગયું છે. “અહીં,” તેઓ ઘૂંટણસમા પાણી ભરેલા એક ટુકડા તરફ ઈશારો કરીને કહે છે, “આ ચેન્નેલ્લુ છે, જે 500 વર્ષથી પણ જૂની જાત છે. તેની બાજુમાં જીરકસાલા છે, અને ત્યાં કાયમા છે, જે કોઈ પણ દવાનો છંટકાવ કર્યા વિના જીવાતો સામે ટકી રહે છે.” તેઓ સમજાવે છે કે દરેક દાણો તેના વિસ્તાર મુજબ વિકસ્યો છે: ગંધકસાલા અને કાયમાને ભીની જમીનમાં સ્થિર પાણી માફક આવે છે, જ્યાં ઠંડી, શાંત રાતો તેમની સુગંધને વધારે છે. ચેન્નેલ્લુ અને વેલિયન વરસાદી ઢોળાવો અને ઊંચી જમીનની કુદરતી ફળદ્રુપતામાંથી શક્તિ મેળવે છે.

આ અનાજ ટેકરીઓની રાંધણ સંસ્કૃતિનો અરીસો પણ છે. આદિવાસી ઘરોમાં, ચેન્નેલ્લુ અને વેલિયન મુખ્ય ખોરાક છે, જેને માટીનાં વાસણોમાં ધીમા તાપે રાંધવામાં આવે છે અને જંગલી ભાજી, સ્મોક્ડ મીટ (ધુમાડાથી પકવેલું માંસ) અથવા ફણસ (જેકફ્રુટ) સાથે ખાવામાં આવે છે. ઊંચી ખીણો અને નાનાં બજારોમાં, ગંધકસાલા અને કાયમા ઉત્સવોના ચોખા ગણાય છે, જે લગ્નપ્રસંગો કે તહેવારોમાં પીરસાય છે. ચેમ્બકમનો ઉપયોગ મિજબાનીઓ અને ધાર્મિક વિધિઓમાં થાય છે, જ્યારે નાવરાનું સ્થાન આયુર્વેદ અને મંદિરના પ્રસાદમાં છે.

રામન જેના સભ્ય છે તે કુળચ્યા સમુદાયનું નામ ‘કુરી’ (નિશાન) અને ‘ચેય્યુકા’ (તાકવું) પરથી પડ્યું છે, જે પઝહસી રાજાના સમયમાં ખેતરો અને જંગલોનું રક્ષણ કરતા તીરંદાજો તરીકેની તેમની ખ્યાતિને યાદમાં છે. આજે, તીરંદાજી ચાલી ગઈ છે, અને મોટાભાગનાં ડાંગરનાં ખેતરો પણ.

રામનના પડોશી 55 વર્ષીય કૃષ્ણનકુટ્ટી પૂછે છે, “હવે ડાંગર પર કોણ જીવી શકે? ચોખામાંથી હું માંડ મારા પરિવારનું પેટ ભરી શકતો હતો. મરી અને કોફીમાંથી ઝડપી પૈસા મળે છે. સરકાર ડાંગરના ભાવમાં કોઈ ટેકો નથી આપતી. તેથી અમે તેને છોડી દીધી.”

વાયનાડમાં, કાળા મરીની સરખામણીમાં ચોખાની ખેતીમાં બહુ ઓછું વળતર મળે છે. એક હેક્ટર ડાંગરમાંથી આશરે 1.5 ટન ઉત્પાદન થાય છે, જેના ટેકાના ભાવ (એમ.એસ.પી.) અને રાજ્યના નાના બોનસ સાથે કિલોના આશરે 23 રૂપિયા મળે છે, જેથી ખેડૂતોને એક સીઝનમાં 50,000 રૂપિયાથી ઓછી આવક થાય છે. આ રકમ ઘણી વાર 75,000 થી 1 લાખ રૂપિયાના ખેતીના ખર્ચ કરતાં પણ ઓછી હોય છે.

બીજી બાજુ મરીમાં, તેટલા જ કદની જમીનમાંથી લગભગ 1.5 થી 1.7 ટન સૂકા મરીનું ઉત્પાદન થઈ શકે છે, જે હાલમાં કિલોના આશરે 650 થી 700 રૂપિયાના ભાવે વેચાય છે. આમાં વર્ષે 10 લાખ રૂપિયાથી વધુની આવક થાય છે અને ખર્ચને બાદ કરતા ખેડૂતને 6 થી 7 લાખ રૂપિયા આવક થાય છે.

તેથી ડાંગર ખાદ્યસુરક્ષા અને પર્યાવરણનું સંતુલન જાળવી રાખે છે, પણ મરી વાયનાડના પર્વતીય ખેડૂતોની આર્થિક જીવાદોરી બની ગઈ છે, જેનો ભાવ વૈશ્વિક મસાલા બજાર અને ચોમાસાના મિજાજ સાથે વધ-ઘટ થતો રહે છે.

રાધામણી કહે છે, “હું નાના ટુકડા પર ડાંગર વાવવા ઇચ્છતી હતી, પણં મારા બાળકોએ જીદ કરી કે આપણે આદુ અને મરી વાવીએ. તેઓ કહેતાં હતાં કે ડાંગરનું કોઈ ભવિષ્ય નથી.” હવે 62 વર્ષીય રાધામણી એ દિવસો યાદ કરે છે જ્યારે તેમનાં પારિવારિક ખેતરો ગંધકસાલા ડાંગરથી લહેરાતાં હતાં. તેઓ ઉમેરે છે, “હવે તે માત્ર રામનની જમીન પર જ ઉગે છે.”

રામનના માટીના ઘરની અંદર, ઠંડા અંધકારમાં બીજના કોથળા ખડકાયેલા પડ્યા છે. ત્યાં કોઈ પંખો નથી, કોઈ તાપમાન નિયંત્રણ નથી, બસ માટીની દીવાલોનો ધીમો શ્વાસ અને તેલના દીવાનો ઝાંખો પ્રકાશ છે. તેઓ કહે છે, “દર વર્ષે આ બિયારણોને જીવંત રાખવા માટે મારે 70,000 રૂપિયાનું નુકસાન વેઠવું પડે છે. એવોર્ડ તો મળે છે, પણ કોઈ મને કાયમી સુવિધા બનાવી આપતું નથી. બિયારણો ભાષણોની રાહ જોઈ શકતાં નથી.”

આ વિરોધાભાસ ક્રૂર છે. તેમણે 2023માં પદ્મશ્રી, 2016માં જીનોમ સેવિયર એવોર્ડ અને 2012માં કેરળનો ગ્રીન એવોર્ડ જીત્યો છે. યુનિવર્સિટીઓ તેમને લેક્ચર માટે આમંત્રણ આપે છે. કેરળ એગ્રીકલ્ચરલ યુનિવર્સિટીએ તેમને ‘પ્રોફેસર ઓફ પ્રેક્ટિસ’ બનાવ્યા છે. રાહુલ ગાંધીથી લઈને મુખ્યમંત્રી પિનરાઈ વિજયન સુધીના રાજકારણીઓ તેમનાં ખેતરોની મુલાકાત લઈ ચૂક્યા છે.

છતાં રામન હજી પણ પોતાના પરિવારનું પેટ ભરવા માટે સ્થાનિક વાજબી ભાવની દુકાનમાંથી મળતા રેશનના ચોખા પર જ નિર્ભર છે.

તેમનાં પત્ની ગીતા આંગણામાં લણેલું અનાજ સૂકવતાં કહે છે, “અમે ઘણી વાર જીવવા માટે રાશનના ચોખા ખાઈએ છીએ. અમારાં પોતાનાં ખેતરો તો પ્રયોગો માટે વપરાય છે. અમે અમારા પેટ વિશે ભૂલી જઈએ છીએ.”

રામનને ચિંતા છે કે તેમના ગયા પછી શું થશે. કુળચ્યા લોકો માતૃવંશીય વારસાગત પ્રથાને અનુસરે છે. તેમના મૃત્યુ પછી, જમીન તેમના બાળકોને નહીં પણ દૂરના સંબંધીઓને મળશે, જેમાંથી ઘણાને ખેતીમાં રસ નથી. તેઓ કહે છે, “પછી બધું નાશ પામશે.” તેઓ સરકાર દ્વારા સમર્થિત બીજ બેંકનું સપનું જુએ છે. “કાચની બરણીઓમાં નહીં, પણ જમીનમાં. બિયારણો ત્યારે જ જીવે છે જ્યારે તેમને ઉગાડવામાં આવે. યુનિવર્સિટીઓ, સંશોધન કેન્દ્રો, એન.જી.ઓ. — કોઈ પણ ગંભીર વ્યક્તિ આ કામ ઉપાડી શકે છે. નહીંતર, 10 વર્ષમાં આ કોથળાઓ માત્ર યાદો બની જશે.”

તેઓ કહે છે, “મને હીરો ન કહો. બસ આ બિયારણો બચી જાય તેનું ધ્યાન રાખો. તેટલું પૂરતું છે.”

રામનને મળતું ધ્યાન ઘણી વાર તેમને હતાશ કરે છે. તેઓ કહે છે, “દર અઠવાડિયે, તેઓ મને કશાક ઉદ્ઘાટન માટે બોલાવે છે. તેઓ મારી સાથે સેલિબ્રિટી જેવો વ્યવહાર કરે છે. પરંતુ બિયારણો હારમાળા અને ફોટોગ્રાફ્સ પર જીવતાં નથી. મારો ખેતરોમાં કામ કરવાનો સમય બગડે છે.” બીમારી પણ તેમને ધીમા પાડી શકી નથી. 2019માં દુબઈમાં હાર્ટ એટેક, ત્યાર બાદ હૃદયની વારંવારની તકલીફો અને કોવિડ-19 પછી, તેઓ દેખીતી રીતે નબળા હોવા છતાં કામ કર્યે જ રાખે છે.

રોજ સવારે, ખુલ્લા પગે, તેઓ હજી પણ માટીના પાળાઓ પર ચાલે છે, ડૂંડાં તપાસે છે, દાણા ચાખે છે અને પાંદડાંનો અવાજ સાંભળે છે.

જ્યારે વાત સરકારી નીતિઓ પર આવે છે ત્યારે તેમનો ગુસ્સો છૂપો રહેતો નથી. તેઓ કહે છે, “ખેડૂતો પર્યાવરણના દુશ્મન નથી. માત્ર ખેડૂતોની મદદથી જ તમે તેનું રક્ષણ કરી શકો છો. સરકારે એવોર્ડ આપવાનું બંધ કરીને યોગ્ય ભાવ આપવાનું શરૂ કરવું જોઈએ. ખેડૂતોને સન્માન જોઈએ છે, દાન નહીં.”

સ્થાનિક ઈતિહાસકાર ઓ.કે. જોની માને છે કે રામન “વાયનાડના આદિવાસીઓની છેલ્લી પેઢીનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે જેમણે નફા માટે નહીં પણ લોકો માટે ડાંગર સાચવ્યા છે. તેઓ માત્ર ખેડૂત નથી — તેઓ એક રાજકીય વ્યક્તિત્વ છે, જે પર્યાવરણના વિનાશ સામે ઊભા છે.” પણ રામન આવી પ્રશંસાને ગણકારતા નથી.

ગીતા અને તેમનાં બાળકો હજી પણ તેમને નાના પ્લોટમાં દરેક જાત ઉગાડવામાં મદદ કરે છે, જે ક્યારેક માત્ર થોડાક ‘સેન્ટ’ (જમીનનું માપ) જેટલા વિસ્તારમાં હોય છે. આ કામ ખૂબ ચીવટ માંગી લે તેવું છે; કેટલાંક બિયારણને વાવણી વખતે તો બીજાને લણણી વખતે વધારાની સંભાળની જરૂર હોય છે. ગીતા કહે છે, “અમારા વડીલો વધુ સ્વસ્થ જીવન જીવતા હતા કારણ કે તેઓ આ અનાજ ખાતા હતા. હવે, મોટાભાગના કુળચ્યા લોકો કોફી કે મરી ઉગાડે છે. માત્ર રામન જ ડાંગરને વળગી રહ્યા છે.”

સાંજ ઢળે છે ત્યારે ખેતરો ઉડતાં ડ્રેગનફ્લાયની પાંખો નીચે ચમકી ઉઠે છે. રસોડામાંથી ઉકળતા ચોખાની માટી જેવી અને સુગંધિત સોડમ આવે છે. માટીના ઘરની અંદર, શણના કોથળાઓ ચૂપચાપ પ્રતીક્ષા કરી રહ્યા છે, જેઓ એક સમયે ‘વયલ નાડુ’ (ડાંગરના ખેતરોની ભૂમિ) કહેવાતી આ ધરતી પર સદીઓની મક્કમતા સાચવીને બેઠા છે.

આ એક જીવંત સંગ્રહાલય છે – એક એવી જગ્યા જ્યાં દરેક દાણાનું એક નામ છે, એક વાર્તા છે અને એક આત્મા છે.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ