মাটি-মানুহৰ কাহিনী কোৱা বীজ আৰু ৱায়ানাডৰ ৰমন

ৱায়ানাডৰ পাহাৰৰ এঢলীয়া ঠাই য’ত কুঁৱলিয়ে বাহ লয় আৰু সেউজ উপত্যকাটো এখন চাদৰৰ দৰে বেৰি ধৰে, জান-জুৰিৰ কলকল ধ্বনি য’ত নিতৌ শুনা যায় তেনে এক ঠাইতে এটা কেঁচামাটিৰ ঘৰ বৰ জেদভাৱত থিয় দি আছে। মাটি লেপি দিয়া বেৰবোৰে গ্ৰীষ্মকালত দেহা শীতল কৰে, বাঁহৰ জলঙাৰে মৃদু বতাহ সোমাই আহে। ওপৰত যে সেয়া ৰঙচুৱা ৰ’জউডৰ বাতামকেইডাল, সিবোৰে ১৫০ টা বাৰিষাৰ বৰষুণ হেলাৰঙে পাৰ কৰি আহিছে। মজিয়াখন গোৱৰ-মাটিৰে বৰ পৰিপাটিকৈ মাজি থোৱা আছে।

কেৰালাৰ মানদৱাৰি চহৰৰ কাষৰ কাম্মানা গাঁৱৰ এই খেৰিচালিৰ ঘৰটোতে সোণগুটিয়ে মানুহৰ কাহিনী কয়।

সেই সোণগুটিৰ গৰাকী কুৰিচ্যা সম্প্ৰদায়ৰ (ৰাজ্যখনত অনুসূচিত জনজাতি) চেৰুবইয়ল ৰমন। তেওঁৰ সম্প্ৰদায়টোক মালাবৰ অঞ্চলত ধানখেতিৰ দক্ষতাৰ বাবে এবাৰ পুৰস্কৃতও কৰা হৈছিল। ৭৩ বছৰ বয়সীয়া চেৰুৱয়লে অৱনতি ঘটা স্বাস্থ্য আৰু ৰাজ্য তথা অনান্য সংস্থাৰ অৱহেলা স্বত্ত্বেও তেওঁ বছৰ বছৰ ধৰি কৰা অশেষ কষ্টৰে ধানৰ পৰম্পৰাগত প্ৰজাতিসমূহ সংৰক্ষণ কৰি আহিছে।

“সেয়া আমাৰ জীৱিত পূৰ্বপুৰুষ,” ৰমনে কয়। তেওঁ মানুহে অৱশ্যে ৰমেট্টান বুলি সন্মানেৰে মাতে। তেওঁক কেৰালাৰ কৃষিৰ প্ৰাণৰ ৰখীয়া বুলি কোৱা হয়। কৃষি য’ত এটা সময়ত মানুহৰ ঘৰৰ ভঁৰালবোৰ বিভিন্ন ধৰণৰ ধানেৰে ভৰি আছিল, সেই ধানৰ ভিত্তিতে মানুহক ধনী বুলি ধৰা হৈছিল।

ৰমনে তেওঁৰ পূৰ্বপুৰুষৰ ঘৰটো ধানৰ বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ জীৱিত সংগ্ৰহালয় হিচাপে গঢ়ি তুলিছে। তেওঁৰ ভঁৰালটোত ৱায়ানাডৰ থলুৱা ৫০ বিধ পৰম্পৰাগত প্ৰজাতিৰ ধান আছে আৰু কেৰালাৰ অনান্য অঞ্চলৰ ১৪ বিধ প্ৰজাতি আছে। তেওঁ খেতিৰ বতৰত প্ৰতিবছৰে বীজ সিঁচে, ধানবোৰ সংৰক্ষণ কৰে আৰু পৰম্পৰাগত খেতিৰ প্ৰতি আগ্ৰহী জনজাতীয় খেতিয়ক, ব্যক্তিগত উত্পাদক, গৱেষক আৰু প্ৰতিষ্ঠানক সেয়া বিনামূল্যে দিয়ে। “প্ৰতিটো ধানৰ বীজৰে এটা আত্মা আছে। সি মাটি, বৰষুণ, প্ৰজন্মৰ স্পৰ্শ সকলো মনত ৰাখে। বীজ হেৰুওৱা মানে আপুনি আপোনাৰ ঐতিহ্য হেৰুওৱা,” তেওঁ কয়।

তেওঁৰ ঘৰৰ সন্মুখৰ কোঠাটোত বিভিন্ন ধানৰ প্ৰজাতিৰ বীজবোৰৰ বস্তা এটাৰ ওপৰত এটা কৰি দমাই থোৱা আছে। প্ৰতিটো বেগতে মালায়লম ভাষাত টেগ লগোৱা আছে। টেগবোৰত লিখা থকা কথাবোৰ সাধুকথাৰ শিৰোনামৰ দৰে - চেন্নেল, তুন্দি, চেম্বকাম, বেলিয়ন, গন্ধকচালা, কায়ামা।

ৰামাই পাৰিক কয় কেনেকৈ গন্ধকাচালা ৰান্ধিলে জেচমিন আৰু চন্দনৰ দৰে গোন্ধ বিয়পি পৰে। কায়ামা যাক জীৰাকচালা বুলি কয়, তাৰ সুগন্ধ মাখনৰ দৰে। সেই সুগন্ধই মালাবৰৰ পৰম্পৰাগত বিৰিয়ানিৰ পৰিচয়। চেম্বাকামৰ মিঠা সুগন্ধ আছে, পায়স বনালে নাৰিকলৰ গাখীৰ দিলে সি পমি গৈ মিঠা সুস্বাদু আহাৰ হৈ পৰে।

যোৱা তিনিটা দশকত কেৰালাৰ ৭০ শতাংশৰো অদিক খেতিমাটি সংকুচিত হৈছে। নগদী শস্য, ৰিয়েল ইষ্টেট আৰু খনিয়ে তাৰ ঠাই অধিকাৰ কৰিছে।

কৃষিপ্ৰধান অঞ্চল ৱায়ানাড কেৰালাৰ উত্তৰ-পূৱত অৱস্থিত। বৰ্ষানিৰ্ভৰ উপত্যকাটোত এটা সময়ত ধানখেতিয়ে ৩০ হাজাৰৰো অধিক খেতিমাটি আগুৰি আছিল। চৌপাশে আৱৰি আছিল অৰণ্যৰে ভৰা পাহাৰে। এই অঞ্চলটোতে এটা সময়ত ১৬০ বিধৰো অদিক প্ৰজাতিৰ ধানখেতি হৈছিল। এতিয়া তাৰে এমুঠিমানহে জীয়াই আছে।

চেৰুবইয়ল ৰমনে এই হেৰাই যাব ধৰা প্ৰজাতিবোৰক পুনৰুদ্ধাৰৰ নীৰৱে অথচ দৃঢ়তাৰে চেষ্টা চলাইছে।

“তেওঁ বৰ জেদী। কেতিয়াবা আমি তেওঁক হাঁহো। কিন্তু সন্মানো কৰোঁ। তেওঁৰ অবিহনে আমি এই ধানৰ নামবোৰো মনত ৰাখিব নোৱাৰিলোহেঁতেন,” আপ্পুকুট্টনে কয়। ৭০ বছৰ বয়সীয়া এই আপ্পুকুট্টনে তেওঁৰ খেতিমাটি বিক্ৰী কৰি তামোলৰ খেতি কৰিছে।

আন বহুতেই তেনেদৰে মাটি বিক্ৰী কৰিছে। এতিয়া ৱায়ানাডত ধানখেতি বুলিবলৈ ২০ হাজাৰ হেক্টৰ মাটিতহে আছে, তাকো অ’ত-তত সিঁচৰতি হৈ আছে। তথাপি কেৰালাৰ আন ঠাইতকৈ বেছি প্ৰজাতিৰ ধানখেতি তাতেই হয়। কালপেট্টাস্থিত এম.এছ. স্বামীনাথন ৰিচাৰ্ছ ফাউণ্ডেচন কমিউনিটি এগ্ৰ’বায়’ডাইভাৰ্চিটি চেণ্টাৰ, কেৰালা কৃষি বিশ্ববিদ্যালয় আৰু আন কৃষি গোট যেনে চীড কেয়াৰ আদিয়ে এই প্ৰজাতিসমূহ সংৰক্ষণ কৰি আহিছে। ৱায়ানাডৰ ধানখেতিক তেওঁলোকে জীৱন্ত জেনেটিক ভঁৰাল বুলি কয়। এই প্ৰজাতিসমূহ খৰাং-প্ৰতিৰোধী, কীট-প্ৰতিৰোধী। জলবায়ু সংকটৰ সময়ত এনে প্ৰজাতিসমূহে কৃষকক সহায় কৰিব পাৰে।

কুৰিচ্যা আৰু পানিয়াৰ খেতিয়কে কৰা ডাঠ ৰঙা প্ৰজাতিৰ চেনেলু ধানৰ খেতি লোৰ প্ৰাচুৰ্য্য থকা পাহাৰীয়া অঞ্চলত হয়। এই ধানৰ চাউলত ভিজা মাটি আৰু লোৰ গন্ধ থাকে। এই চাউলৰ বাদামী আৰু খনিজ সোৱাদ এটা আছে যিটো জিভাত লাগি থাকে। থোন্দি হৈছে পাতল আৰু সামান্য মিঠা চাউল। কোমল আৰু ফুলি উঠা এই চাউলৰ ভাত মাছৰ জোলৰ সৈতে খাবলৈ ভাল। ভেলিয়ান চাউলৰ এটা পকা পকা, মাটিৰ লেখীয়া সোৱাদ আছে আৰু এই ধানৰ চাউল সহজে হজম হয়। সাধাৰণতে গৰম কাঞ্জি (লুথুৰী) বনাই বৃদ্ধলোক আৰু শিশুক খুওৱা হয়। আনজাভাৰা চাউলৰ সোৱাদ বাদামী আৰু তিতা সোৱাদ থাকে। এয়া কেৰালাৰ এক অনন্য ঔষধি গুণযুক্ত চাউল। কেৱল খাবলৈ এই ধানৰ খেতি কৰা নহয়, নিৰাময়ৰ বাবেও কৰা হয়। প্ৰতিটো প্ৰজাতিৰে ভূমিকা আছে, অৰ্থ আৰু কাহিনী আছে।

এই কম খৰচী শস্যবোৰ খৰাঙতো টিকি থাকে, পোক-পতংগৰ আক্ৰমণ প্ৰতিৰোধী আৰু কোনোধৰণৰ ৰাসায়নিক অবিহনে প্ৰচুৰ পৰিমাণে উত্পাদিত হয়। অনিয়মীয়া বৰষুণত পৰি আধুনিক বৰ্ণসংকৰ প্ৰজাতিৰ ধান যেতিয়া মৰহি যায়, এই প্ৰাচীন প্ৰজাতিৰ ধানবোৰ তেনে পৰিস্থিতিত মাজেৰে ওলাই আহিব পাৰে।

হাতত এমুঠি উজ্জ্বল মুগা বৰণৰ ধান লৈ চেৰুবইয়ল ৰমনে কয়, “এইবিধ বানপানীতো টিকি থাকে। এইবিধ আকৌ খৰাঙতো মৰি নাযায। আনহাতে ৰন্ধাৰ পিছত এইবিধৰ জীৰাৰ দৰে গন্ধ ওলায়।”

৭৩ বৰ্ষীয় খেতিয়কজনৰ কণ্ঠত এজন বিজ্ঞানীৰ দৰে প্ৰজ্ঞা আৰু অভিভাৱকৰ দৰে কোমলতা মিহলি হৈ আছে। “বীজবোৰেই মোৰ সন্তান। মই সিহঁতক পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ বাবে জীয়াই ৰাখো।”

ৰমনৰ ঘৰৰ পিছফালে ৪০ একৰ খেতিমাটি আছে। তাক সমানে চাৰিটা আয়তাকৃতিত ভাগ কৰা আছে। প্ৰতিভাগে ভিন্নৰঙী সেউজীয়া। কিছুমান থিয় ওখ আৰু সোণালী, আনবোৰ চাপৰ আৰু আগবোৰ হেঙুলীয়া বৰণৰ। কিছুমান আকৌ শীহৰ ভৰত হাউলি পৰিছে। বতাহত জিঞা, ভেকুলী আৰু চৰাই-চিৰিকতিৰ মাত ভৰি আছে। ১৯৭০ৰ দশকত যেতিয়া ৱায়ানাডৰ পথাৰত কীটনাশকৰ প্ৰৱেশ ঘটে, তেতিয়া এইবোৰ মাত শুনিবলৈ নোপোৱা হৈ গৈছিল।

“১৯৭৮তে মই ৰাসায়নিক ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ এৰিলো,” ৰমনে মনত পেলায়। “মাটি একেবাৰে মৰি গৈছিল। মাছ-কাছ একো নোহোৱা হৈ গৈছিল। সেয়ে মই প্ৰাকৃতিক খেতিত লাগিলো। মাটিৰ জীপ ঘূৰি আহিল। সেয়াই মোৰ জীৱনৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ পাঠ আছিল: খেতিয়ে মাটিক দিব লাগিব, মাটি মাৰিব নালাগিব।”

চাৰিটা দশক ধৰি তেওঁৰ বাবে খেতিখনেই গৱেষণাগাৰ। “এয়া চেনেলু - ৫০০ৰো অধিক বছৰ পুৰণি,” একাঠু দ পানীত থকা ধানখেতি ডৰালৈ দেখুৱাই তেওঁ কয়। “তাৰ কাষতে আছে জীৰাকচালা, সেযা কায়ামা, কোনো স্প্ৰে অবিহনে কীট-পতংগ ৰোধ কৰিব পাৰে।” প্ৰতিটো দানাই সেই অঞ্চলটোৰ সৈতে খাপ খাব পৰাকৈ বিৱৰ্তিত হৈ আহিছে। গন্ধকচালা আৰু কায়ামা বিলৰ পানীত থাকিব বিচাৰে, শীতল স্থিৰ পানীত সেই ধানৰ সুগন্ধ বাঢ়ে। চেনেলু আৰু ভেলিয়ানে পাহাৰৰ এঢলীয়া বৰ্ষাৰ পানী আৰু পাহাৰৰ উৰ্বৰ ভূমিৰ পৰা শক্তি গোটায়।

সেই ধানে পাহাৰৰ ৰন্ধন সম্পৰ্কীয় ভৌগোলিক গাঁথনিও প্ৰতিফলিত কৰে। জনজাতীয় ঘৰত চেনেলু আৰু ভেলিয়ান ঘাই খাদ্য। মাটিৰ পাত্ৰত কম জুইত সেয়া বনোৱা হয় আৰু সেউজীয়া পাচলি, সেকা মাংস বা কঁঠালৰ সৈতে সেই ভাত পৰিৱেশন কৰা হয়। আকৌ উচ্চ উপত্যকা অঞ্চল আৰু সৰু বজাৰ থকা চহৰবোৰত গন্ধকচালা আৰু কায়ামা উত্সৱৰ দিনত পৰিৱেশন কৰা হয়। বিয়া আৰু উত্সৱ-পাৰ্বনত সেই চাউলৰ ভাত দিয়া হয়। চেম্বকম আহে আকৌ ভোজ আৰু আনুষ্ঠানিক পৰ্বত। আনহাতে আনজাভাৰাৰ স্থান আয়ুৰ্বেদত। মন্দিৰৰ অৰ্ঘ্যত এই চাউল আগবঢ়োৱা হয়।

কুৰিচা সম্প্ৰদায়টো, যিটো সম্প্ৰদায়ৰ ৰমন, তেওঁলোকে নিজৰ নাম পাইছে কুৰি (দাগ দিয়া) আৰু চিয়ুকা (অঁকা)ৰ পৰা। এই নামে পাড়াচি ৰাজাৰ দিনত পাহাৰ আৰু পথাৰবোৰ সুৰক্ষিত কৰি ৰখা ধনুৰ্বিদ হিচাপে তেওঁলোকৰ যশস্যাক দৰ্শায়। এতিয়া ধনু-কাঁড় নাই, সেয়ে পথাৰবোৰো নাই।

“এতিয়া ধানখেতি কৰি মানুহ কেনেকৈ চলিব?” ৰমনৰ চুবুৰীয়া কৃষ্ণকুট্টিয়ে (৫৫) কয়। “ধানখেতিৰে মই কোনোমতেহে পৰিয়ালটো চলাব পাৰিলোহেঁতেন। জালুক আৰু কফিৰ খেতিৰ পৰা পইচা সোনকালে আহে। চৰকাৰে ধানখেতিত ন্যূনতম সমৰ্থন মূল্য নিদিয়ে। সেয়ে ধানখেতি এৰিলো।”

ৱায়ানাডত ধানখেতিৰ পৰা জালুকৰ তুলনাত কম পইচা আহে। এক হেক্টৰ ধানখেতিৰ পৰা ডেৰ টন ধান আহে। এমএছপিৰ অধীনত আৰু সামান্য ৰাজ্যিক বোনাচসহ প্ৰতিকিলোত ২৩ টকাকৈ পালে এটা ঋতুত ৫০ হাজাৰ টকাৰ ওপৰত নাহে। খেতি কৰোতে তাতকৈ বেছি পইচা খৰচ হয়। ৭৫ৰ পৰা ১ লাখ টকা যায়।

আনহাতে জালুকৰ খেতিত একেখিনি মাটিতে ভাল খেতি হ’লে ১.৫ৰ পৰা ১.৭ টন শুকান জালুক পোৱা যায়। কিলো ৬৫০ৰ পৰা ৭০০ টকাত বিক্ৰী হয়। তেনেকৈ এজন খেতিয়কে ১০ লাখ টকা পায়। খৰচখিনি এৰি ৬ৰ পৰা ৭ লাখ টকা হাতত থাকে।

সেয়ে ধানখেতিয়ে খাদ্য সুৰক্ষা আৰু পৰিস্থিতিতন্ত্ৰগত ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে যদিও জালুকে ৱায়ানাডৰ পাহাৰীয়া অঞ্চলৰ খেতিয়কক আৰ্থিকভাৱেও সবল কৰে। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মচলাৰ বজাৰ আৰু বাৰিষাৰ বতৰৰ ওপৰত এই খেতিয়কৰ ভাগ্য নিৰ্ভৰ কৰে।

“মই অকণমান ঠাইতে খেতিখিনি কৰিব বিচাৰিছিলো, কিন্তু মোৰ ল’ৰা-ছোৱালীহঁতে আদা আৰু জালুকৰ খেতি কৰিব বিচাৰিলে। তেওঁলোকে ক’লে যে ধানখেতি কৰি কোনো লাভ নাই,” ৰাধামণিয়ে কয়। ৬২ বছৰ বয়সীয়া ৰাধামণিয়ে মনত পেলায় এটা সময়ত কেনেকৈ পথাৰবোৰ গন্ধকচালাৰে ভৰি আছিল। “এতিয়া কেৱল ৰমনৰ মাটিতহে ধানখেতি হয়,” তেওঁ কয়।

ৰমনৰ খেৰীঘৰটো। ধানৰ বীজৰ বস্তাবোৰ আন্ধাৰ আৰু শীতল ঠাইত থোৱা আছে। ফেন নাই, উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰনৰ ব্যৱস্থা নাই। মাত্ৰ কেঁচামাটিৰ বেৰ আৰু খেৰৰ চালিৰ ঘৰত মাটিৰ চাকিৰ পোহৰত বীজবোৰ সংৰক্ষিত হৈ আছে। “প্ৰতিবছৰে মই এই বীজবোৰ জীয়াই ৰাখিবলৈ গৈ ৭০ হাজাৰ টকা লোকচান ভৰো,” তেওঁ কয়। “বঁটা আহে, কিন্তু কোনেও মোক স্থায়ীকৈ ঘৰ এটা বনাই নিদিয়ে। বীজে মানুহৰ ভাষণলৈ ৰৈ থাকিব নোৱাৰে।”

কথাটো মন কৰিবলগীয়া। তেওঁ ২০২৩ত পদ্মশ্ৰী উপাধি লাভ কৰিছে, ২০১৬ত জিনোম চেভিয়ৰ বঁটা আৰু ২০১২ত কেৰালাৰ গ্ৰীণ এৱাৰ্ড পাইছে। বিশ্ববিদ্যালয়বোৰে তেওঁক বক্তৃতাৰ বাবে মাতে। কেৰালা কৃষি বিশ্ববিদ্যালয়ে তেওঁক প্ৰফেছৰ অৱ প্ৰেক্টিচ মৰ্য্যাদা দিছে। ৰাহুল গান্ধীৰ পৰা আৰম্ভ কৰি মুখ্যমন্ত্ৰী পিনাৰায়ী বিজয়নে তেওঁৰ লগত পথাৰ ভ্ৰমণ কৰিছে।

তথাপি ৰমনে এতিয়াও ৰেচনৰ চাউল আৰু স্থানীয় সুলভ মূল্যৰ দোকানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি পৰিয়াল চলায়।

“আমি ৰেচনৰ চাউল খাই চলো,” তেওঁৰ পত্নী গীতাই চোতালত ধানবোৰ শুকুৱাবলৈ মেলি দিয়াৰ মাজতে কয়। “আমাৰ নিজৰ পথাৰ পৰীক্ষা-নিৰীক্ষাৰ নামতে যায়। পেটৰ কথা পাহৰি যাও।”

ৰমনে নিজৰ অৱৰ্তমানত কি হ’ব, ভাবি চিন্তিত হয়। তেওঁৰ মৃত্যুৰ পাছত মাটিখিনি তেওঁৰ ল’ৰা-ছোৱালীয়ে নাপায়, দূৰ-সম্পৰ্কীয়ইহে পাব। তেওঁলোক আকৌ খেতিত আগ্ৰহী নহয়। “তেতিয়া এই আটাইবোৰ নাইকিয়া হৈ যাব,” তেওঁ কয়। তেওঁ ৰাজহুৱা সমৰ্থনত বীজ বেংক এটা খুলিব বিচাৰে। “আইনাৰ পাত্ৰত নহয়, মাটিত। বীজবোৰ অংকুৰিত হ’লেহে বাচি থাকিব। বিশ্ববিদ্যালয়, গৱেষণা কেন্দ্ৰ, বেচৰকাৰী সংস্থা - কথাবোৰ গুৰুত্ব সহকাৰে চিন্তা কৰা কোনোবাই এই কাম হাতত ল’ব পাৰে। নহ’লে অহা ১০ বছৰত এই বীজৰ বস্তাবোৰ কেৱল স্মৃতি হৈ ৰ’ব।”

“মোক হিৰ’ নাম নিদিব। এই বীজবোৰ জীয়াই থকাটো নিশ্চিত কৰক। সেয়াই মোৰ বাবে যথেষ্ট,” তেওঁ কয়।

ৰমনে মানুহৰ পৰা পোৱা গুৰুত্বক লৈ প্ৰায়ে অসন্তুষ্ট হয়। “প্ৰত্যেক সপ্তাহতে কোনোবা নহয় কোনোবাই মোক কিবা নহয় কিবা উদ্বোধনৰ বাবে মাতি থাকে। তেওঁলোকে মোক চেলেব্ৰিটিৰ দৰে ভাবে। কিন্তু বীজবোৰ মালা আৰু ফটোৰ মাজত জীয়াই নাথাকে। এনেকৈ মোৰ খেতিপথাৰত সময় কমি যায়,” তেওঁ কয়। বেমাৰেও তেওঁক বাধা দিব পৰা নাই। ২০১৯ত তেওঁ ডুবাইত হৃদৰোগত আক্ৰান্ত হৈছিল, তাৰপিছত কেবাবাৰো কাৰ্ডিয়েক এৰেষ্ট হৈছে, তাৰপিছত ক’ভিড-১৯। তেওঁক দূৰ্বল হৈ পৰা যেন লাগে।

প্ৰতিদিনে পুৱা শুদাভৰিৰে তেওঁ পথাৰৰ বোকাত নামে, ধানৰ শীহবোৰ চায়, দানাবোৰৰ সোৱাদ লয় আৰু বতাহত ধাননি পথাৰৰ হালি-জালি থকা ছন্দ চাই ৰয়।

চৰকাৰী নীতিৰ কথা ওলালে তেওঁৰ খঙেই উঠে। “খেতিয়কসকল প্ৰকৃতিৰ শত্ৰু নহয়,” তেওঁ কয়। “কেৱল খেতিয়কেহে আপোনাক সুৰক্ষিত কৰি ৰাখিব পাৰে। চৰকাৰে বঁটা দিয়া বন্ধ কৰি উচিত মূল্য দিয়া আৰম্ভ কৰা উচিত। খেতিয়কক মৰ্য্যাদা লাগে, দান-বৰঙনি নহয়।”

স্থানীয় ইতিহাসবিদ ও.কে. জনিয়ে বিশ্বাস কৰে যে ৰমন হৈছে “ৱায়ানাডৰ জনজাতীয় লোকসকলৰ শেষৰটো প্ৰজন্ম যিয়ে মুনাফাৰ বাবে নহয়, মানুহৰ বাবে ধানৰ বীজ সংৰক্ষণ কৰিছে। তেওঁক কেৱল কৃষক বুলিব নোৱাৰি। তেওঁৰ ৰাজনৈতিক মতামতো আছে। পৰিৱেশ ধ্বংস কৰাৰ বিৰুদ্ধেও তেওঁ থিয় দিছে।” কিন্তু ৰমনে এনে প্ৰশংসা নস্যাৎ কৰি আহিছে।

গীতা আৰু তেওঁৰ সন্তানকেইটাই তেওঁলোকৰ খেতিমাটিবোৰৰ সৰু সৰু ভাগত ধানখেতি কৰি আহিছে। কেতিয়াবা তেনেই কম মাটিত কৰে। কামটো বৰ যতনেৰে কৰিবলগীয়া হয়। কিছুমান বীজ সিঁচাৰ সময়ত, কিছুমান চপোৱাৰ সময়ত বিশেষ যতন ৰাখিবলগীয়া হয়। “এই ধানবোৰৰ চাউল খোৱাৰ বাবে আমাৰ পূৰ্বপুৰুষসকল স্বাস্থ্যৱান হৈ থাকিব পাৰিছিল,” গীতাই কয়। “এতিয়া বেছিভাগ কুৰিচ্যা লোকে কফী নাইবা জালুকৰ খেতি কৰে। কেৱল ৰমনেই যে ধানখেতি কৰি আছে।”

আবেলি হৈ অহাত পথাৰবোৰ জিঞাৰে ভৰি পৰিছে। পাকঘৰৰ পৰা সুগন্ধি চাউলৰ সুবাস নাকত লাগিছে। খেৰি ঘৰটোৰ তলত শ শ বছৰ পুৰণি ঐতিহ্য ধৰি ৰখা মাটি আৰু মানুহৰ কাহিনীৰে সমৃদ্ধ বীজবোৰে পলসুৱা পথাৰত অংকুৰিত হোৱাৰ অপেক্ষা কৰিছে।

এইটো এটা জীৱন্ত সংগ্ৰাহলয়। এনে এটা ঠাই, য’ত প্ৰতিটো ধানৰে এটা নাম আছে, কাহিনী আৰু আত্মা আছে।

অনুবাদ: পংকজ দাস