ପାଣି: ଏକ ଜାତିଗତ ବିଷୟ

ଦଶରଥ ମୁସହରଙ୍କ ଘରଠାରୁ ମାତ୍ର ୧୦୦ ମିଟର ଭିତରେ ଗୋଟିଏ ହାତ-ପମ୍ପ ଚାଳିତ ନଳକୂପ ରହିଛି। ସ୍ତ୍ରୀଲୋକମାନେ ଗାଧୁଆପାଧୁଆ ଓ ଲୁଗାପଟା ସଫା କରୁଥିବାରୁ ପୁରା ଦିନସାରା ପମ୍ପମାରି ପାଣି କାଢ଼ିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଭେ।

କିନ୍ତୁ ରାଜ୍ୟ ପକ୍ଷରୁ ୱର୍ନର ଗାଁରେ ବସା ଯାଇଥିବା ହାତ-ପମ୍ପ ଚାଳିତ ନଳକୂପ ଦଶରଥଙ୍କ ପରିବାର ପାଇଁ ଅପହଞ୍ଚ। ମୁସହରମାନେ ଦଳିତ ସମୁଦାୟର ହୋଇଥିବାରୁ ପଲାମୁ ଗାଁର ନଳକୂପରୁ ସେମାନେ ପାଣି ନେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

“ହମନ କେ ଗାରି ଦେୱାଲେ, କହଲେ ନା କି କହି ଔର ସେ ପାଣିଓ ବାରୋ [ସେମାନେ ଆମକୁ ଗାଳି ଦିଅନ୍ତି ଓ କହନ୍ତି ପାଣି ଅନ୍ୟ କେଉଁଠାରୁ ଆଣିବାକୁ]”, କହନ୍ତି ଦଶରଥ ମୁସହର। ସେ ଆହୁରି କହନ୍ତି ଯେ ସେମାନଙ୍କ ପାଣି ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଫୋପାଡି ଦିଅନ୍ତି।

ରାମାବତାର ଚୌଧୁରୀଙ୍କ ଘର ହାତ-ପମ୍ପମରା ନଳକୂପକୁ ଲାଗିକି ଅଛି। ଯେତେବେଳେ ଏହି ପତ୍ରକାର ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲା ଯେ ମୁସହର ଦଳିତମାନେ ବାହାରେ ଝାଡ଼ା କରନ୍ତି କି ବୋଲି ପଚାରିଲା, ତା’ର ଉତ୍ତର ଦେଇ ସେ କହିଲେ, “ସେମାନଙ୍କୁ ପାଣି ନେବାକୁ ମନା କରାଯାଏ କାହିଁକି ନା ସେମାନେ କୁଆଡ଼େ ସଫାସୁତୁରା ରଖନ୍ତି ନାହିଁ। ସେଭଳି ପାଣି କେହି ପିଇବାକୁ ଚାହିଁବ କି?”ଗାଁର ୨,୭୪୯ ଜନସଂଖ୍ୟାରୁ ପ୍ରାୟ ଏକ ତୃତୀୟାଂଶ ହେଉଛନ୍ତି ମୁସହର (୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ)।

ତେବେ ପାଣି ପାଇଁ ମୁସହରମାନଙ୍କୁ ଚାଲିଚାଲି ଯିବାକୁ ପଡ଼େତିନି କି. ମି. ଦୂରରେ ଗୋଟିଏ ଧାନ କ୍ଷେତ ପାଖରେ ଥିବା ଦୁଇ-ଫୁଟ ଗଭୀରର ଗୋଟିଏ ଗାତ ନିକଟକୁ। ସେମାନେ ଦିନସାରା ଏକାଧିକ ଥର ସେମାନଙ୍କ ଶୋଷ ମେଣ୍ଟେଇବାକୁ ସେଠାକୁ ଯା’ଆସ କରନ୍ତି।

ଦଶରଥଙ୍କ ଜ୍ଞାତିର ସମସ୍ତ ୫୦ ଜଣଙ୍କୁ ଯାଇ ପାଣି ଆଣିବାକୁ ପଡ଼େ–ହାତରେ କଂସାଟିଏ ଧରି ଦୁଇ-ବର୍ଷୀୟା ପିଲାଟିଏଠାରୁ ମୁଣ୍ଡରେ ଦୁଇଟି ବଡ଼ ଡେକଚିରେ ଆଣୁଥିବା ଯୁବକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେ ଏଭଳି କରନ୍ତି। ଗାତ ପାଖରେ ଘରର ବଡ଼ମାନଙ୍କ ଭିତରୁ ଜଣେ ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ରସଗିନାରେ ପାଣି ଆଣି ବଡ଼ ଡେକଚି କି ଡବାରେ ଭର୍ତ୍ତି କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟମାନେ ଧୈର୍ଯ୍ୟର ସହ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି, କାରଣ ସମସ୍ତେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ଟିକିଏ ଭୁଲ୍ ହେଲେ ପାଣି ଚହଲିକି ମାଟି ଉଠି ଗୋଳିଆ ହେଇଯିବ ଓ ମାଟି ବସିଲା ପରେ ପାଣି ସଂଗ୍ରହ କରିବାକୁ ଘଣ୍ଟାଘଣ୍ଟା ଅଟକିବାକୁ ପଡ଼ିବ।

ଫେରିବା ବେଳେ ତିନି କି. ମି. ଉଠାଣିଆ ପଥୁରିଆ ରାସ୍ତାରେ ଆସିବା ଭାରି କଷ୍ଟଦାୟକ ଯେଉଁଥିପାଇଁ ଚାଲିଚାଲି ଅଣନିଃଶ୍ଵାସୀ ହେଇଗଲେ ସେମାନଙ୍କୁ ମଝିରେ ମଝିରେ ଅଟକିବାକୁ ପଡ଼େ।

ଦଶରଥଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଊର୍ମିଳା ଦେବୀ କହନ୍ତି, “ଗାଧେଇବା ଓ ଲୁଗା ସଫା କରିବାକୁ ଆମକୁ ଆହୁରି ଅଧିକ ଦୂରକୁ ମଧ୍ୟ ଯିବାକୁ ପଡେ”।

ବଡ଼ ପରିବାରର ଲୋକେ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡର ପଲାମୁ ଜିଲ୍ଲା ଅନ୍ତର୍ଗତ ୱର୍ନର ଗାଁ ସାରା ବୁଲିବୁଲି ଭିକମାଗି ଚଳନ୍ତି। “ହମନ ମାଙ୍ଗିଲା ଔର ଖାୟିଲା [ଆମେ ଭିକ ମାଗୁ ଓ ଖାଉ]”, କହନ୍ତି ଦଶରଥ, ଯେ କି ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ ବୋତଲ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି ଓ ସେଗୁଡ଼ିକର ପୁନଃବ୍ୟବହାର କାମରୁ ଅଳ୍ପ କିଛି ରୋଜଗାର କରନ୍ତି।

ଦଳିତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁସହରମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବାଧିକ ଶୋଷିତ ବର୍ଗ ଓ ପଡୋଶୀ ରାଜ୍ୟ ବିହାରରେ (ଯେଉଁ ରାଜ୍ୟରୁ ୨୦୦୦ ମସିହାରେ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡର ସୃଷ୍ଟି) ସେମାନଙ୍କୁ ମହାଦଳିତ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଛି। ଦଶରଥଙ୍କ ପରିବାରର କାହାର ବି ରେସନ କାର୍ଡ ନଥିବାରୁ ସେମାନେ ରିହାତି ମୂଲ୍ୟରେ ମିଳୁଥିବା ରେସନ ପାଇବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ମନରେଗା କାର୍ଡ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଦିନେ ମଧ୍ୟ କାମ ମିଳିନାହିଁ ଓ ଭିକ ମାଗିବା ଛଡ଼ା ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପାୟ ନାହିଁ।

ପ୍ରାୟ ଆଠରୁ ଦଶ ଜଣ ଲେଖାଏଁ ଗୋଟିଏ କୁଡ଼ିଆରେ ରହନ୍ତି ଓ ଏହି ପାହାଡ଼ ଉପରେ ସେମିତିଆ ପାଞ୍ଚଟି ପରିବାର ରହନ୍ତି। ଏହି ବଖୁରିକିଆ କୁଡ଼ିଆକୁ ବାଉଁଶରେ ତିଆରି କରି ତା’ ଉପରେ ପୁରୁଣା ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ ଚାଦର ଢଙ୍କା ଯାଇଛି। କୁଡ଼ିଆ ଭିତରେ ଗୋଟିଏ କୋଣରେ ବାସନକୁସନ ଭରିହେଇଥିଲା ବେଳେ ଆଉ ଗୋଟେ କୋଣରେ ଲୁଗାପଟା ଓ ଶୋଇବା ପାଇଁ ସଉପମସିଣା। କୁଡ଼ିଆ ବାହାରେ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ ବୋତଲର କେତୋଟି ବସ୍ତା ରହିଛି, ଅନତି ଦୂରରେ ବନ୍ଧା ହେଇ ରହିଛନ୍ତି ଚାରିଟି ଘୁଷୁରି।

ସେମାନଙ୍କର ଭୋଟର ପରିଚୟ ପତ୍ର ଓ ଆଧାର କାର୍ଡ ୨୦୧୯ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନର ମାତ୍ର କେତେ ଦିନ ପୂର୍ବରୁ କରା ଯାଇଥିଲା। “ଜଣେ ବହୁତ ବଡ଼ଲୋକ (ନେତା) କାର୍‌ରେ ଆସିଲେ ଓ ଭୋଟ ହେବା ପରେ ରାଜ୍ୟରୁ ରାସନ ମିଳିବ ବୋଲି କହି କାର୍ଡ଼ କରେଇଦେଇ ଗଲେ। କିନ୍ତୁ ଆମେ ଯେତେବେଳେ ଡିଲର ପାଖକୁ ଗଲୁ ଆମକୁ ଅପମାନିତ କରି ତଡ଼ିଦେଲେ”, ଦଶରଥ ‘ପରୀ’କୁ କହନ୍ତି।

“ୟେ ତୋ ସରକାରୀ ଚମ୍ପକଳ ହୈ, କୋଇ କହେ ରୋକେହା, ଲେକିନ ଆପକୋ ଇସେ ସାଫ ରଖନା ହୋଗା, ଠିକ୍‌? ୱ ସବ ଗନ୍ଦଗି ବହୁତ ଫେଲାତା ହୈ। ତୋହ କୋଇ ବାରନେ ଦେଗା ପାନି [ଏହା (ହାତ-ମରା ନଳକୂପ)ସରକାରଙ୍କର, ତୁମକୁ କେହି ଅଟକେଇ ପାରିବେ ନାହିଁ]”, ଘର ସାମ୍ନାରେ ଦଉଡ଼ିଆ ଖଟ ଉପରେ ବସିଥିବା ଉଚ୍ଚ ଜାତିର ରାମବତାର କହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ତା’ ପରେପରେ ସେ ମୁସହରମାନଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଜାତିଆଣ ଗାଳି ଦେଇଚାଲନ୍ତି।

“ଆପ କହାଁ ପଡ଼େ ହୈ ମୁସହର-ଉସର ଚକ୍କର ମେଁ! ଛୋଡିୟେ ୟୁ ସବକୋ [ମୁସହରମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କାହିଁକି ଚିନ୍ତା କରୁଛନ୍ତି? ଛାଡ଼ନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ କଥା!]”, ଆମ କଥାକୁ କାଟିଦେବା ଭଙ୍ଗୀରେ ହାତ ହଲେଇ ସେ କହନ୍ତି।