पाणी : इथे जात आडवी येते

दशरथ मुसहरच्या घरापासून फक्त १०० मीटर अंतरावर एक हातपंप आहे. दिवसभर पाणी हापसल्याचा आवाज येत असतो. बाया कपडे धुताना अंघोळ करत असताना पाणी हापसतात आणि दिवसभर हातपंपाचा आवाज ऐकू येतो.

पण वोरनार गावात राज्य शासनाने बसवलेला हातपंप दशरथच्या कुटुंबाला वापरता येत नाही. मुसहर ह्या दलित समाजातील व्यक्तींना पलामू गावातील पंपावरून पाणी घेण्याची अजूनही अनुमती नाही.

“हमन के गारी देवाले, कहले ना की कही और से पानी भरो [ते शिवीगाळ करतात आणि आम्हाला दुसरीकडून पाणी आणायला सांगतात],” दशरथ मुसहर सांगतो. त्यांची भांडी फेकून दिली असल्याचंही ते सांगतात.

रामावतार चौधरीचं घर हातपंपाच्या शेजारी आहे. “हे लोक स्वच्छता राखत नाहीत म्हणून त्यांना पाणी नाकारलं जातं. ते पाणी कोण वापरेल, सांगा.” गावातल्या २,७४९ लोकसंख्येपैकी (जनगणना २०११) जवळजवळ एक तृतीयांश मुसहर दलित आहेत. त्यांच्याबाबत उघड उघड भेदभाव केला जातो त्याबद्दल विचारलं असता त्याने हे उत्तर दिलं.

मग पाणी आणण्यासाठी, मुसहरांना भातशेतीच्या कोपऱ्यात असलेल्या दोन फूट खोल खड्ड्याचा काय तो आधार. तिथे पोहोचण्यासाठी तीन किलोमीटर पायपीट करावी लागते. तहान भागवण्यासाठी दिवसभर इथेच खेटा माराव्या लागतात.

पाणी आणण्यासाठी दशरथच्या गोतातले सगळेच्या सगळे ५० जण कामाला लागतात. लहान वाटी हातात घेतलेल्या दोन वर्षांच्या चिमुकलीपासून ते डोक्यावर दोन मोठे भांडे घेऊन जाणाऱ्या तरुणापर्यंत प्रत्येकजण पाण्यासाठी पायपीट करतो. इथे, कुटुंबातील वयस्कर व्यक्ती खड्ड्यातलं पाणी काळजीपूर्वक काढतात आणि लहान अॅल्युमिनियमच्या भांड्याने मोठ्या भगुल्यात भरतात. इतर जण धीराने उभी असतात, कारण एक चुकून सुद्धा माती हलली तर पाणी गढूळ होतं आणि मग परत गाळ खाली बसेपर्यंत त्यांना तासनतास त्यांचे पाणी भरण्याची वाट पहावी लागतं.

यायचा जायचा रस्ताही खडकाळ. तीन किलोमीटरची चढण चढून परत येणं म्हणजे एक आव्हानच आहे. मध्ये मध्ये विसाव्याला थांबून दम खात यावं लागतं.

दशरथची पत्नी उर्मिला देवी सांगते, “अंघोळ करण्यासाठी आणि कपडे धुण्यासाठी, आम्हाला आणखी थोडं लांब जावं लागतं.”

हा पूर्ण परिवार झारखंडच्या पलामू जिल्ह्यातल्या वोरनार गावात आणि आसपास अन्नासाठी भीक मागून उदरनिर्वाह करतो. “हमन मांगिला और खैला [आम्ही भीक मागतो आणि खातो],” असं दशरथ सांगतो. तो प्लास्टिकच्या बाटल्या देखील गोळा करतो आणि त्या विकून चार पैसे कमावतो.

मुसहर हे सर्वात वंचित दलितांपैकी आहेत. शेजारच्या बिहार राज्यामध्ये त्यांची नोंद महादलित प्रवर्गात आहे. २००० साली बिहारमधून झारखंड राज्याची निर्मिती झाली. दशरथच्या कुटुंबातील कोणत्याही व्यक्तीकडे रेशन कार्ड नाही म्हणून त्यांना अनुदानित रेशन मिळणं अशक्य आहे. त्यांच्याकडे मनरेगा रोजगार कार्ड आहे, परंतु त्यांना आजवर एकही दिवस काम देण्यात आलेलं नाही. भीक मागण्याशिवाय त्यांना दुसरा पर्याय नाही.

एका झोपडीत सुमारे आठ ते दहा लोक एकत्र राहतात आणि या टेकडीवर अशा पाच झोपड्या आहेत. झोपड्या बांबूपासून बनवलेल्या आहेत आणि जुन्या प्लास्टिकच्या चादरींनी झाकलेल्या आहेत. आतील जागेत एका कोपऱ्यात भांडी रचलेली दिसतात, दुसऱ्या कोपऱ्यात कपडे आणि झोपण्यासाठी चटई दिसते. झोपडीच्या बाहेर प्लास्टिकच्या बाटल्यांच्या गोण्या रचलेल्या दिसतात; जवळच चार डुकरं बांधलेली दिसतात.

त्यांचं मतदार ओळखपत्र आणि आधारकार्ड २०१९ च्या विधानसभा निवडणुकीच्या काही दिवस आधी बनवलं होतं. “एक मोठा माणूस [राजकारणी] गाडीतून आला आणि तो बनवून घेऊन आला, म्हणाला की आम्हाला मतदानानंतर [राज्याचं] रेशन मिळेल. पण जेव्हा आम्ही विक्रेत्याकडे गेलो तेव्हा आम्हाला अपमान करून हाकलून लावण्यात आलं,” दशरथने सांगतो.

“ये तो सरकारी चांपाकल है, कोई काहे रोकेहा, लेकीन आपको इसे साफ रखना होगा, ठीक? वो सब गंदगी बहूत फैलाता है। तो कोई भरने देगा पानी. [हा [हातपंप] सरकारचा आहे, तुम्हाला कोणीही रोखू शकत नाही],” असं त्याच्या घराबाहेर खाटेवर बसलेला उच्च जातीचा रामावतार म्हणतो. पण तो मुसहरांवरील जातीयवादी अपशब्द पुन्हा ऐकवतो.

“आप कहाँ पडे है मुसहर-उसहर के चक्कर में! छोडिये उँ सबको [तुम्हाला मुसहरांची चिंता का आहे? दुर्लक्ष करा त्यांच्याकडे],” तो त्याच्या हातवाऱ्यांनीच हा विषय आणि माझे प्रश्न झिडकारून लावतो.