પાણીની વાત એટલે નાતજાતની વાત

દશરથ મુશહરના ઘરથી માંડ 100 મીટર દૂર એક હેન્ડપંપ છે. મહિલાઓ ત્યાં નહાતી હોય છે અને કપડાં ધોતી હોય છે એટલે પાણી બહાર કઢાતું હોઈ હેન્ડલનો કિચૂડકિચૂડ અવાજ આખો દિવસ સંભળાતો હોય છે.

પરંતુ વોર્નાર ગામમાં સરકાર દ્વારા સ્થાપિત હેન્ડપંપ દશરથના પરિવારની પહોંચની બહાર છે. સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહીએ તો મુશહર - એક દલિત સમુદાયના સભ્યો - ને માટે અહીં પલામુમાં ગામના પંપમાંથી પાણી મેળવવાનો વિકલ્પ ઉપલબ્ધ નથી.

દશરથ મુશહરે કહ્યું, “હમન કે ગારી દેવલે, કહલે ના કિ કહી ઔર સે પાની ભરો [તેઓ અમને ગાળો આપે છે અને કહે છે કે બીજે ક્યાંકથી પાણી ભરો]." તેઓ ઉમેરે છે કે તેમના વાસણો ફેંકી દેવામાં આવે છે.

રામાવતાર ચૌધરીનું ઘર હેન્ડપંપની બાજુમાં જ છે. અહીં રહેતા 2749 લોકો (જનગણના 2011) માંથી લગભગ ત્રીજા ભાગના મુશહર દલિતો છે. આ પત્રકારે મુશહર દલિતો સામે ખુલ્લા ભેદભાવ વિશે પૂછતા તેઓ જવાબ આપે છે, "તેઓ સ્વચ્છતા જાળવતા નથી એટલે તેમને ના પાડવામાં આવે છે. શું કોઈ એવું ગંદુ પાણી પીશે?"

તેથી પાણી મેળવવા માટે મુશહરોને ડાંગરના ખેતરના ખૂણામાં બે ફૂટ ઊંડા ખાડા સુધી પહોંચવા માટે ત્રણ કિલોમીટર ચાલવું પડે છે. પોતાની તરસ છીપાવવા તેમને દિવસ દરમિયાન અહીંના કંઈકેટલાય ધક્કા ખાવા પડે છે.

પાણી લાવવા માટેની સફરમાં દશરથના કુળના તમામ 50 સભ્યો - નાનકડો વાડકો લઈને જતી બે વર્ષની છોકરીથી માંડીને માથા પર બે મોટા વાસણો લઈ જનાર યુવાન - બધા જ મદદમાં લાગે છે. આ સ્થળે પરિવારના વૃદ્ધ સભ્યો એલ્યુમિનિયમના નાના વાસણનો ઉપયોગ કરીને કાળજીપૂર્વક પાણી કાઢે છે અને મોટા પાત્ર ભરે છે. બાકીના લોકો ધીરજથી રાહ જુએ છે, તેઓ જાણે છે કે એક નાનીઅમથી ભૂલ થાય તો પાણી ડહોળું - માટીવાળું થઈ જાય છે અને પછી માટી નીચે ઠરે તે પહેલાં કલાકો સુધી પાણી ભરવાનું કામ અટકી પડે છે.

ઘેર પાછા ફરવા માટે પથરાળ રસ્તા પરની ત્રણ કિલોમીટરની સફર પડકારજનક છે, ચઢાણને કારણે તેમને થોડી વાર થોભીને શ્વાસ હેઠો બેસે એટલી રાહ જોવી પડે છે.

દશરથના પત્ની ઉર્મિલા દેવી કહે છે, “નહાવા અને કપડાં ધોવા માટે અમારે હજી વધુ દૂર જવું પડે છે.”

આ વિસ્તૃત પરિવાર ઝારખંડના પલામુ જિલ્લાના વર્નાર ગામમાં અને તેની આસપાસ ખોરાકની ભીખ માંગીને જીવે છે. દશરથે કહ્યું, “હમન માંગીલા ઔર ખાઈલા [અમે ભીખ માંગીને ખાઈએ છીએ]." દશરથ પ્લાસ્ટિકની બાટલીઓ પણ ભેગી કરે છે અને તેને રિસાયકલ કરીને તેમાંથી થોડી કમાણી કરે છે.

મુશહર સમુદાય સૌથી વધુ વંચિત દલિતોમાંનો એક છે, પડોશી બિહાર (જેમાંથી 2000 માં ઝારખંડ અલગ થયું હતું) માં તેમને મહાદલિત તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. દશરથના પરિવારના કોઈ પણ સભ્ય પાસે રેશનકાર્ડ નથી તેથી સબસિડીવાળું રાશન મેળવવાનું શક્ય નથી. તેમની પાસે મનરેગા જોબ કાર્ડ છે, પરંતુ તેમને ક્યારેય એક પણ દિવસ કામ આપવામાં આવ્યું નથી, અને ભીખ માંગવા સિવાય તેમની પાસે કોઈ વિકલ્પ નથી.

એક ઝૂંપડીમાં લગભગ આઠથી દસ લોકો સાથે રહે છે અને આ ટેકરી પર આવી પાંચ ઝૂંપડીઓ છે. એક ઓરડીની આ ઝૂંપડીઓ વાંસની બનેલી છે અને જૂની પ્લાસ્ટિકની શીટથી ઢાંકેલી છે. અંદર એક ખૂણામાં એકની ઉપર એક મૂકેલા વાસણો, બીજા ખૂણામાં કપડાં અને સૂવા માટે સાદડીઓ મૂક્યા પછી ખૂબ સાંકડી જગ્યા બાકી રહે છે. ઝૂંપડીની બહાર પ્લાસ્ટિકની બોટલોના કોથળાઓનો ઢગલો છે; નજીકમાં ચાર ભૂંડ બાંધેલા છે.

2019 ની વિધાનસભા ચૂંટણીના થોડા દિવસો પહેલા જ તેમના મતદાર ઓળખપત્ર અને આધાર કાર્ડ બનાવવામાં આવ્યા હતા. દશરથ પારીને કહે છે, "એક મોટો માણસ [રાજકારણી] ગાડીમાં આવ્યો હતો અને અમારા મતદાર ઓળખપત્ર અને આધાર કાર્ડ બનાવડાવી આપ્યા હતા અને કહ્યું હતું કે મતદાન પછી અમને [સરકારી] રાશન મળશે. પરંતુ અમે ડીલર પાસે ગયા ત્યારે અપમાનજનક શબ્દો કહીને અમને ત્યાંથી ભગાડી મૂકવામાં આવ્યા હતા."

પોતાના ઘરની બહાર કાથીના ભરેલા ખાટલા પર બેઠેલા ઉચ્ચ જાતિના રામાવતાર કહે છે, "યે તો સરકારી ચપાકલ હૈ, કોઈ કાહે રોકેગા, લેકિન આપકો ઇસે સાફ રખના હોગા, ઠીક? વો સબ ગંદગી બહુત ફેલાતા હૈ. તો કોઈ ભરને દેગા પાની. આ [હેન્ડપંપ] સરકારનો છે, તમને કોઈ રોકી નહીં શકે." પરંતુ તેઓ પણ મુશહરો સામે જાતિના નામે ફરી ગાળો ભાંડે છે.

તેઓ કહે છે, "આપ કહાં પડે હૈ મુશહર-ઉશહર કે ચક્કર મેં! છોડિયે ઉ સબ કો [તમે મુશહરોની ચિંતા શા માટે કરો છો? ભૂલી જાઓ તેમની વાત!].” અને પોતાનો હાથ હલાવી તેઓ મને મુશહારોને ઝાઝું મહત્ત્વ ન આપવા નો ઈશારો કરે છે.

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક