বৈষম্যৰ বিষমতাত পানী

দশৰথ মুছাহাৰৰ ঘৰৰ পৰা প্ৰায় ১০০ মিটাৰমান দূৰৈত এটা দমকল আছে৷ সেই দমকলৰ পৰা পানী তোলা ঘেচেক-ঘেচেক শব্দ, তিৰোতাবোৰে গা ধোৱা আৰু কাপোৰ ধোৱাৰ শব্দ দশৰথৰ ঘৰৰ পৰা স্পষ্টকৈ আপুনি শুনিবলৈ পাব৷

কিন্তু ৱৰ্নাৰ গাঁৱত ৰাজ্য চৰকাৰে স্থাপন কৰা এই দমকলটো ব্যৱহাৰ কৰাটো দশৰথৰ পৰিয়ালৰ বাবে নিষেধ৷ মুছাহাৰ- দলিত সম্প্ৰদায়ৰ লোকৰ বাবে পালামুত ৰাজহুৱা দমকল ব্যৱহাৰ কৰাটো এক প্ৰকাৰ অবিশ্বাসযোগ্য কথা৷

‘‘হামান কে গাৰি দিৱালে, কাহালে না কি কহি ঔৰ চে পানী বাৰো [তেওঁলোকে আমাক অশ্ৰাব্য ভাষাৰে গালি দিয়ে, আন ক’ৰবাৰ পৰা পানী আনিবলৈ কয়],’’ দশৰথ মুছাহাৰে এইদৰে কয়৷ তেওঁলোকে পানী আনিবলৈ লৈ যোৱা পাত্ৰ ভাঙি দলিয়াই পেলোৱা হয়।

ৰামাৱতাৰ চৌধুৰীৰ ঘৰ দমকলটোৰ কাষতে৷ ‘‘চাফ-চিকুণকৈ নাথাকে বাবে তেওঁলোকক মানা কৰা হয়৷ কোনোবাই তেনেকৈ পানী খাব নেকি?’’ মুছাহাৰ দলিতক লৈ প্ৰদৰ্শন কৰা বৈষম্য সন্দৰ্ভত এই প্ৰতিবেদকে প্ৰশ্ন কৰোঁতে তেওঁ এইদৰে কয়৷ ২০১১ বৰ্ষৰ জনপিয়ল অনুসৰি ইয়াত বাস কৰা ২,৭৪৯ জন লোকৰ ভিতৰত প্ৰায় এক-তৃতীয়াংশই মুছাহাৰ দলিত সম্প্ৰদায়ৰ লোক৷

সেয়ে মুছাহাৰ সম্প্ৰদায়ৰ লোকৰ বাবে খোৱা পানীৰ উৎস হ’ল তিনি কিলোমিটাৰ দূৰৈত থকা ধানখেতিৰ পথাৰৰ চুকত থকা দুফুট গভীৰতাৰ এটা গাঁতৰ পানী৷ দিনটোৰ ভিতৰত কেইবাবাৰো যাত্ৰা কৰি তেওঁলোকে পানীৰ তৃষ্ণা দূৰ কৰিবলগীয়া হয়৷

পিয়াহৰ পানীটোপা আনিবলৈ দশৰথৰ পৰিয়ালটোৰ প্ৰায় ৫০জন লোক নিয়োজিত হ’বলগীয়া হয়- দুবছৰীয়া সৰু ছোৱালীজনীৰ পৰা আদহীয়া মানুহজনলৈ, প্ৰত্যেকৰে মূৰত বয়স অনুযায়ী পানীৰ একোটাকৈ পাত্ৰ৷ পৰিয়ালটোৰ বয়সীয়া সদস্যসকলে এটা সৰু এলুমিনিয়াম পাত্ৰৰে ডাঙৰ পাত্ৰত সাৱধানেৰে পানী ভৰায়৷ সেই সময়ত আনবোৰে খুব ধৈৰ্যৰে অপেক্ষা কৰে৷ কিয়নো এটা সৰু ভুলৰ বাবেই পাত্ৰত পানীৰ পৰিৱৰ্তে বোকাও সোমাব পাৰে আৰু সেই বোকা নিৰ্জন যোৱালৈ তেওঁলোকে বহুসময় অপেক্ষা কৰিবলগীয়া হ’ব পাৰে৷

পানী কঢ়িয়াই ঘূৰি অহা যাত্ৰাটো আন এক যুদ্ধসদৃশ পৰিবেশৰ দৰে৷ ওখোৰা-মোখোৰা ওখ ঠাইলৈ খোজ কাঢ়ি তেওঁলোক ভাগৰি পৰে আৰু ফোঁপাবলগীয়া হয়৷

দশৰথৰ পত্নী উৰ্মিলা দেৱীয়ে এইদৰে কয়, ‘‘গা ধোৱা আৰু কাপোৰ ধোৱাৰ বাবে আমি আৰু বহু দূৰলৈ যাবলগীয়া হয়৷’’

এই বৃহৎ পৰিয়ালটো খাদ্যৰ বাবে ভিক্ষা বৃত্তিত জড়িত হ’বলগীয়া হয়৷ ঝাৰখণ্ডৰ পালামু জিলাৰ ৱৰ্ণাৰ গাঁৱৰ আশে-পাশে তেওঁলোকে ভিক্ষা মাগে। ‘‘হামানমাংগিলা ঔৰ খালিয়া [আমি ভিক্ষা মাগো আৰু খাওঁ]’’, দশৰথে এইদৰে কয়৷ তেৱো প্লাষ্টিক বটল সংগ্ৰহ কৰি বিক্ৰী কৰে আৰু তাৰ পৰা সামান্য ধন উপাৰ্জন কৰে৷

মুছাহাৰ সম্প্ৰদায় হ’ল সবাতোকৈ প্ৰান্তীয় দলিত সম্প্ৰদায়ৰ লোক যাক মহাদলিত বুলি শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হৈছে৷ এওঁলোক চুবুৰীয়া বিহাৰৰ পৰা অহা (এইখিনি ঠাই ২০০০ চনত ঝাৰখণ্ড নামেৰে জনাজাত হৈছে)৷ দশৰথৰ পৰিয়ালৰ এজনৰো হাতত ৰেচন কাৰ্ড নাই আৰু সেয়ে ৰাজসাহায্যযুক্ত খাদ্য সম্ভাৰৰ পৰা এওঁলোক বঞ্চিত৷ তেওঁলোকৰ হাতত মনৰেগা জব কাৰ্ড থাকিলেও এদিনো এই আঁচনিৰ অধীনত কাম কৰিবলৈ সুবিধা পোৱা নাই, ফলত ভিক্ষা বৃত্তিৰ বাবে অন্য বিকল্প এওঁলোকৰ হাতত নাই৷

এটা জুপুৰিত প্ৰায় আঠৰ পৰা দহজন লোকে বাস কৰে আৰু পাহাৰটোত তেনেকুৱা জুপুৰি পাঁচটা আছে৷ এটা কোঠালিৰ এই জুপুৰিকেইটা বাঁহেৰে বনোৱা হৈছে আৰু চালত পুৰণি প্লাষ্টিক ঢাকি দিয়া হৈছে৷ জুপুৰিৰ ভিতৰত এটা চুকত বাচন-বৰ্তন, কাপোৰকে ধৰি আনটো চুকত শোৱাৰ বাবে তুলি আছে৷ জুপুৰিৰ বাহিৰত প্লাষ্টিকৰ বটলৰ এটা দম আৰু তাৰ কাষতে চাৰিটা গাহৰি বান্ধি থোৱা আছে৷

২০১৯ চনৰ বিধানসভা নিৰ্বাচনৰ কিছুদিন পূৰ্বে তেওঁলোকৰ আধাৰ আৰু ভোটাৰ কাৰ্ড বনোৱা হৈছে৷ ‘‘এজন ডাঙৰ মানুহ [ৰাজনৈতিক ব্যক্তি] এখন গাড়ীৰে ইয়ালৈ আহিছিল আৰু আমি ভোটৰ পিছত ৰেচন কাৰ্ড পাম বুলি কৈছিল৷ কিন্তু যেতিয়া আমি ডীলাৰৰ ওচৰলৈ গ’লো, আমাক অপমানিত কৰি খেদি পঠিওৱা হ’ল’’, দশৰথে পাৰিক এইদৰে কয়৷

‘‘য়েতো চৰকাৰী চম্পকলাল হেই, কোই কাহে ৰোকেহা, লেকিন আপকো ইছে ছাফ ৰখনা হোগা, থিক? ৱহ চব গন্দগী বহুত ফেলা থা হেই৷ থো কোই বৰনা দেগা পানী৷ এই দমকল চৰকাৰৰ, কোনেও আপোনাক বাধা দিব নোৱাৰে’’, উচ্চ জাতিৰ ৰামাৱতাৰে এইদৰে কয়৷ মুখেৰে এইকথা ক’লেও কিন্তু মুছাহাৰৰ বিৰুদ্ধে জাতিবাদৰ ভৰ্ৎসনা কৰিবলৈ তেওঁ নেৰে৷

‘‘আপকাহা পৰে মুছাহাৰ-উছাহাৰ কি চক্কৰ মে! চোৰিয়ে ৱহ চব কো [মুছাহাৰকৈ লৈ ইমান চিন্তিত কিয় হৈছে? বাদ দিয়ক সিহঁতৰ কথা]’’, হাত জোকাৰি মোক বিদায় দি তেওঁ এইদৰে কৈ উঠে৷

অনুবাদক: মনোৰঞ্জন মজুমদাৰ