या नभाने या भुईला दान द्यावे

विमला ओंजळभर वाळू घेते आणि खरकट्या भांड्यात टाकते. आमचं नुकतंच जेवण झालेलं असतं, त्याचीच ती भांडी असतात. भांडं हातात घेऊन फिरवता फिरवता त्याच्यातलं खरकटं आणि ओशटपणा ती खरवडून घासून काढते. गुलाबी घुंगट सावरत म्हणते, “वाळूने घासून काढली की भांडी छान निघतात. पाण्याने नाही होत इतकी स्वच्छ!”

का बरं? तोडक्यामोडक्या हिंदीत विमला बोलली ते पोहोचलं माझ्यापर्यंत; पण मला ते नीटसं उमगलं नाही.

“इथल्या पाण्यात एनएसीएल [अर्थात सोडियम क्लोराइड म्हणजेच मीठ] चं प्रमाण फार आहे,” पुष्पा चौहान सांगत असते. पुष्पाचं वय २७ वर्षं. ही विमलाची जाऊ, माझी मैत्रीण आणि आजच्या दिवसासाठी माझी भाषांतरकार. ती सांगते, “भांडी जर पाण्याने धुतली तर भांड्यांवर डाग राहतात. इथलं पाणी जड आहे आणि खारटही!”

हे जगातलं नववं सर्वात मोठं उप-उष्णकटिबंधीय वाळवंट. इथल्या भूजलाला खारट चव असण्यामागे भूगर्भशास्त्रीय कारण आहे. इथे पावसाच्या मानाने बाष्पीभवनाचं प्रमाण बरंच जास्त आहे. हजारो वर्षं असंच होत राहिल्यामुळे मीठ आणि इतर खनिजं इथल्या मातीत आणि पाण्यात साचत गेली. गुजरात, राजस्थान आणि सीमेपलीकडे पाकिस्तानमधल्या पंजाब-सिंधपर्यंत हे वाळवंट पसरलेलं आहे.

या वाळवंटाच्या अगदी मधोमध फलोदी हा जिल्हा आहे. राजस्थानातला हा जिल्हा नव्यानेच (२०२३) निर्माण करण्यात आलाय. इथेच दया कोर हे गाव वसलंय. ३२ वर्षीय विमलाचं घर या गावाच्या वेशीवर आहे. विमला देवी इथल्या आपल्या घराबाहेर उकिडवी बसलीय आणि भांडी घासतेय.

विमला मेघवाल समाजातली. राजस्थानात मेघवाल समाज अनुसूचित जातीत येतो. परंपरेने मेघवाल समाज शेती, पशुपालन आणि कपडे तसंच घोंगड्या विणण्याचं काम करत आलाय. पण शैक्षणिक प्रगती आणि एकंदर विकासाच्या बाबतीत पाह्यलं तर, शतकानुशतकांच्या जातीय भेदभावापायी हा समाज अत्यंत मागे राहिलेला दिसतो.

विमलाचा ३६ वर्षांचा नवरा कंवरलाल आणि त्याचा ३२ वर्षांचा भाऊ भोजाराम. दोघांनी शाळा अर्धवट सोडली. आपल्या धाकट्या भावंडांना चांगलं शिक्षण मिळावं म्हणून ते मिठागरात मजूर म्हणून राबायला जायचे. भूमिहीन दलित शेतकरी असलेला कंवरलाल आता भाडेतत्त्वावर घेतलेल्या ४० बिघा (इथे ४ ते ५ बिघे म्हणजे साधारण एक एकर) जमिनीवर बाजरी, गहू, मेथी आणि भुईमुगाची लागवड करतो. तुरळक आणि अनियमित पाऊस, वारंवार पडणारा दुष्काळ, पिकांचं होणारं नुकसान आणि कमी उत्पादन यामुळे फलोदी भागात शेती करणं हे एक मोठं आव्हानच आहे.

साधारण २०० मिलिमीटर सरासरी पाऊस पडणाऱ्या या शुष्क कोरड्या प्रदेशात पाणी ही किती दुर्मिळ आणि मौल्यवान गोष्ट असावी याची कल्पनाच केलेली बरी! भांड्यांना चिकटून बसलेलं खरकटं काढण्यासाठी विमला अगदी किंचितसंच पाणी वापरते. घराशेजारच्या टंक्यातून (जमिनीखालचा पाणीसाठा) ते घेतलेलं असतं.

थरच्या वाळवंटात पाण्याच्या तीव्र टंचाईशी सामना करण्यासाठी सर्वाधिक उपयोगात येतो तो टंका! बावडी आणि तलाव यांच्या तुलनेत हा तसा नवा. सेंट्रल अ‍ॅरिड झोन रिसर्च इन्स्टिट्यूटने १९८८ मध्ये प्रकाशित केलेल्या एका पुस्तिकेनुसार, या भागातला पहिला टंका १६०७ साली राजा सूरसिंग यांनी वाडी का मेलान या गावात बांधला. त्यानंतर १७५९ मध्ये जोधपूरच्या मेहरानगड किल्ल्यात महाराजा उदयसिंग यांनी एक टाकं बांधलं. पण प्रामुख्याने १८९५-९६ च्या भीषण दुष्काळात या भागात मोठ्या प्रमाणावर अशा टंक्या बांधण्यात आल्या.

“छतावर पडणारं पावसाचं पाणी साठवण्यासाठी या टाक्यांचा वापर केला जातो आणि हे असं साठवलेलं पाणी मग पिण्यासाठी वापरलं जातं. ही टाकी सिमेंट, काँक्रीट आणि दगड वापरून बनवतात. पश्चिम राजस्थानात अशा टाक्यांचा वापर मोठ्या प्रमाणात केला जातो,” विमलाचा १९ वर्षांचा पुतण्या बद्रीनारायण चौहान सांगत असतो, “१० फूट रुंद आणि २० फूट लांब टंकीत साधारण ५६ ते ५८ हजार लिटर पाणी साठवता येतं. आणि अशी टंकी बांधायला अंदाजे ५० ते ८० हजार रुपये खर्च येतो.”

विमलाच्या घराच्या अंगणात दोन टंक्या आहेत. एक आहे जुनं- २००१ मध्ये बांधलेलं. या टाकीत पावसाचं पाणी साठवलं जातं. दुसऱ्या नव्या आणि तुलनेने मोठ्या टाकीत घरगुती वापरासाठी ६० हजार लिटरपर्यंत पाणी साठवता येतं. मोठ्या टाकीत हल्ली टँकरचं पाणी भरलं जातं. ५ हजार लिटरसाठी साधारण ५०० रुपये या दराने हे कुटुंब पाणी विकत घेतं. ‘इंदिरा गांधी कालवा’ हा भारतातला सर्वात लांब कालवा आहे. विमलासारख्या घरांपर्यंत येणाऱ्या टँकरमधे पाणी भरलं जातं ते या कालव्याजवळच्या शुद्धीकरण केंद्रातून. पंजाबमधल्या हरिके बॅरेजमधून या कालव्यात पाणी येतं. हे आहे सतलज आणि बियास नद्यांच्या संगमाचं क्षेत्र.

तब्बल २०४ किलोमीटर लांबीचा राजस्थान फीडर कालवा फलोदीपर्यंत पोहोचला आहे खरा; पण कंवरलालच्या शेतापर्यंत अजून पोहोचलेला नाही. त्यामुळे त्याला विंधन विहिरीवर अवलंबून राहण्यावाचून पर्याय नाही. कालवा आल्यानंतर या विहिरीतलं पाणी पुन्हा वाढू लागल्याचं त्याच्या बोलण्यात येतं. अर्थात, भूजलाच्या या कृत्रिम पुनर्भरणातून विमलाचा पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न मात्र सुटत नाही. तहान भागवणारं पाणी विकतच घ्यावं लागतं तिला!

पण २००० सालाच्या सुरुवातीपर्यंत परिस्थिती फारच बिकट होती. तेव्हा बायकांना जवळच्या तलावांवर किंवा विहिरींवर पाणी आणायला जावं लागायचं. “पाणी आणायला जायचं म्हणून आई तर पहाटेच उठायची. शाळेत जायच्या आधी वेळ असायचा तेव्हा आम्हालाही घरकामात मदत करायला लागायची,” पुष्पा सांगत असते, “मला तेव्हा वाटायचं, आपल्या घराच्या जवळच कुठेतरी किंवा घरातच जर पाण्याची सोय असती तर इतकं दूर चालत जायला लागलं नसतं. तेवढ्या वेळात मी चार अक्षरं तरी शिकले असते. पहिलीत होते मी तेव्हा!”

आज गावातल्या या जमिनीखालच्या टाक्यांमुळे पावसाचं पाणी साठवणं शक्य झालंय आणि त्यामुळे पिण्याचं पाणी सहज उपलब्ध होणं हे इथल्या लोकांच्या आयुष्यात पहिल्यांदाच घडलंय. दलित म्हणून मेघवाल समाजाला विहिरींसकट गावातल्या सगळ्याच सामुदायिक साधनसंपत्ती नि संसाधनांपासून पद्धतशीरपणे दूर ठेवण्यात आलंय. २०११ च्या जनगणनेनुसार राजस्थानातल्या अनुसूचित जातींमध्ये मेघवालांची संख्या सर्वाधिक आहे. तरीही तथाकथित उच्च नि वरचढ जातींकडून होणाऱ्या अत्याचाराला आणि हिंसाचाराला बळी पडणाऱ्यांमध्ये यांचीच संख्या सर्वाधिक!

२०१० मध्ये मी इथे प्रशिक्षणासाठी आलो होतो, तेव्हा हे दया कोर गाव निराळंच होतं. खोलीच्या कोपऱ्यातल्या काळवंडलेल्या रॉकेलच्या दिव्यांची जागा तेव्हा स्विचबोर्डांनी घेतलेली नव्हती. आपण मोबाईलच्या पडद्यांना आजइतके चिकटलेले नव्हतो. पण यावेळी मात्र इथल्या गप्पांना कळत नकळत आकार दिला तो मोबाइल स्क्रोलिंग किंवा अल्गोरिदम यांनीच.

निदान मेघवाल समाजापुरती तरी मांसाहाराबाबतची जुनी सामाजिक बंदी गेल्या काही वर्षांत मागे पडलीय. यावेळी गेलो होतो तेव्हा मी दुपारच्या जेवणात मटणाचं कालवण आणि बाजरीची भाकरी खाल्ली. कुटुंबप्रमुख घेवरराम यांचं ताट स्वतंत्र होतं. आम्ही बाकीचे सगळे पुरुष पूर्वीच्या पद्धतीप्रमाणे दुसऱ्या ताटात एकत्र जेवलो. आमचं जेवण झाल्यावर मग विमलाने वाढून घेतलं. कुटुंबातले सगळे पुरुष जेवून उठले की मग बायकांनी जेवायला बसायचं! काही गोष्टी आजही बदललेल्या नाहीत.

कालवे, टाक्या आणि टँकरमुळे आज कदाचित इथल्या स्त्रियांवरचा श्रमभार काहीसा हलका झाला असेल; पण पाण्याची अमानवी टंचाई आणि रखरखीत वाळवंटातल्या तीव्र हवामानाचे चटके आजही पाचवीला पूजलेले आहेतच. थर वाळवंट ‘मरुस्थळ’ अर्थात ‘मृत्यूची भूमी’ म्हणूनही ओळखलं जातं आणि त्यामागे ठोस कारण आहे. प्राणघातक वाळवंटी उष्माघाताची -‘लू’ (उष्ण वाऱ्यांच्या लाटा)- तीव्रता आजही कमी झालेली नाही.

अधिकृतरित्या देशातलं सर्वाधिक ५१ अंश सेल्सिअस तापमान २०२२ साली या फलोदीत नोंदलं गेलं. त्याच्या जरा आधी या भागात कडक उन्हामुळे पवनचक्क्यांना आग लागल्याची दृश्यं व्हायरल झाली होती.

मात्र गावातल्या अनेकांचा या बदलाकडे पाहायचा दृष्टिकोन वेगळा आहे. ३२ वर्षांचा भोजाराम या बदलाबद्दल सकारात्मक मांडणी करत म्हणतो, “पूर्वी एखाद्या माणसाला एक वेळचं पोटभर जेवण मिळवण्यासाठीही खूप कष्ट उपसावे लागायचे. आता तसं नाही. आम्ही पोटासाठी लागणारं जवळपास सगळंच स्वतः पिकवतो. अगदी इथेच; आपापल्या घरी. गहू, धणे, जिरे असं सगळं आमच्या शेतातून थेट घरात येतं आणि आम्ही जे खातो, ते अगदी शुद्ध असतं.”

पण इथली रणरणती उष्णता! तिचं काय?

“इथल्या हवामानाची एव्हाना आम्हाला सवय झालीय. उष्म्याची आता आम्ही फारशी पर्वा करत नाही,’’ तो म्हणतो, “इथे सगळं छान आहे. एकंदर हा भाग चांगला आहे आणि इथलं वातावरणही स्वच्छ आहे. पूर्वी फार हालअपेष्टा सहन करायला लागायच्या. हे पाणी नव्हतं, ही झाडं नव्हती आणि जनावरं बांधायलाही जागा नव्हती. आणि हे असं अघोरी तापमान किती दिवस टिकतं? जेमतेम ५-७ दिवस. अशा दिवसांपायी फारसा काही फरक पडत नाही.’’

न्यू यॉर्क टाइम्सच्या इंटरॅक्टिव्ह कॅल्क्युलेटरनुसार, भोजारामचा ज्या वर्षी जन्म झाला, त्या वर्षी दया कोर गावात सुमारे २४० उष्ण दिवस होते. आता या गावात वर्षाकाठी २५३ दिवस उच्च तापमान नोंदलं जातं. आणि भोजाराम वयाची ८० वर्षं पूर्ण करेल, तोपर्यंत जवळपास २६० ते २७७ दिवस या गावात ‘अत्यंत दाहक’ ठरतील.

आम्ही बोलत असताना सोनू आणि पूजा ही विमलाची छोटी मुलं माझ्या टॅबवर आकारउकार काढत राहिली. तिचा मोठा मुलगा म्हणजे प्रदीप. शाळेत शिकलेली इंग्रजी वाक्यं त्याने लिहिली- ‘माझं नाव प्रदीप आहे. मला एक बहीण आहे. मला एक भाऊ आहे. मी पाचवीत आहे. मी दया कोर इथल्या न्यू सर्वोदय सेकंडरी स्कूलमधे शिकतो. माझे वडील शेतकरी आहेत. माझी आई गृहिणी आहे.’

थोड्या अंतरावरच्या शेतात राबत असलेली विमला आता माझ्या नजरेस पडते. तिच्या माथ्यावर हिवाळ्यातला सूर्य तळपत असतो.

‘मेघवाल’ हा शब्द ‘मेघ’ आणि ‘वाल’ या दोन संस्कृत शब्दांपासून बनलाय. ‘मेघांचे (ढगांचे) लोक’ असा याचा अर्थ. इथे आता पाच महिन्यांनी आभाळ भरून येईल. दुर्मिळ अशा त्या पर्जन्यमेघांची धावपळ आकाशात सुरू होईल. पावसाचे पहिलेवहिले थेंब अंगावर पडले की घेवरराम आजोबांनी शिकवलेलं बडबडगीत इथल्या लेकराबाळांच्या ओठी कसं आपसूक नि एकसुरात यायचं... ते मला आठवतं.

मइ मइ आवे, घी रोटी खाजा

मइ मइ आवे, घी रोटी खाजा

आला आला पाऊस आला

तूप रोटी खायला, पाऊस आला]