Title: മരുഭൂമിയിലെ മണലുകൊണ്ട് പാത്രം കഴുകുമ്പോൾ

താർ മരുഭൂമിയിൽനിന്ന് ഒരു പിടി മണ്ണെടുത്ത് വിമല, അപ്പോൾ ഭക്ഷണം കഴിച്ച പാത്രങ്ങൾ ഉരയ്ക്കാൻ തുടങ്ങി. കൈയ്യിലിട്ട് പാത്രങ്ങൾ തിരിച്ചുതിരിച്ച് അവർ അതിലെ എണ്ണമയവും ഭക്ഷണാവശിഷ്ടങ്ങളും കളഞ്ഞ് വൃത്തിയാക്കി. “മണലുകൊണ്ട് കഴുകിയാൽ നല്ല വൃത്തിയാകും. വെള്ളംകൊണ്ട് പറ്റില്ല,” തൻ്റെ പിങ്ക് നിറമുള്ള മുഖംമൂടിക്കിടയിലൂടെ അവർ പറയുന്നു.

എന്തുകൊണ്ട്? വിമലയുടെ പൊട്ട് ഹിന്ദിയിലുള്ള വർത്തമാനം മനസ്സിലാകുന്നുണ്ടെങ്കിലും അവർ പറയുന്നതിലെ യുക്തി എനിക്ക് മനസ്സിലായില്ല.

“ഇവിടെയുള്ള വെള്ളത്തിലെ എൻ.എ.സിഎൽ (സോഡിയം ക്ലോറൈഡ്, അഥവാ ഉപ്പ്) അംശം വളരെ കൂടുതലാണ്,” എൻ്റെ 27 വയസ്സുള്ള സുഹൃത്ത് പുഷ്പ പറയുന്നു. വിമലയുടെ നാത്തൂനായ പുഷ്പയായിരുന്നു എൻ്റെ ദ്വിഭാഷി. “വെള്ളം ഉപയോഗിച്ചാൽ, അതിൻ്റെ കറ ബാക്കിവരും പാത്രത്തിൽ. സാന്ദ്രതയും ലവണാംശവും കൂടിയ വെള്ളമാണ്.”

ഉപ ഉഷ്ണമേഖലാ പ്രദേശങ്ങളിൽ ലോകത്ത് ഒമ്പതാം സ്ഥാനത്തുള്ള പ്രദേശത്തേക്ക് സ്വാഗതം. ഭൂഗർഭജലത്തിലെ ഉപ്പുരുചിക്ക് ഭൗമശാസ്ത്രപരമായ വിശദീകരണമുണ്ട്. നീരാവിയാവുന്നതിൻ്റെ വേഗത മഴയേക്കാൾ കൂടുതലാണ്. ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾ ഇതാവർത്തിക്കുമ്പോൾ, ഉപ്പും മറ്റ് ധാതുക്കളും മണ്ണിലും വെള്ളത്തിലും അടിഞ്ഞുകൂടും. ഗുജറാത്ത്, രാജസ്ഥാൻ, അതിർത്തിക്കപ്പുറത്ത്, പാക്കിസ്താനിലെ പഞ്ചാബ്, സിന്ധ് പ്രദേശങ്ങൾ എന്നിവിടങ്ങളിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നുണ്ട് ഈ മരുഭൂമി.

രാജസ്ഥാനിലെ ഈ മരുഭൂമിയുടെ നടുക്ക്, പുതുതായി രൂപീകരിച്ച (2023-ൽ) ഫലോദി ജില്ലയിലാണ് ദായാ കോർ എന്ന ഗ്രാമം. അതിൻ്റെ അറ്റത്താണ് വിമലയുടെ വീട്. വീടിന് പുറത്ത്, കുന്തിച്ചിരുന്ന് പാത്രങ്ങൾ കഴുകുകയാണ് 32 വയസ്സുള്ള വിമലാ ദേവി.

സംസ്ഥാനത്ത് പട്ടികജാതിയായി രേഖപ്പെടുത്തിയ മേഘവാൾ സമുദായത്തിലെ അംഗമാണ് അവർ. പരമ്പരാഗതമായി ആ സമുദായക്കാർ കൃഷിയും കന്നുകാലി വളർത്തലും വസ്ത്രങ്ങളും കമ്പിളികളും നെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നവരാണ്. എന്നാൽ, നൂറ്റാണ്ടുകളായുള്ള ജാതിവിവേചനം ഈ സമുദായത്തിൻ്റെ വളർച്ചയേയും വിദ്യാഭ്യാസ നിലവാരത്തേയും ഏറ്റവും താഴ്ന്ന നിലയിലെത്തിച്ചിരിക്കുന്നു.

വിമലയുടെ ഭർത്താവ്, 36 വയസ്സുള്ള കൻവർലാലും സഹോദരൻ 32 വയസ്സുള്ള ഭോജാറാമും സ്കൂൾ പഠനം നിർത്തി, ഉപ്പ് ഖനികളിൽ തൊഴിലാളികളായി ജോലി ചെയ്തുവരികയാണ്. അവരുടെ താഴെയുള്ള സഹോദരങ്ങൾക്ക് നല്ല വിദ്യാഭ്യാസം ഉറപ്പാക്കാൻ. ഭൂരഹിത ദളിത് കർഷകനായ കൻവർലാൽ ഇപ്പോൾ, പാട്ടത്തിനെടുത്ത 40 ബിഗ ഭൂമിയിൽ (4, 5 ബിഗയാണ് കഷ്ടിച്ച് ഒരേക്കർ) അരിച്ചോളം, ഗോതമ്പ്, നിലക്കടല, ഉലുവ എന്നിവ കൃഷി ചെയ്യുന്നു. കാലം തെറ്റി പെയ്യുന്ന ദുർല്ലഭമായ മഴയും, ഇടയ്ക്കിടയ്ക്കുള്ള വരൾച്ചയും, കൃഷിനാശവും, കുറഞ്ഞ വിളവുമൊക്കെ അനുഭവപ്പെടാറുള്ള ഫലോദിയിൽ, കൃഷി ചെയ്യുക എന്നത് വലിയ വെല്ലുവിളിയാണ്.

ശരാശരി 200 മില്ലിമീറ്റർ മഴവെള്ളം കിട്ടുന്ന ഈ വരണ്ട പ്രദേശത്ത്, വെള്ളം അമൂല്യവും കിട്ടാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ളതുമായ വിഭവമാണ്. ഉണങ്ങിപ്പിടിച്ച ഭാഗങ്ങൾ വൃത്തിയാക്കാൻ വിമല ഉപയോഗിക്കുന്ന വെള്ളം, വീടിനോടടുത്ത് ഭൂഗർഭത്തിലെ ജലസംഭരണിയിൽനിന്നുള്ളതാണ് (ടാങ്ക).

ജലദൗർല്ലഭ്യമുള്ള താർ മരുഭൂമിയിൽ ഉപയോഗിച്ചുവരുന്ന പ്രചാരത്തിലുള്ള വിദ്യയാണ് ടാങ്ക. ബാവറികളും (പടികൾ ഇറങ്ങി ചെല്ലുന്ന കിണറുകൾ - സ്റ്റെപ്പ്‌വെൽ) തലാബുകളുമായി (തടാകം) താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ പുതിയത്. വാഡി കാ മേളൻ എന്ന ഗ്രാമത്തിൽ, രാജാ സുർസിംഗാണ് 1607-ൽ ഈ പ്രദേശത്ത് ആദ്യമായി ടാങ്കകൾ പണിതത് എന്ന് സെൻട്രൽ ആരിഡ് സോൺ റിസർച്ച് ഇൻസ്റ്റിട്യൂറ്റ് 1988-ൽ പുറത്തിറക്കിയ ഒരു ലഘുപുസ്തകത്തിൽ പറയുന്നു. പിന്നീട്, 1759-ൽ മഹാരാജാ ഉദയ് സിംഗ്, ജോധ്പുരിലെ മെഹ്രാംഘർ കോട്ടയിലും ഇത് നിർമ്മിച്ചു. എന്നാൽ 1895-96-ലെ പ്രദേശത്തെ വലിയ ക്ഷാമകാലത്താണ് ഇത്തരം ടാങ്കകൾ വ്യാപകമായി നിർമ്മിച്ചത്.

മേൽക്കൂരയിൽനിന്ന് വീഴുന്ന വെള്ളം ശേഖരിച്ച് കുടിവെള്ളമായി ഉപയോഗിക്കാനാണ് ടാങ്കകൾ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്. സിമൻ്റ്, കോൺക്രീറ്റ്, കല്ല് എന്നിവകൊണ്ട് നിർമ്മിക്കുന്നതും പടിഞ്ഞാറൻ രാജസ്ഥാനിൽ വ്യാപകമായി ഉപയോഗിക്കുന്നതുമാണ് അത്,” വിമലയുടെ മരുമകനായ 19 വയസ്സുള്ള ബദ്രിനാരായൺ ചൗഹാൻ പറയുന്നു. “10 അടി നീളവും 20 അടി വീതിയുമുള്ള ഒരു ടാങ്കിൽ 56,000 മുതൽ 58,000 ലിറ്റർ വെള്ളംവരെ ശേഖരിക്കാനാവും. അത് നിർമ്മിക്കാൻ 50,000 മുതൽ 80,000 രൂപവരെ ചിലവ് വരും.”

വിമലയുടെ കുടുംബത്തിൻ്റെ മുറ്റത്ത് അത്തരം രണ്ടെണ്ണമുണ്ട്. 2001-ൽ നിർമ്മിച്ച പഴയ ടാങ്ക് മഴവെള്ളം ശേഖരിക്കുന്നു. ഏകദേശം പുതിയ, കുറച്ചുകൂടി വലിയ ഒന്നിൽ വീട്ടാവശ്യത്തിനുള്ള 60,000 ലിറ്റർ വെള്ളം കൊള്ളും. വെള്ളം കൊണ്ടുവരുന്ന ടാങ്കറിൽനിന്ന് വെള്ളം വാങ്ങിയാണ് ഇന്ന് വലിയ ടാങ്ക നിറച്ചത്. 5,000 ലിറ്ററിന് 500 രൂപ. ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും വലിയ കനാലായ സമീപത്തുള്ള ഇന്ദിരാഗാന്ധി കനാലിലെ ശുദ്ധീകരണ പ്ലാൻ്റിൽനിന്നാണ് ടാങ്കറുകൾ വെള്ളം കൊണ്ടുവരുന്നത്. കനാലിലേക്കുള്ള വെള്ളം വലിക്കുന്നത്, സത്‌ലജ്, ബിയാസ് നദികൾ സന്ധിക്കുന്ന ഹാരികെ ബരാജിൽനിന്നാണ്.

204 കിലോമീറ്റർ നീളമുള്ള രാജസ്ഥാൻ ഫീഡർ കനാൾ ഫലോദിയിൽ എത്തുന്നുണ്ടെങ്കിലും കൻവർലാലിൻ്റെ കൃഷിസ്ഥലത്തേക്ക് എത്തുന്നില്ല. കനാലിൽനിന്ന് വരുന്ന വെള്ളം കൊണ്ട് നിറയുന്ന ഒരു കുഴൽക്കിണറിനെയാണ് അദ്ദേഹം ആശ്രയിക്കുന്നത്. ഭൂഗർഭജലത്തിൻ്റെ ഈ കൃത്രിമമായ നിറയ്ക്കൽകൊണ്ട് വിമലയുടെ കുടിവെള്ളത്തിൻ്റെ പ്രശ്നം തീരുന്നില്ല. അത് പൈസ കൊടുത്ത് വാങ്ങുകതന്നെ വേണം.

എന്നാൽ, 2000-ത്തിൻ്റെ തുടക്കത്തിലാകട്ടെ, അടുത്തുള്ള കുളങ്ങളിലും കിണറുകളിലും പോയി വെള്ളം ചുമന്നുകൊണ്ടുവരേണ്ട സ്ഥിതിയായിരുന്നു. “അമ്മ, വളരെ നേരത്തേ എഴുന്നേറ്റ് വെള്ളം കൊണ്ടുവന്നിരുന്നു. സ്കൂളിൽ പോകുന്നതിന് മുമ്പ് വീട്ടുകാര്യങ്ങളിൽ സഹായിക്കേണ്ട സ്ഥിതിയായിരുന്നു ഞങ്ങൾക്ക്,” പുഷ്പ ഓർക്കുന്നു. “വീടിൻ്റെ സമീപത്ത് ജലവിതരണം ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിൽ ഇത്ര ദൂരം നടക്കേണ്ടിവരില്ലായിരുന്നു എന്ന് ഞാൻ ചിന്തിച്ചിട്ടുണ്ട്. ആ സമയം കൂടി അക്ഷരമാല പഠിക്കാൻ ചിലവിടാമായിരുന്നു. ഞാൻ 1-ആം ക്ലാസ്സിലായിരുന്നു അന്ന്.”

ടാങ്കകൾ മഴവെള്ള ശേഖരണം എളുപ്പമാക്കി. ആളുകൾക്ക് കുടിവെള്ളം എളുപ്പത്തിൽ ലഭിക്കാനും തുടങ്ങി. മേഘവാൾ സമുദായം ദളിത വിഭാഗക്കാരായതിനാൽ, കുടിവെള്ളമടക്കമുള്ള പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളിൽനിന്ന് അവർ ബോധപൂർവ്വം എല്ലാക്കാലത്തും വിലക്കപ്പെടിരുന്നു. രാജസ്ഥാനിലെ പട്ടികജാതിക്കാരുടെ ജനസംഖ്യയിൽ ഭൂരിപക്ഷം അവരായിരുന്നിട്ടുപോലും (2011-ലെ സെൻസസ്) സവർണ്ണജാതിക്കാരിൽനിന്ന് ഏറ്റവുമധികം ചൂഷണവും ദ്രോഹവും നേരിടേണ്ടിവന്നതും അവർക്കായിരുന്നു.

2010-ൽ ഞാൻ ഇവിടെ ഇൻ്റേൺ ചെയ്യുമ്പോൾ ദായ കോർ ഇതുപോലെയായിരുന്നില്ല. മുറികളുടെ മൂലകളിൽ സ്ഥാപിച്ച എണ്ണമയമുള്ള മണ്ണെണ്ണവിളക്കുകളെ അന്ന് സ്വിച്ച്ബോർഡുകൾ പകരം വെച്ചിരുന്നില്ല. മൊബൈൽ സ്ക്രീനുകളിൽ ഞങ്ങൾ ഒട്ടിപ്പിടിച്ചിരുന്നില്ല. ഈയിടെയായി, ഫോണിൽ സ്ക്രോൾ ചെയ്യുമ്പോൾ ഞങ്ങൾ ചിലപ്പോൾ സംഭാഷണങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുകയും ചർച്ചകൾ നടത്തുകയും ചെയ്തിരുന്നു, പുതിയ കാലത്തെ അൽഗോരിതങ്ങളുടെ ഇച്ഛകൾക്കനുസരിച്ച്.

ഇറച്ചി കഴിക്കുന്നതിന് പണ്ടുണ്ടായിരുന്ന വിലക്ക്, ചുരുങ്ങിയത് മേഘവാൾ സമുദായത്തിലെങ്കിലും, കഴിഞ്ഞ കുറച്ച് കാലമായി അപ്രത്യക്ഷമായിട്ടുണ്ട്. ഈയടുത്ത് നടത്തിയ സന്ദർശനത്തിൽ ഞങ്ങൾ മട്ടൺ കറിയും ബജ്രയുടെ റൊട്ടിയും ഉച്ചയ്ക്ക് കഴിക്കുകയുണ്ടായി. കുടുംബത്തിൻ്റെ തലവനായ ഘേവരാം ഒരു പ്ലേറ്റിൽനിന്നും മറ്റുള്ളവർ ഒരുമിച്ച് മറ്റൊരു പ്ലേറ്റിൽനിന്നും ഭക്ഷണം കഴിച്ചു, പഴയ കാലത്തെപ്പോലെ. ഞങ്ങളുടെ ഭക്ഷണം കഴിഞ്ഞിട്ടുവേണം വിമലയ്ക്ക് കഴിക്കാൻ. ഇപ്പോഴും സ്ത്രീകൾ, പുരുഷന്മാരുടെ ഭക്ഷണം കഴിഞ്ഞിട്ടേ കഴിക്കാറുള്ളു. ചിലതൊന്നും മാറുന്നതേയില്ല.

കനാലുകളും, ടാങ്കകളും വെള്ളത്തിൻ്റെ ടാബ്ങ്കറുകളും ഇപ്പോൾ സ്ത്രീകളുടെ അദ്ധ്വാനഭാരം കുറച്ചിട്ടുണ്ടാകാമെങ്കിലും, വെള്ളത്തിൻ്റെ ക്ഷാമവും, മരുഭൂമിയിലെ കൊടും കാലാവസ്ഥയും ഇപ്പൊഴും അവരുടെ ജീവിതത്തിന് വെല്ലുവിളിയാവുന്നുണ്ട്. താർ പ്രദേശത്തെ മരുസ്ഥലി, അഥവാ, മരണത്തിൻ്റെ ദേശം എന്ന് വിളിക്കാനുള്ള ഒരു കാരണം, ജീവഹാനി വരുത്താൻ കെൽപ്പുള്ള ലൗ എന്ന ഒരു തരം ജ്വരം

ഇപ്പോഴും ആ പ്രദേശത്ത് നിലനിൽക്കുന്നു എന്നതാണ്.

2022-ൽ ഫലോദിയിലാണ് രാജ്യത്തെ ഏറ്റവും കൂടിയ താപനില, ഔദ്യോഗികമായി രേഖപ്പെടുത്തിയത്. 51 ഡിഗ്രി സെൽഷ്യസ്. അതിന് തൊട്ട് മുമ്പാണ്, കാറ്റാടിയന്ത്രങ്ങൾക്ക് തീ പിടിച്ച ഒരു ദൃശ്യം വൈറലായത്.

എന്നാൽ ഗ്രാമത്തിലുള്ളവർ ഇതിനെ മറ്റൊരു രീതിയിലാണ് കാണുന്നത്. ഉണ്ടായ മാറ്റങ്ങളെക്കുറിച്ച് ഉത്സാഹത്തോടെയാണ് 32 വയസ്സുള്ള ഭോജാറാം സംസാരിച്ചത്. “പണ്ടൊക്കെ, ഒരുനേരത്തെ ഭക്ഷണം ലഭിക്കാൻ പോലും ആളുകൾ പെടാപ്പാട് പെട്ടിരുന്നു. ഇപ്പോൾ അങ്ങിനെയല്ല. ആവശ്യമുള്ളതെല്ലാം ഞങ്ങൾ കൈകൊണ്ടുതന്നെ ഉണ്ടാക്കുന്നു. വീട്ടിൽത്തന്നെ. ഗോതമ്പും, മല്ലിയും ജീരകവും എല്ലാം, പാടത്തുതന്നെ കിട്ടുന്നു. നല്ല ശുദ്ധവുമാണ് അത്.”

ചൂടിനെക്കുറിച്ച് എന്ത് പറയുന്നു?

“ഞങ്ങൾ ഇതുമായി പൊരുത്തപ്പെട്ടവരാണ്. ഇവിടെ അത്ര ചൂടുണ്ടെന്ന് ഞങ്ങൾ കരുതുന്നില്ല. ശരിക്കും ഇവിടെ എല്ലാം നല്ലതാണ്. പ്രദേശം. അന്തരീക്ഷവും ശുദ്ധമാണ്. പണ്ട് ധാരാളം ബുദ്ധിമുട്ടുകളുണ്ടായിരുന്നു. വെള്ളമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ഈ ചെടികൾ ഇവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. മൃഗങ്ങളെ സൂക്ഷിക്കാൻ സ്ഥലമില്ലായിരുന്നു. ഉയർന്ന ചൂട് എത്ര ദിവസമുണ്ടാകും? വെറും 5-7 ദിവസം. എന്നാലും ആ ദിവസങ്ങളിൽ അത്ര വലിയ വ്യത്യാസമൊന്നുമില്ല.”

എന്നാൽ, ഭോജാറാം ജനിച്ച വർഷം, ദായ കോറിൽ 240 ദിവസങ്ങൾ അത്യുഷ്ണമായിരുന്നുവെന്ന് ന്യൂയോർക്ക് ടൈംസ് ഇൻ്ററാക്ടീവ് കാൽക്കുലേറ്റർപറയുന്നു. ഇപ്പോൾ അത് 253 ദിവസമായി മാറിയിട്ടുണ്ട്. ഭോജാറാമിന് 80 വയസ്സാകുമ്പോഴേക്കും കൊല്ലത്തിൽ, 250 മുതൽ 277 ദിവസംവരെ അത്യുഷ്ണത്തിൻ്റെ ദിനങ്ങളായിരിക്കും.

വിമലയുടെ മക്കൾ സോണുവും പൂജയും എൻ്റെ നോട്ട്പാഡിൽ ഓരോന്ന് കുത്തിക്കുറിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു, ഞങ്ങൾ സംസാരിക്കുമ്പോൾ. മൂത്ത മകൻ പ്രദീപ് സ്കൂളിൽനിന്ന് പഠിച്ച ചില ഇംഗ്ലീഷ് വാചകങ്ങൾ അതിലെഴുതി. “എൻ്റെ പേർ പ്രദീപ്. എനിക്കൊരു സഹോദരിയുണ്ട്. ഒരു സഹോദരനും. ദായ കോറിലെ സർവോദയ സെക്കൻഡറി സ്കൂളിൽ 5-ആം ക്ലാസ്സിലാണ് ഞാൻബ് പഠിക്കുന്നത്. എൻ്റെ അച്ഛൻ ഒരു കർഷകനാണ്. അമ്മ വീട്ടമ്മയും.”

തണുപ്പുകാലത്തെ സൂര്യന് താഴെ പാടത്ത് പണിയെടുക്കുന്ന വിമലയെ ഞാൻ കുറച്ച് ദൂരത്തായി കണ്ടു.

അഞ്ചുമാസത്തിനുള്ളിൽ ആ മഴമേഘങ്ങൾ ആകാശത്തിലൂടെ സഞ്ചരിക്കും. മേഘം, വാൾ എന്നീ രണ്ട് സംസ്കൃതപദങ്ങളിൽനിന്നാണ് ‘മേഘവാൾ’ എന്ന വാക്ക് വരുന്നത്. മേഘത്തിൻ്റെ ജനങ്ങൾ എന്നാണർത്ഥം. ആദ്യത്തെ മഴത്തുള്ളികൾ ദേഹത്ത് വീണപ്പോൾ, മുത്തച്ഛൻ ഘേവറാമിൽനിന്ന് പഠിച്ച ഒരു പാട്ട് കുട്ടികൾ ചൊല്ലുന്നത് എനിക്കോർമ്മയുണ്ട്.

മഴയിതാ വരുന്നു, മഴയിതാ വരുന്നു,

നെയ്യുകൂട്ടി റൊട്ടി തിന്നാൻ, മഴയിതാ വരുന്നു