ಥಾರ್‌ ಮರುಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮರಳೇ ಪಾತ್ರೆ ತೊಳೆಯುವ ನೀರು

ನಾವು ಆಗಷ್ಟೇ ಊಟ ಮಾಡಿ ಬಟ್ಟಲುಗಳನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು ಕುಳಿತಿದ್ದೆವು. ಅಲ್ಲೇ ಇದ್ದ ವಿಮಲಾ ಥಾರ್‌ ಮರುಭೂಮಿಯ ಒಂದು ಹಿಡಿ ಮರಳನ್ನು ತಟ್ಟೆಯೊಂದಕ್ಕೆ ಸುರಿದು ಅದನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸತೊಡಗಿದರು. ಅವರು ಮರಳನ್ನು ತಟ್ಟೆಗೆ ಉಜ್ಜುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಅನ್ನದ ಅಗುಳು ಹಾಗೂ ಜಿಡ್ಡು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗತೊಡಗಿತು. “ಮರಳಿನಿಂದ ತೊಳೆದರೆ ಮಾತ್ರ ಪಾತ್ರಗಳು ಸ್ವಚ್ಛವಾಗುತ್ತವೆ. ನೀರಿನಿಂದ ತೊಳೆದರೆ ಆಗೋದಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಗುಲಾಬಿ ಬಣ್ಣದ ಸೀರೆಯ ಸೆರಗಿನಡಿ ತಮ್ಮ ಮುಖವನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ ವಿಮಲಾ ಹೇಳಿದರು.

ಇದರ ತಲೆಬುಡ ಅರ್ಥವಾಗದ ನಾನು ಅವರ ಹರುಕು-ಮುರುಕು ಹಿಂದಿಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಲೇ. ʼಯಾಕೆ?ʼ ಎಂದೆ.

“ಇಲ್ಲಿನ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಸೋಡಿಯಂ ಕ್ಲೋರೈಡ್ [NaCl - ಅಂದರೆ ಉಪ್ಪು] ಅಂಶ ತುಂಬಾ ಇರುತ್ತೆ” ಎಂದು ನನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತೆ 27 ವರ್ಷದ ಪುಷ್ಪಾ ಚೌಹಾಣ್ ಮಧ್ಯೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಹೇಳಿದರು. ಅವರು ವಿಮಲಾ ಅವರ ನಾದಿನಿಯಾಗಿದ್ದು, ಇಂದು ನನಗೆ ಭಾಷಾಂತರಕಾರರಾಗಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. "ನಾವು ನೀರನ್ನು ಬಳಸಿದರೆ ಪಾತ್ರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕಲೆಗಳು ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ನೀರು ತುಂಬಾ ಭಾರಿ [ಭಾರವಾದದ್ದು] ಮತ್ತು ಖಾರಾ [ಉಪ್ಪು ಮಿಶ್ರಿತ]."

ವಿಶ್ವದ ಒಂಬತ್ತನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉಪೋಷ್ಣವಲಯದ ಮರುಭೂಮಿಗೆ ನಿಮಗೆ ಸ್ವಾಗತ. ಇಲ್ಲಿನ ಅಂತರ್ಜಲದ ಉಪ್ಪಿನ ರುಚಿಗೆ ಭೌಗೋಳಿಕ ಕಾರಣಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಬಾಷ್ಪೀಕರಣದ ತೀವ್ರತೆ ಮಳೆಯ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕಿಂತ ತೀರಾ ಹೆಚ್ಚು. ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಹೀಗೆಯೇ ಆಗುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಉಪ್ಪು ಹಾಗೂ ಖನಿಜಗಳು ಸಂಗ್ರಹಗೊಂಡು ಶೇಖರಣೆಯಾಗಿವೆ. ಈ ಮರುಭೂಮಿಯು ಗುಜರಾತ್, ರಾಜಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಗಡಿಯಾಚೆಗಿನ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಪಂಜಾಬ್ ಹಾಗೂ ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳವರೆಗೆ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ.

ಈ ಮರುಭೂಮಿಯ ನಡುವೆ, ಹೊಸದಾಗಿ ರಚನೆಯಾದ (2023) ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಫಲೌದಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ದಯಾ ಕೋರ್ ಎನ್ನುವ ಹೆಸರಿನ ಹಳ್ಳಿಯಿದೆ. ಅದರ ತುದಿಯಲ್ಲೇ ವಿಮಲಾ ಅವರ ಮನೆಯಿದೆ. ಮನೆಯ ಹೊರಗಡೆ, 32 ವರ್ಷದ ವಿಮಲಾ ದೇವಿ ಮಂಡಿಯೂರಿ ಕುಳಿತು ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ತೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ವಿಮಲಾ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿಗಳಡಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾಗಿರುವ ಮೇಘವಾಲ್‌ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರು. ಮೇಘವಾಲ್ ಸಮುದಾಯದವರು ವ್ಯವಸಾಯ, ಪಶುಸಂಗೋಪನೆ ಮತ್ತು ಬಟ್ಟೆ ಹಾಗೂ ಕಂಬಳಿಗಳನ್ನು ನೇಯುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲದ ಜಾತಿ ತಾರತಮ್ಯದಿಂದಾಗಿ ಇಂದಿಗೂ ಈ ಸಮುದಾಯ ಶೈಕ್ಷಣಿಕವಾಗಿ ತೀರಾ ಕೆಳಮಟ್ಟದಲ್ಲೇ ಉಳಿದುಹೋಗಿದೆ.

ವಿಮಲಾ ಅವರ ಪತಿ 36 ವರ್ಷದ ಕನ್ವರ್‌ಲಾಲ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಹೋದರ 32 ವರ್ಷದ ಭೋಜರಾಮ್ ಇಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮಂದಿರಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೊಡಿಸಲು ಶಾಲೆಯನ್ನು ಮಧ್ಯದಲ್ಲೇ ಬಿಟ್ಟು, ಉಪ್ಪಿನ ಗಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಭೂ ರಹಿತ ದಲಿತ ರೈತರಾಗಿರುವ ಕನ್ವರ್‌ಲಾಲ್ ಈಗ 40 ಬಿಘಾ ಗುತ್ತಿಗೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ (ಇಲ್ಲಿ 4ರಿಂದ 5 ಬಿಘಾ ಭೂಮಿಗೆ ಒಂದು ಎಕರೆ) ಸಜ್ಜೆ, ಗೋಧಿ, ಮೆಂತ್ಯ ಮತ್ತು ಕಡಲೇಕಾಯಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಕಡಿಮೆ ಮತ್ತು ಅನಿಶ್ಚಿತ ಮಳೆ, ನಿರಂತರ ಬರಗಾಲ, ಬೆಳೆ ನಾಶ ಹಾಗೂ ಕಳಪೆ ಇಳುವರಿಯಿಂದಾಗಿ ಫಲೌಡಿಯಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ಮಾಡುವುದು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ.

ಸರಾಸರಿ 200 ಮಿಲಿಮೀಟರ್‌ಗಳಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ಮಳೆಯಾಗುವ ಈ ಶುಷ್ಕ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೀರು ಅತ್ಯಂತ ಅಪರೂಪದ ಮತ್ತು ಅಮೂಲ್ಯ ಸಂಪನ್ಮೂಲವೆನ್ನಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಪಾತ್ರೆಗಳಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರುವ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಕಲೆಗಳನ್ನು ಕರಗಿಸಲು ವಿಮಲಾ ಬಳಸುವ ಆ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ನೀರನ್ನು ಮನೆಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ಭೂಗತ ಜಲ ಸಂಗ್ರಹಗಾರವಾದ ಟಂಕಾದಿಂದಲೇ ತರಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಟಂಕಾ ಎನ್ನುವುದು ನೀರಿನ ಕೊರತೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಲು ಥಾರ್‌ ಮರುಭೂಮಿ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ತಂತ್ರ. ಬಾವೊರಿ (ಬಾವಿ) ಮತ್ತು ತಲಾಬ್‌ (ಕೆರೆ) ಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಈ ತಂತ್ರ ಇತ್ತೀಚಿನದು. ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಅರಿಡ್ಝೋನ್ರಿಸರ್ಚ್ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ಪ್ರಕಟಿಸಿದ 1988ರಕಿರುಪುಸ್ತಕದಪ್ರಕಾರ, ಈಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಟಂಕಾನಿರ್ಮಾಣವನ್ನುಕ್ರಿ.ಶ 1607 ರಲ್ಲಿರಾಜಾಸೂರ್‌ಸಿಂಗ್ವಾಡಿಕಾಮೆಲನ್ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿಮಾಡಿದರು. ನಂತರ ಕ್ರಿ. ಶ 1759 ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಜೋಧ್‌ಪುರದ ಮೆಹರಾನ್‌ಗಢ್ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜ ಉದಯ್‌ಸಿಂಗ್ ಇದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಆದರೆ 1895-96ರ ತೀವ್ರ ಬರಗಾಲದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಟಂಕಾಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು.

“ಮೇಲ್ಛಾವಣಿಯಿಂದ ಬೀಳುವ ಮಳೆನೀರನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಕುಡಿಯುವ ನೀರಾಗಿ ಬಳಸಲು ಟಂಕಾಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇವುಗಳನ್ನು ಸಿಮೆಂಟ್, ಕಾಂಕ್ರೀಟ್ ಮತ್ತು ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದ್ದು, ಪಶ್ಚಿಮ ರಾಜಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇವು ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿವೆ” ಎಂದು ವಿಮಲಾ ಅವರ ಸೋದರಳಿಯ 19 ವರ್ಷದ ಬದರಿನಾರಾಯಣ್ ಚೌಹಾಣ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. “10 ಅಡಿ ಅಗಲ ಮತ್ತು 20 ಅಡಿ ಉದ್ದವಿರುವ ಒಂದು ಟಂಕಾ ಸುಮಾರು 56,000ದಿಂದ 58,000 ಲೀಟರ್ ನೀರನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಬಲ್ಲದು. ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಅಂದಾಜು 50ರಿಂದ 80,000 ರೂಪಾಯಿ ವೆಚ್ಚವಾಗುತ್ತದೆ.”

ವಿಮಲಾ ಅವರ ಮನೆಯ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಟಂಕಾಗಳಿವೆ. 2001ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಹಳೆಯ ಟಂಕಾ ಮಳೆನೀರನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಹೊಸದಾದ, ದೊಡ್ಡದಾದ ಮತ್ತೊಂದು ಟಂಕಾ ಅವರ ಗೃಹಬಳಕೆಯ ಅಗತ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ 60,000 ಲೀಟರ್‌ಗಳವರೆಗೆ ನೀರನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇಂದು ಈ ದೊಡ್ಡ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಟಂಕಾವನ್ನು ಕುಟುಂಬದವರು ಹಣ ಕೊಟ್ಟು ಖರೀದಿಸುವ ವಾಟರ್ ಟ್ಯಾಂಕರ್ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. 5,000 ಲೀಟರ್ ನೀರಿಗೆ ಸುಮಾರು 500 ರೂಪಾಯಿ ವೆಚ್ಚವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಟ್ಯಾಂಕರುಗಳು ಭಾರತದ ಅತಿ ಉದ್ದದ ಕಾಲುವೆಯಾದ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ ಕಾಲುವೆಯ ಹತ್ತಿರದ ಫಿಲ್ಟರೇಶನ್ ಪ್ಲಾಂಟಿನಿಂದ ನೀರನ್ನು ತರುತ್ತವೆ. ಈ ಕಾಲುವೆಯು ಪಂಜಾಬಿನ ಹರಿಕೇ ಬ್ಯಾರೇಜಿನಿಂದ ನೀರನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲಿ ಸತ್ಲೆಜ್ ಮತ್ತು ಬಿಯಾಸ್ ನದಿಗಳು ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ.

204 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಉದ್ದದ ರಾಜಸ್ಥಾನ ಫೀಡರ್ ಕಾಲುವೆಯು ಫಲೌಡಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದೆಯಾದರೂ, ಕನ್ವರ್‌ಲಾಲ್ ಅವರ ಜಮೀನಿಗೆ ಇನ್ನೂ ನೀರು ಬಂದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಕೊಳವೆಬಾವಿಯನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಕಾಲುವೆ ಬಂದ ನಂತರ ಅಂತರ್ಜಲ ಮರುಪೂರಣಗೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ, ಅಂತರ್ಜಲದ ಈ ಕೃತಕ ಮರುಪೂರಣವು ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ಹಣ ಕೊಟ್ಟೇ ಖರೀದಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ.

ಆದರೆ 2000ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದವರೆಗೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇನ್ನೂ ಹದಗೆಟ್ಟಿತ್ತು, ಆಗ ಮಹಿಳೆಯರು ಹತ್ತಿರದ ಕೊಳಗಳು ಅಥವಾ ಬಾವಿಗಳಿಂದ ನೀರನ್ನು ಹೊತ್ತು ತರಬೇಕಾಗಿತ್ತು. “ಅಮ್ಮ ನೀರು ತರಲು ಮುಂಜಾನೆಯೇ ಏಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗುವ ಮುನ್ನವೇ ನಾವು ಮನೆಯ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತಿತ್ತು” ಎಂದು ಪುಷ್ಪಾ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. “ನಮ್ಮ ಮನೆಯ ಹತ್ತಿರ ಅಥವಾ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ನೀರು ಸರಬರಾಜು ಇದ್ದರೆ ನಾವು ಇಷ್ಟು ದೂರ ನಡೆಯಬೇಕಿರಲಿಲ್ಲ. ಆ ಸಮಯವನ್ನು ನಾವು ಅಕ್ಷರ ಕಲಿಯಲು ಬಳಸಬಹುದಿತ್ತು ಎಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ಅದು ನಾನು 1ನೇ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಓದುತ್ತಿದ್ದ ಸಮಯ.”

ಇಂದು ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿರುವ ಟಂಕಾಗಳು ಮಳೆನೀರನ್ನು ಕೊಯ್ಲನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸಿವೆ, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಜನರಿಗೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ಸುಲಭವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಾಗುವಂತಾಗಿದೆ. ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ದಲಿತ ಬಹಿಷ್ಕೃತ ಸಮುದಾಯವಾಗಿರುವ ಮೇಘವಾಲರನ್ನು ಹಳ್ಳಿಯ ಬಾವಿಗಳ ನೀರು ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಿಂದ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ದೂರ ಇಡಲಾಗಿದೆ. ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ (2011ರ ಜನಗಣತಿ), ಮೇಘವಾಲರು ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಬಲ ಜಾತಿಗಳ ದೌರ್ಜನ್ಯ ಮತ್ತು ಹಿಂಸಾಚಾರಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ತುತ್ತಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

2010ರಲ್ಲಿ ನಾನು ಇಂಟರ್ನ್‌ಶಿಪ್‌ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದಯಾ ಕೋರ್‌ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಆಗಿನ್ನೂ ಕೋಣೆಯ ಮೂಲೆಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಮಸಿ ಹಿಡಿದ ಸೀಮೆಎಣ್ಣೆ ಬುಡ್ಡಿ ದೀಪಗಳ ಜಾಗವನ್ನು ಸ್ವಿಚ್‌ಬೋರ್ಡ್‌ಗಳು ಆಕ್ರಮಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ನಾವ್ಯಾರೂ ಮೊಬೈಲ್ ಪರದೆಗಳಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈಗ, ನಾವೆಲ್ಲರೂ ನಮ್ಮ ಫೋನ್‌ ಸ್ಕ್ರೋಲ್ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅಥವಾ ನಮ್ಮ ಸಮಯವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್‌ಗಳು ನಿರ್ಧರಿಸುವ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಾ ಕುಳಿತಿರುತ್ತೇವೆ.

ಕನಿಷ್ಠಪಕ್ಷ ಮೇಘವಾಲ್ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಾದರೂ, ಮಾಂಸಾಹಾರದ ಮೇಲಿದ್ದ ಹಳೆಯ ನಿಷೇಧ ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಂತಾಗಿದೆ. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ನಾನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದಾಗ, ನಾವು ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಊಟಕ್ಕೆ ಮಟನ್ ಕರಿ ಮತ್ತು ಬಾಜ್ರಾ ರೊಟ್ಟಿಯನ್ನು ತಿಂದೆವು. ನಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾದ ಘೇವರ್‌ರಾಮ್ ಅವರು ಒಂದು ತಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಊಟ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಉಳಿದ ಪುರುಷರಾದ ನಾವು ಹಳೆಯ ಕಾಲದಂತೆಯೇ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಇನ್ನೊಂದು ತಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಊಟ ಮಾಡಿದೆವು. ನಾವು ಊಟ ಮುಗಿಸಿದ ನಂತರವಷ್ಟೇ ವಿಮಲಾ ಊಟ ಮಾಡಬೇಕಿತ್ತು. ಕುಟುಂಬದ ಎಲ್ಲಾ ಗಂಡಸರು ತಿಂದ ನಂತರವೇ ಮಹಿಳೆಯರು ಊಟ ಮಾಡುವ ಪದ್ಧತಿ ಇಂದಿಗೂ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. ಕೆಲವು ಸಂಗತಿಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಬದಲಾಗಿಲ್ಲ."

ಕಾಲುವೆ, ಟಂಕಾ ಮತ್ತು ಟ್ಯಾಂಕರುಗಳು ಮಹಿಳೆಯರ ದುಡಿಮೆಯನ್ನು ಒಂದಷ್ಟು ಹಗುರವಾಗಿಸಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಇಂದಿಗೂ ಇಲ್ಲಿನ ಜೀವಿಗಳ ಬದುಕುಳಿಯುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಿರುವುದು ನೀರಿನ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ಮರಳುಗಾಡಿನ ಕಠಿಣ ಹವಾಗುಣ. ಥಾರ್‌ ಮರುಭೂಮಿಯನ್ನು ಸಾವಿನ ನಾಡು ಅಥವಾ ಮಾರುಸ್ಥಲಿ ಎಂದು ಸುಮ್ಮನೆ ಕರೆದಿಲ್ಲ. ಮಾರಣಾಂತಿಕ ಮರುಭೂಮಿಜ್ವರ, ಲೂ, ಇಲ್ಲಿ ಈಗಲೂತನ್ನ ಪಾರುಪತ್ಯವನ್ನುಮುಂದುವರೆಸಿದೆ.

2022ರಲ್ಲಿ ಫಲೋಡಿ 51 ಡಿಗ್ರಿ ಸೆಲ್ಸಿಯಸ್ ತಾಪಮಾನವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿತು. ಇದು ದೇಶದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾದ ಅತ್ಯಧಿಕ ತಾಪಮಾನವಾಗಿತ್ತು. ಸ್ವಲ್ಪ ಮೊದಲು ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿ ಯಂತ್ರಗಳು ಬಿಸಿಲಿಗೆ ಬೆಂಕಿ ಹತ್ತಿ ಉರಿದ ದೃಶ್ಯಗಳು ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ವೈರಲ್ ಆಗಿದ್ದವು.

ಆದರೆ ಊರಿನ ಜನರು ಈಗಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸಕಾರಾತ್ಮಕವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. "ಹಿಂದೆ ಒಂದು ಹೊತ್ತಿನ ಊಟಕ್ಕೆ ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟಪಡಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಈಗ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ಮನೆಯಲ್ಲಿ. ಗೋಧಿ, ಕೊತ್ತಂಬರಿ, ಜೀರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾವೇ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಬೆಳೆಯುತ್ತೇವೆ. ತಿನ್ನಲು ಶುದ್ಧ ಆಹಾರ ಸಿಗುತ್ತಿದೆ" ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ 32 ವರ್ಷದ ಭೋಜಾರಾಂ.

ಮತ್ತೆ ಈ ಉರಿಬಿಸಿಲು?

"ನಮಗೆ ಇಲ್ಲಿನ ವಾತಾವರಣ ಒಗ್ಗಿಹೋಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಬಿಸಿಲಿನ ಬಗ್ಗೆ ನಾವು ಹೆಚ್ಚು ತಲೆ ಕೆಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. "ಇಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ. ಊರು ಒಳ್ಳೆಯದು, ಪರಿಸರ ಶುದ್ಧ. ಹಿಂದೆ ಬಹಳ ಕಷ್ಟವಿತ್ತು. ಈಗಿನಷ್ಟು ನೀರಿರಲಿಲ್ಲ, ಈ ಗಿಡಮರ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಜಾನುವಾರು ಸಾಕಲು ಜಾಗ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಅಧಿಕ ಬಿಸಿಲು ಎಷ್ಟು ದಿನ ಇರುತ್ತದೆ? ಕೇವಲ 5-7 ದಿನ. ಅದು ನಮ್ಮ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟೇನೂ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ."

ಆದರೆ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್‌ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಸಂವಾದಾತ್ಮಕ ಕ್ಯಾಲ್ಕುಲೇಟರ್ ಪ್ರಕಾರ, ಭೋಜಾರಾಂ ಹುಟ್ಟಿದ ವರ್ಷ ದಯಾ ಕೋರ್ ಸುಮಾರು 240 ತೀವ್ರ ಬಿಸಿಲಿನ ದಿನಗಳನ್ನು ಕಂಡಿತ್ತು. ಆದರೆ ಈಗ ಊರು ವರ್ಷಕ್ಕೆ 253 ಅಧಿಕ ಬಿಸಿಲಿನ ದಿನಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಅವರಿಗೆ 80 ವರ್ಷ ಆಗುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಊರು ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಬರೋಬ್ಬರಿ 260ರಿಂದ 277 ಸುಡು ಬಿಸಿಲಿನ ದಿನಗಳನ್ನು ಕಾಣಲಿದೆ.

ನಾವು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ವಿಮಲಾ ಅವರ ಮಕ್ಕಳಾದ ಸೋನು ಮತ್ತು ಪೂಜಾ ನನ್ನ ನೋಟ್‌ಪ್ಯಾಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಮೂಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಿರಿಯ ಮಗ ಪ್ರದೀಪ್ ತಾನು ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಲಿತ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಾಕ್ಯಗಳನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದ. “ಮೈ ನೇಮ್ ಇಸ್ ಪ್ರದೀಪ್. ಐ ಹ್ಯಾವ್ ಒನ್ ಸಿಸ್ಟರ್. ಐ ಹ್ಯಾವ್ ಒನ್ ಬ್ರದರ್. ಐ ರೀಡ್ ಇನ್ ಕ್ಲಾಸ್ 5. ಐ ಸ್ಟಡಿ ಇನ್ ನ್ಯೂ ಸರ್ವೋದಯ ಸೆಕೆಂಡರಿ ಸ್ಕೂಲ್ ದಯಾ ಕೋರ್. ಮೈ ಫಾದರ್ ಇಸ್ ಎ ಫಾರ್ಮರ್. ಮೈ ಮದರ್ ಇಸ್ ಎ ಹೌಸ್‌ವೈಫ್.”

ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲಿ ಚಳಿಗಾಲದ ಸೂರ್ಯ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ವಿಮಲಾ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದು ನನಗೆ ಕಾಣಿಸಿತು.

ಇನ್ನೊಂದು ಐದು ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ, ಅಪರೂಪದ ಮಳೆ ಮೋಡಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ದಟ್ಟೈಸಲಿವೆ. “ಮೇಘವಾಲ್” ಎಂಬ ಪದವು ಸಂಸ್ಕೃತದ 'ಮೇಘ' ಮತ್ತು 'ವಾಲ್' ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಬಂದಿದೆ, ಇದರರ್ಥ 'ಮೋಡಗಳ ಜನರು'. ಮೊದಲ ಕೆಲವು ಮಳೆಹನಿಗಳು ಚರ್ಮಕ್ಕೆ ತಾಗಿದಾಗ, ಮಕ್ಕಳು ತಮ್ಮ ತಾತ ಘೇವರ್‌ರಾಮ್ ಅವರಿಂದ ಕಲಿತ ಮಳೆ ಹಾಡನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹಾಡುತ್ತಾ ಸಂಭ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನೆನಪುಗಳು ನನಗಿನ್ನೂ ಹಸನಾಗಿವೆ.

ಮೇಯಿ ಮೇಯಿ ಆವೇ, ಘೀ ರೋಟಿ ಖಾವೇ

ಮೇಯಿ ಮೇಯಿ ಆವೇ, ಘೀ ರೋಟಿ ಖಾವೇ

[ಮಳೆಯೇ ಮಳೆಯೇ ನಮ್ಮೂರಿಗೆ ಬಾ, ತಿನ್ನಲು ತುಪ್ಪದ ರೊಟ್ಟಿಯ ಕೊಡುವೆ,

ಮಳೆಯೇ ಮಳೆಯೇ ನಮ್ಮೂರಿಗೆ ಬಾ, ತಿನ್ನಲು ತುಪ್ಪದ ರೊಟ್ಟಿಯ ಕೊಡುವೆ]