રણની રેતીથી ચમકતાં વાસણ

અમે જે વાસણોમાં હમણાં જ ખાધું હતું એમાં વિમલા મુઠ્ઠીભર થારનું રણ નાખે છે. પછી પોતાના હાથમાં વાસણ ફેરવીને તેઓ બચેલા અનાજના દાણા અને ચીકાશ સાફ કરે છે. પોતાના ગુલાબી ઘૂંઘટમાંથી બોલતા તેઓ કહે છે, "રેતીથી વાસણો સારી રીતે સાફ થાય છે. પાણીથી, એ બરાબર સાફ થતા નથી."

એવું શા માટે? હું વિમલાનું ભાંગ્યુંતૂટ્યું હિન્દી સમજું છું પણ તેમનો તર્ક મને સમજાતો નથી.

મારા મિત્ર 27 વર્ષના પુષ્પા ચૌહાણ કહે છે, “અહીંના પાણીમાં NaCl [એનએસીએલ - સોડિયમ ક્લોરાઇડ ઉર્ફે મીઠા] નું પ્રમાણ વધુ છે." તેઓ વિમલાના નણંદ અને તે દિવસ માટેના મારા અનુવાદક છે. "જો અમે પાણી વાપરીએ તો વાસણો પર ડાઘ રહી જાય છે. અહીંનું પાણી ભારી અને ખારા [ભારે અને ખારું] છે.”

વિશ્વના નવમા સૌથી મોટા ઉષ્ણકટિબંધીય રણમાં આપનું સ્વાગત છે. ભૂગર્ભજળના ખારા સ્વાદની ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સમજૂતી છે. અહીં બાષ્પીભવનની તીવ્રતા વરસાદ કરતા વધારે છે. હજારો વર્ષોની આવી પરિસ્થિતિને પરિણામે અહીંની જમીન અને પાણીમાં મીઠું અને ખનિજો જમા થાય છે. આ રણ સમગ્ર ગુજરાત, રાજસ્થાન અને સરહદની બીજી બાજુએ પાકિસ્તાનના પંજાબ અને સિંધના પ્રદેશોમાં ફેલાયેલું છે.

આ રણની વચ્ચે રાજસ્થાનના નવા રચાયેલા (2023) ફલોદી જિલ્લામાં, દયા કોર ગામ આવેલું છે. ગામને પાદરે વિમલાનું ઘર છે. અને તેમના ઘરની બહાર જ 32 વર્ષના વિમલા દેવી અધૂકડા બેસીને વાસણો માંજી રહ્યા છે.

તેઓ રાજ્યમાં અનુસૂચિત જાતિ તરીકે સૂચિબદ્ધ મેઘવાલ સમુદાયના છે. પરંપરાગત રીતે મેઘવાલ સમુદાયના લોકો ખેતી કરતા, પશુપાલન કરતા અને કપડાં અને ધાબળા વણતા હતા. પરંતુ સદીઓથી ચાલ્યા આવતા જાતિ ભેદભાવને કારણે આ સમુદાયમાં શિક્ષણ અને પ્રગતિનું સ્તર ઐતિહાસિક રીતે સૌથી નીચું રહ્યું છે.

વિમલાના પતિ, 36 વર્ષના કંવરલાલે તેમના ભાઈ 32 વર્ષના ભોજારામની જેમ શાળા અધવચ્ચે છોડી દીધી હતી અને તેમના નાના ભાઈ-બહેનોને સારું ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ મળી રહે એ સુનિશ્ચિત કરવા માટે મીઠાની ખાણોમાં શ્રમિક તરીકે કામ કર્યું હતું. એક ભૂમિહીન દલિત ખેડૂત કંવરલાલ હવે ગણોતપટે લીધેલી 40 વીઘા (અહીં, 4 થી 5 વીઘા એટલે એક એકર) જમીન પર બાજરી, ઘઉં, મેથી અને મગફળીની ખેતી કરે છે. ઓછા અને અનિયમિત વરસાદ, વારંવાર દુષ્કાળ, પાક નિષ્ફળ જવો અને નબળી ઉપજને કારણે ફલોદીમાં ખેતી કરાવી એ એક પડકાર છે.

આ શુષ્ક પ્રદેશમાં સરેરાશ 200 મિલીમીટર વરસાદ પડે છે, પાણી એક દુર્લભ અને કિંમતી સંસાધન છે. વાસણો પર ચોંટી ગયેલા, કઠણ થઈ ગયેલા ખોરાકના કણોને દૂર કરવા માટે વિમલા થોડું થોડું પાણી છાંટે છે, એ પાણી ઘરની બાજુમાં આવેલા ટાંકામાંથી લેવામાં આવે છે.

થાર રણમાં પાણીની અછત સામે લડવા માટે ટાંકા એ એક લોકપ્રિય તકનિક રહી છે, જોકે બાઓરી (વાવ) અને તાલાબ (તળાવો) ની સરખામણીમાં એ પ્રમાણમાં તાજેતરની પદ્ધતિ છે. સેન્ટ્રલ એરિડ ઝોન રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ દ્વારા પ્રકાશિત 1988 ની એક પુસ્તિકા કહે છે કે આ પ્રદેશમાં ટાંકાનું સૌથી પહેલું બાંધકામ 1607 એ.ડી. માં રાજા સુરસિંહ દ્વારા વાડી કા મેલાન ગામમાં કરવામાં આવ્યું હતું. અને પછીથી 1759 એ.ડી. માં જોધપુર ખાતે મેહરાનગઢ કિલ્લામાં મહારાજા ઉદયસિંહ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. પરંતુ 1895-96 ના મોટા દુષ્કાળ દરમિયાન આ પ્રદેશમાં મોટા પાયે ટાંકા બનાવવામાં આવ્યા હતા.

વિમલાના ભત્રીજા 19 વર્ષના બદ્રીનારાયણ ચૌહાણ કહે છે, "ટાંકાનો ઉપયોગ છત પરથી વરસાદી પાણી એકત્રિત કરવા માટે કરવામાં આવતો હતો, જેનો ઉપયોગ પીવાના પાણી માટે થાય છે. ટાંકુ સિમેન્ટ, કોંક્રિટ અને પથ્થરમાંથી બનાવવામાં આવે છે, અને સામાન્ય રીતે પશ્ચિમ રાજસ્થાનમાં તેનો ઉપયોગ થાય છે. 10 ફૂટ પહોળું અને 20 ફૂટ લાંબું ટાંકુ લગભગ 56,000 થી 58,000 લિટર પાણી એકત્રિત કરી શકે છે. અને તેને બનાવવાનો ખર્ચ આશરે 50-80,000 રુપિયા થાય છે."

વિમલાના પરિવારના આંગણામાં બે ટાંકા છે. 2001 માં બનાવેલું જૂનું ટાંકુ વરસાદી પાણી એકઠું કરે છે. અને બીજું પ્રમાણમાં નવું મોટું ટાંકુ તેમની ઘરેલુ જરૂરિયાતો માટે 60,000 લિટર પાણી સમાવી શકે છે. આજે મોટી ક્ષમતાવાળું ટાંકુ પરિવારે ખરીદેલા ટેન્કરના પાણીથી ભરવામાં આવે છે. 5,000 લિટર પાણીના લગભગ 500 રુપિયા. આ ટેન્કરો ભારતની સૌથી લાંબી ઇન્દિરા ગાંધી નહેર ખાતેના નજીકના ફિલ્ટરેશન પ્લાન્ટમાંથી પાણી મેળવે છે. આ નહેર વળી પંજાબના હરિકે બેરેજમાંથી પાણી ખેંચે છે, જ્યાં સતલજ અને બિયાસ નદીઓનો સંગમ થાય છે.

204 કિલોમીટર લાંબી રાજસ્થાન ફીડર નહેર ફલોદી પહોંચી ગઈ છે પણ કંવરલાલના ખેતર સુધી પહોંચી નથી. તેઓ બોરવેલ પર આધાર રાખે છે, તેઓ કહે છે કે નહેર આવ્યા પછી બોરવેલ ફરીથી ભરાવાનું શરૂ થયું છે. જોકે, ભૂગર્ભજળનું આ કૃત્રિમ રિચાર્જિંગ વિમલાના પીવાના પાણી માટેના પડકારોનો ઉકેલ નથી લાવી રહ્યું. એ તો તેમણે ખરીદવું જ પડે છે.

ત્યારે મહિલાઓને નજીકના તળાવ અથવા કુવાઓમાંથી પાણી ભરી લાવવું પડતું હતું. પુષ્પા યાદ કરે છે, "મા પાણી ભરી લાવવા માટે વહેલી ઉઠતી હતી. શાળાએ જતા પહેલા પણ અમારે ઘરેલુ કામકાજમાં મદદ કરવી પડતી હતી. મને થતું હતું કે કાશ, અમારા ઘરની નજીક અથવા અમારા ઘરમાં પાણીનો પુરવઠો મળી રહેતો હોત તો અમારે આટલું દૂર ચાલીને જવાની જરૂર ન પડત. અને હું તે સમયનો ઉપયોગ મૂળાક્ષરો શીખવા માટે કરી શકી હોત. આ હું 1 લા ધોરણમાં ભણતી હતી ત્યારની વાત છે."

આજે સમુદાય પાસે ટાંકાઓ છે, એ ટાંકાઓએ વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ શક્ય બનાવ્યો છે, પરિણામે લોકોને પહેલી વાર પીવાનું પાણી સરળતાથી મળતું થયું છે. મેઘવાલ સમુદાય ગામમાં બહિષ્કૃત દલિત સમુદાય છે, તેમને ગામના કુવાઓમાંથી પાણી સહિત તમામ સામુદાયિક સંસાધનોથી ઈરાદાપૂર્વક દૂર રાખવામાં આવે છે. (2011 ની વસ્તી ગણતરી મુજબ) રાજસ્થાનમાં શિડ્યુલ્ડ કાસ્ટ્સમાં (અનુસૂચિત જાતિઓમાં) તેમની વસ્તી સૌથી વધુ છે તેમ છતાં મેઘવાલ સમુદાય વર્ચસ્વ ધરાવતી જાતિઓ દ્વારા જુલમ અને હિંસાનો સૌથી વધુ ભોગ બને છે.

2010 માં જ્યારે હું અહીં ઇન્ટર્નશિપ કરતો હતો ત્યારે દયા કોર અલગ હતું. તે સમયે ઓરડાના ખૂણાઓના કાળા કેરોસીન-બોટલ-લેમ્પનું સ્થાન સ્વિચબોર્ડે લીધું નહોતું. આપણે આપણા મોબાઇલ સ્ક્રીન સાથે ચોંટેલા નહોતા. હમણાં હમણાંથી મેં જોયું છે કે કેટલીક વખત વાતચીત કરતા કરતા અમે અમારા ફોનમાં ખોવાઈ જઈએ છીએ અને પછી ફોનમાં જે વિષયો આવે એ વિષયોની ચર્ચા શરૂ થઈ જાય છે.

છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં, ઓછામાં ઓછું મેઘવાલ સમુદાયમાં, માંસ ખાવા પરનો જૂનો પ્રતિબંધ અદૃશ્ય થઈ ગયો છે. મારી તાજેતરની મુલાકાત દરમિયાન અમે બપોરના ભોજનમાં મટન કરી અને બાજરીની રોટલી ખાધા હતા. અમારા પરિવારના વડા ઘેવરરામ એક થાળીમાંથી ખાતા હતા અને અમે બાકીના પુરુષો બીજી થાળીમાંથી, અસલના વખતની જેમ, સાથે ખાતા હતા. વિમલાએ અમારા જમ્યા પછી જ જમવું જોઈએ. મહિલાઓ હજી પણ પરિવારના બધા પુરુષો જમી લે એ પછી જ ખાય છે. કેટલીક વસ્તુઓ બદલાઈ નથી.

નહેરો, ટાંકા અને ટેન્કરોને કારણે હવે મહિલાઓને ઓછો શ્રમ પડતો હશે. પરંતુ પાણીની અછત અને રણના કઠોર હવામાનના જોખમો જીવિત લોકો કેવી રીતે ટકી રહે છે તે નક્કી કરે છે. થાર પ્રદેશને મરુસ્થલી, મૃત્યુની ભૂમિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે તેનું એક કારણ છે. અહીં હજી પણ જીવલેણ રણ-તાવ અને લૂનું રાજ છે.

2022 માં ફલોદીએ 51 ડિગ્રી સેલ્સિયસ તાપમાન સાથે દેશમાં સૌથી વધુ સત્તાવાર રીતે ચકાસાયેલ તાપમાન નોંધ્યું હતું. તેના થોડા સમય પહેલા જ આ પ્રદેશમાં ધોમધખતા તડકામાં પવનચક્કીઓમાં આગ લાગતી હોવાના દ્રશ્યો વાયરલ થયા હતા.

જોકે, ગામમાં ઘણા લોકો આ બાબતને અલગ રીતે જુએ છે. 32 વર્ષના ભોજારામ આ પરિવર્તન અંગે સકારાત્મક લાગે છે. "પહેલાં વ્યક્તિને માત્ર એક ટંકનું સરખું ભોજન મહામુશ્કેલીએ ભેગું કરવા માટે ખૂબ જ પ્રયત્ન કરવો પડતો હતો. હવે એવું નથી. અમે લગભગ બધું જ અમારી જાતે પેદા કરીએ છીએ. અહીં ઘેર જ. ઘઉં, મરચાં, ધાણા અને જીરું - બધું જ ખેતરમાંથી આવે છે. અને અમે જે ખાઈએ છીએ તે સંપૂર્ણ શુદ્ધ હોય છે."

પણ ગરમીનું શું?

તેઓ કહે છે, "અમે આ આબોહવાથી ટેવાઈ ગયેલા છીએ. અહીં અમે ગરમી વિશે વધુ વિચારતા નથી. બધું ખરેખર સરસ છે. આ વિસ્તાર સારો છે, વાતાવરણ સ્વચ્છ છે. પહેલા ઘણા સંઘર્ષો હતા. આ પાણી નહોતું, આ છોડ નહોતા, પ્રાણીઓને રાખવા માટે કોઈ જગ્યા નહોતી. આટલું ઊંચું તાપમાન કેટલો વખત રહે છે? માંડ 5-7 દિવસ. પણ એનાથી ઝાઝો ફરક પડતો નથી."

જોકે ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સના ઇન્ટરેક્ટિવ કેલ્ક્યુલેટર મુજબ જે વર્ષે ભોજારામનો જન્મ થયો તે વર્ષે દયા કોરે લગભગ 240 ગરમ દિવસો જોયા હતા. જ્યારે હવે ગામમાં વર્ષમાં 253 દિવસ ઊંચા તાપમાનનો અનુભવ થાય છે. અને જ્યારે તેઓ 80 વર્ષના થશે ત્યારે ગામમાં લગભગ 260 થી 277 ધગધગતા અને અસહ્ય ગરમીના દિવસો જોવા મળશે.

અમે વાત કરી રહ્યા છીએ ત્યારે વિમલાના બાળકો સોનુ અને પૂજા મારા નોટપેડ પર આકારો દોરી રહ્યા અને મૂળાક્ષરો લખી રહ્યા છે. સૌથી મોટો પ્રદીપ તેણે શાળામાં શીખેલા અંગ્રેજી વાક્યો લખે છે. "મારું નામ પ્રદીપ છે. મારે એક બહેન છે. મારે એક ભાઈ છે. હું 5 મા ધોરણમાં ભણું છું. હું ન્યુ સર્વોદય સેકન્ડરી સ્કૂલ દયા કોરમાં છું. મારા પિતા ખેડૂત છે. મારી માતા ગૃહિણી છે."

હું વિમલાને થોડે દૂર ખેતરમાં મહેનત કરતી જોઉં છું, શિયાળાનો સૂર્ય તેમના માથા પર ચમકી રહ્યો છે.

પાંચ મહિનામાં, ભાગ્યે જ જોવા મળતા એ દુર્લભ વરસાદી વાદળો ઉપર આખા આકાશમાં દોડશે. "મેઘવાલ" શબ્દ બે સંસ્કૃત શબ્દો, મેઘ અને વાલ પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ વાદળોના લોકો થાય છે. વરસાદના પહેલા થોડા ટીપા જ્યારે બાળકોના શરીર પર પડતા હતા ત્યારે બાળકો તેમના દાદા ઘેવરરામ પાસેથી શીખેલું બાળગીત ગાવા લાગ્યા હતા એ મને યાદ છે.

મે' મે' આજા, ઘી રોટી ખાજા
મે' મે' આજા, ઘી રોટી ખાજા
[આવ રે વરસાદ, આવ રે વરસાદ,
દઉં તને પોળી ઘીમાં ઝબોળી, આવ રે વરસાદ]

અનુવાદ સમીક્ષા: પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા