মৰুভূমিৰ বালি আৰু বাচন-বৰ্তন

বিমলাই থৰ মৰুভূমিৰ এমুঠি বালি লৈ আমি অলপতে খাই এৰা বাচনত ছটিয়াই দিলে। বাচনখন হাতত লৈ ঘূৰাই ঘূৰাই তেওঁ তাত লাগি থকা ভাতৰ টুকুৰা আৰু তেল আদি ঘঁহি ঘঁহি এৰুৱালে। নিজৰ গোলাপী ওৰণিখনৰ আঁৰৰ পৰাই তেওঁ ক’লে, “বালিৰে ধুলে বাচনবোৰ ভালদৰে পৰিষ্কাৰ হয়। পানীৰে নহয়।”

কিন্তু কিয়? বিমলাৰ ভগা ভগা হিন্দী কথাখিনি বুজি পাইছিলো যদিও তেওঁৰ যুক্তি কি, সেয়াহে বুজিব পৰা নাছিলো।

“ইয়াৰ পানীত ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইড মানে নিমখৰ পৰিমাণ বহুত বেছি,” মোৰ ২৭ বছৰীয়া বন্ধু পুষ্পা চৌহানে মাজতে মাত লগালে। তেওঁ বিমলাৰ ননদ আৰু সেইদিনা মোৰ দোভাষী হিচাপে কাম কৰিছিল। “পানী ব্যৱহাৰ কৰিলে বাচনত দাগ বহি যায়। এই ঠাইৰ পানী বৰ গধূৰ আৰু লুণীয়া।”

পৃথিৱীৰ নৱম বৃহত্তম উপ-ক্ৰান্তীয় মৰুভূমিৰ এই জগতলৈ স্বাগতম। ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ এই লুণীয়া সোৱাদৰ আঁৰত এক ভূতাত্বিক কাৰণ আছে। ইয়াত বাষ্পীভৱনৰ তীব্ৰতা বৰষুণৰ পৰিমাণতকৈ বহুত বেছি। হাজাৰ হাজাৰ বছৰ ধৰি চলি অহা এই প্ৰক্ৰিয়াৰ ফলত ইয়াৰ মাটি আৰু পানীত নিমখ তথা খনিজ পদাৰ্থবোৰ জমা হৈ গৈছে। এই মৰুভূমি গুজৰাট, ৰাজস্থান আৰু সীমান্তৰ সিপাৰে পাকিস্তানৰ পাঞ্জাৱ তথা সিন্ধু প্ৰদেশলৈকে বিস্তৃত হৈ আছে।

এই মৰুভূমিৰ বুকুত, ৰাজস্থানৰ শেহতীয়াকৈ (২০২৩ চনত) ঘোষিত ফলৌদী জিলাত অৱস্থিত দয়া ক’ৰ নামৰ গাঁওখন। গাঁওখনৰ একেবাৰে শেষত বিমলাৰ ঘৰ। ঘৰৰ ঠিক বাহিৰতে ৩২ বছৰীয়া বিমলা দেৱীয়ে আঠু দুটা কোচাই বহি লৈ বাচন ধুই আছে।

তেওঁ মেঘৱাল সম্প্ৰদায়ৰ। ৰাজ্যখনত অনুসূচিত জাতি হিচাপে তালিকাভুক্ত। পৰম্পৰাগতভাৱে মেঘৱালসকলে খেতি-বাতি কৰিছিল, গৰু-ম’হ পুহিছিল। কাপোৰ আৰু কম্বল বোৱা কামো কৰিছিল। কিন্তু শতিকাজুৰি চলি অহা জাতিগত বৈষম্যৰ বাবে এই সম্প্ৰদায়টোৱে শৈক্ষিকভাবে আগবাঢ়িব পৰা নাই। উন্নয়নৰ ফালৰ পৰাও ঐতিহাসিকভাৱে অতি নিম্ন পৰ্যায়ত থাকি গৈছে।

বিমলাৰ স্বামী ৩৬ বছৰীয়া কনৱৰলাল আৰু তেওঁৰ ভায়েক ৩২ বছৰীয়া ভোজৰামে নিজৰ সৰু ভাই-ভনীকেইজনীয়ে ভাল শিক্ষা পাওক বুলিয়ে আধাতে পঢ়া এৰি নিমখৰ খনিৰ বনুৱা হিচাপে কাম কৰিছিল। কনৱৰলাল এজন ভূমিহীন দলিত কৃষক। বৰ্তমান ঠিকাত লোৱা ৪০ বিঘা মাটিত (ইয়াত ৪ ৰ পৰা ৫ বিঘা মানে এক একৰ) যৱধান, ঘেঁহু, মেথি আৰু বাদামৰ খেতি কৰে। কম আৰু অনিয়মীয়া বৰষুণ, সঘনাই পৰা খৰাং, শস্যৰ হানি আৰু কম উৎপাদনৰ বাবে ফলৌদীত খেতি-বাতি কৰাটো মহা কষ্টৰ কাৰবাৰ।

প্ৰায় ২০০ মিলিমিটাৰ গড় বৰষুণ হোৱা এই শুকান অঞ্চলটোত পানী এক বিৰল আৰু বহুমূলীয়া সম্পদ। বাচনত লাগি ধৰা ভাত আৰু তেল এৰুৱাবলৈ বিমলাই যি সামান্য পানী ছটিয়াই দিছে, সেয়া ঘৰৰ কাষতে থকা এটা টংকা অৰ্থাৎ ভূগৰ্ভস্থ জলাধাৰৰ পৰা তোলা হৈছে।

বাওৰী (খলপীয়া কুঁৱা) আৰু তালাব (পুখুৰী)ৰ তুলনাত তুলনামূলকভাৱে নতুন হ’লেও থৰ মৰুভূমিত পানীৰ নাটনিৰ বিৰুদ্ধে যুঁজিবলৈ টংকা এক অতি জনপ্ৰিয় কৌশল হৈ পৰিছে। চেণ্ট্ৰেল এৰিড জ’ন ৰিচাৰ্চ ইনষ্টিটিউটৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত ১৯৮৮ চনৰ এক গৱেষণাপত্ৰত উল্লেখ আছে যে এই অঞ্চলত প্ৰথমটো টংকা ১৬০৭ খ্ৰীষ্টাব্দত ৰাজা সূৰসিংহই বড়ি কা মেলান গাঁৱত নিৰ্মাণ কৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ১৭৫৯ খ্ৰীষ্টাব্দত যোধপুৰৰ মেহৰানগড় দুৰ্গত মহাৰাজ উদয়সিংহই এনে টংকা নিৰ্মাণ কৰিছিল। কিন্তু ১৮৯৫-৯৬ চনৰ ভয়ংকৰ দুৰ্ভিক্ষৰ সময়তহে এই অঞ্চলত ব্যাপক হাৰত টংকা নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।

বিমলাৰ ভাগিন ১৯ বছৰীয়া বদ্ৰীনাৰায়ণ চৌহানে কয়, “ঘৰৰ চালৰ পৰা বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ কৰিবলৈ টংকাবোৰ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। এই টংকাৰ পানী খোৱাৰ বাবে উপযোগী। এইবোৰ চিমেণ্ট, কংক্ৰিট আৰু শিলেৰে তৈয়াৰ কৰা হয় আৰু পশ্চিম ৰাজস্থানত এই টংকা সাধাৰণতে ব্যৱহাৰ হয়। এটা ১০ ফুট বহল আৰু ২০ ফুট দীঘল টংকাত প্ৰায় ৫৬,০০০ ৰ পৰা ৫৮,০০০ লিটাৰ পানী জমা কৰি ৰাখিব পাৰি। ইয়াৰ নিৰ্মাণ ব্যয় প্ৰায় ৫০ ৰ পৰা ৮০ হাজাৰ টকা হয়।”

বিমলাৰ পৰিয়ালৰ চোতালত দুটা টংকা আছে। ২০০১ চনত নিৰ্মিত এটা পুৰণি টংকাই বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ কৰে। আনটো তুলনামূলকভাৱে নতুন তথা ডাঙৰ, য’ত ঘৰুৱা প্ৰয়োজনৰ বাবে ৬০,০০০ লিটাৰ পৰ্যন্ত পানী জমা কৰি ৰাখিব পাৰি। আজিকালি এই ডাঙৰ ক্ষমতাৰ টংকাটো পৰিয়ালটোৱে কিনি অনা টেংকাৰৰ পানীৰে ভৰাই তোলে। ৫,০০০ লিটাৰ পানীৰ বাবে প্ৰায় ৫০০ টকা ভৰিব লাগে। এই টেংকাৰবোৰে ভাৰতৰ আটাইতকৈ দীঘল খাল ইন্দিৰা গান্ধী কেনেলৰ ওচৰৰে এক পৰিশোধন প্ৰকল্পৰ পৰা পানী লাভ কৰে। এই কেনেলটোলৈ আকৌ পাঞ্জাৱৰ হাৰিকে বেৰেজৰ পৰা পানী যায়, য’ত শতদ্ৰু আৰু বিপাশা নদী মিলিছে।

২০৪ কিলোমিটাৰ দীঘল ৰাজস্থান ফীডাৰ কেনেল ফলৌদী পাইছেহি যদিও কনৱৰলালৰ পথাৰলৈকে আহি পোৱা নাই। তেওঁ এটা ব’ৰৱেল (গভীৰ নলীনাদ)ৰ ওপৰত পানীৰ বাবে নিৰ্ভৰ কৰে। যিটো কেনেলে খন্দাৰ পিছত পুনৰ সজীৱ হৈ উঠিবলৈ ধৰিছে বুলি তেওঁ জনায়। অৱশ্যে ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ এই কৃত্ৰিম আৱেশে বিমলাৰ খোৱাপানীৰ সমস্যা সমাধান কৰা নাই। খোৱাপানী কিনিবই লাগে।

কিন্তু ২০০০ চনৰ প্ৰথম ভাগলৈকে পৰিস্থিতি ইয়াতকৈও ভয়াবহ আছিল। মহিলাসকলে ওচৰৰ পুখুৰী বা নাদৰ পৰা পানী আনিছিল। “মায়ে পানী আনিবলৈ কাহিলীপুৱাতে উঠিছিল। আনকি স্কুললৈ যোৱাৰ আগতেও আমি ঘৰুৱা কামত সহায় কৰি দিবলগীয়া হৈছিল,” পুষ্পাই পুৰণি কথা মনত পেলাই কয়। “মই ভাবিছিলোঁ যে আমাৰ ঘৰৰ ওচৰত বা ঘৰৰ ভিতৰতে যদি পানীৰ ব্যৱস্থা থাকিলহেঁতেন, তেতিয়া আমি ইমান দূৰ খোজ কাঢ়িব নালাগিলহেঁতেন। সেইখিনি সময় মই বৰ্ণমালা শিকাত খটুৱাব পাৰিলোহেঁতেন। তেতিয়া মই ক মানত পঢ়ি আছিলো।”

এতিয়া সম্প্ৰদায়টোৰ মানুহখিনিৰ টংকা থকাৰ বাবে বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ কৰিব পাৰিছে। ফলত খোৱাপানীও প্ৰথমবাৰৰ বাবে তেওঁলোকৰ মাজত সুলভ হৈছে। গাঁওখনত দলিত হোৱাৰ বাবে মেঘৱালসকলক পদ্ধতিগতভাৱে সকলো সমূহীয়া সম্পদৰ পৰা আঁতৰাই ৰখা হৈছে। আনকি গাঁৱৰ নাদৰ পানীও তেওঁলোকে খোৱা বা নিয়াটো নিষিদ্ধ। ৰাজস্থানত অনুসূচিত জাতিসমূহৰ ভিতৰত তেওঁলোকৰ সংখ্যা আটাইতকৈ বেছি (২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি) হ’লেও মেঘৱালসকল আজিও উচ্চ জাতিৰ শোষণ আৰু হিংসাৰ বলি হৈ আহিছে।

শিক্ষানবিচ হিচাপে ২০১০ চনত মই যেতিয়া ইয়াত আছিলোঁ, তেতিয়া দয়া ক’ৰ গাঁওখন বেলেগ আছিল। সেই সময়ত ঘৰৰ কোঠাৰ চুকত থকা কেৰাচিনৰ চাকিৰ ঠাই চুইচব’ৰ্ডে লোৱা নাছিল। আমি ম’বাইলৰ স্ক্ৰীণত আবদ্ধ হৈ থকা নাছিলো। শেহতীয়াকৈ কথা-বতৰাৰ মাজত মই দেখিলো যে বেছিভাগ কথাই শেষত গৈ শেষ হয় ম’বাইলৰ স্ক্ৰীণত স্ক্ৰ’ল কৰাত। নাইবা বহুসময়ত আমাৰ কথা-বতৰা আৰু আলোচনাৰ বিষয় নিৰ্ধাৰণ কৰে আমাৰ পৰা সময় কাঢ়ি নিয়া এলগ’ৰিদমে।

অৱশ্যে যোৱা কেইটামান বছৰৰ পৰা মেঘৱাল সম্প্ৰদায়ৰ মাজত মাংস ভক্ষণৰ পুৰণি নিষেধ থকা নিয়মটো আঁতৰিছে। শেহতীয়া এক সাক্ষাতৰ সময়ত আমি দুপৰীয়াৰ আহাৰত ছাগলীৰ মঙহৰ তৰকাৰী আৰু বাজৰাৰ ৰুটী খাইছিলো। আমাৰ পৰিয়ালৰ মুৰব্বী ঘেবৰৰামে এখন থালত খাইছিল আৰু বাকী আমি পুৰুষসকলে পুৰণি দিনৰ দৰেই একেলগে আন এখন থালৰ পৰা খাইছিলো। আটাইৰে খোৱা শেষ হোৱাৰ পিছতহে বিমলাই খাবলৈ বহিব। আজিও এই নিয়ম আছে যে পৰিয়ালৰ সকলো পুৰুষে খোৱাৰ পিছতহে মহিলাই খাব। কিছুমান নিয়ম আজিও থাকি গৈছে।

কেনেল, টংকা আৰু টেংকাৰে হয়তো আজি মহিলাসকলৰ শাৰীৰিক পৰিশ্ৰম কিছু লাঘৱ কৰিছে। কিন্তু পানীৰ নাটনি আৰু মৰুভূমিৰ কঠোৰ পৰিৱেশে আজিও নিৰ্ধাৰণ কৰি আহিছে মানুহ কেনেকৈ বাচি থাকিব। থৰ মৰুভূমি অঞ্চলটোক মৰুস্থলী অৰ্থাৎ মৃত্যুৰ ভূমি বুলি কোৱা হয়, তাৰ এটা কাৰণ আছে। মৰুভূমিৰ মাৰাত্মক জ্বৰ আৰু গৰম বতাহ লুৱে এতিয়াও এই মৰুভূমিত ৰাজত্ব কৰে।

২০২২ চনত ফলৌদীত দেশৰ ভিতৰতে চৰকাৰীভাৱে প্ৰমাণিত সৰ্বোচ্চ উষ্ণতা ৫১ ডিগ্ৰী চেলচিয়াছ ৰেকৰ্ড কৰা হৈছিল। ইয়াৰ কিছু সময়ৰ আগতে এই অঞ্চলত প্ৰচণ্ড ৰ’দৰ বাবে বায়ুকলত জুই লগাৰ দৃশ্য ভাইৰেল হৈ পৰিছিল।

অৱশ্যে গাঁৱৰ অনেকেই কথাবোৰ বেলেগ ধৰণে চায়। ৩২ বছৰীয়া ভোজৰাম এইক্ষেত্ৰত ইতিবাচক। “আগতে মানুহে এসাজ ভাতৰ বাবে বহুত কষ্ট কৰিবলগীয়া হৈছিল। এতিয়া আৰু তেনে নহয়। আমি প্ৰায় সকলো বস্তু নিজহাতে কৰি খাও। ঘৰতে। ঘেঁহু, জলকীয়া, ধনিয়া আৰু জিৰাৰ দৰে সকলো বস্তু খেতিৰ পৰা আহে। আৰু আমি খোৱা বস্তুবোৰ বিশুদ্ধ।

কিন্তু গৰমৰ কথাটো?

“আমি এই জলবায়ুৰ সৈতে অভ্যস্ত হৈ পৰিছোঁ। গৰমৰ কথা বৰকৈ ভাবি নাথাকো,” তেওঁ কয়। “অঞ্চলটো সঁচাকৈয়ে বৰ ধুনীয়া, পৰিৱেশটোও পৰিষ্কাৰ। আগতে কষ্ট আছিল। পান নাছিল, এই খেতি-বাতি নাছিল। গৰু-ছাগলী ৰাখিবলৈ ঠাই নাছিল। এনেকুৱা গৰম খুব বেছি ছয়-সাতদিন থাকে। বৰ এটা পাৰ্থক্য আহি নপৰে।”

নিউয়ৰ্ক টাইমছৰ ইণ্টাৰেক্টিভ কেলকুলেটৰ অনুসৰি ভোজৰামৰ জন্মৰ বছৰটোত দয়া ক’ৰত অত্যধিক গৰম পৰা দিন আছিল প্ৰায় ২৪০ টা। কিন্তু এতিয়া গাঁওখনত বছৰত ২৫৩ দিন অত্যধিক গৰম পৰা হৈছে। তেওঁৰ বয়স ৮০ বছৰ হোৱালৈকে তাত প্ৰায় ২৬০ ৰ পৰা ২৭৭ দিন প্ৰচণ্ড গৰম পৰিব।

আমি কথা পাতি থকাৰ সময়তে বিমলাৰ ল’ৰা-ছোৱালীহাল - চনু আৰু পূজাই মোৰ নোটপেডত আঁক-বাক কৰিছে আৰু কিবা-কিবি লিখিছে। ডাঙৰ ল’ৰা প্ৰদীপে স্কুলত শিকা ইংৰাজী বাক্য কেইটামান লিখিছে: “মোৰ নাম প্ৰদীপ। মোৰ এজনী ভনী আছে। মোৰ এজন ভাই আছে। মই পঞ্চম শ্ৰেণীত পঢ়োঁ। মই দয়া ক’ৰৰ নতুন সৰ্বোদয় চেকেণ্ডাৰী স্কুলত পঢ়োঁ। মোৰ দেউতা এজন কৃষক। মোৰ মা এগৰাকী গৃহিনী।”

প্ৰচণ্ড ৰ’দ মূৰত লৈ বিমালক নাতিদূৰৈত খেতিপথাৰত কাম কৰি থকা মই দেখি আছো।

পাঁচ মাহৰ মূৰত সেই বিৰল বৰষুণ অনা মেঘে আকাশ ঢাকিব। মেঘৱাল শব্দটো সংস্কৃতৰ মেঘ আৰু ৱালৰ পৰা আহিছে। অৰ্থ মেঘৰ মানুহ। বৰষুণৰ প্ৰথম কেইটামান টোপাল গাত পৰাৰ পিছতে শিশুহঁতে আজোককাক ঘেৱাৰামৰ পৰা শিকা গীত এটি চিঞৰি চিঞৰি গোৱা মোৰ মনত পৰিছে।

মেই মেই আৱে, ঘি ৰুটী খাৱে

মেই মেই আৱে, ঘি ৰুটী খাৱে

[আহিল আহিল, বৰষুণ আহিল, ঘিউসনা ৰুটী খাবলৈ আহিল

আহিল আহিল, বৰষুণ আহিল, ঘীউসনা ৰুটী খাবলৈ আহিল]