ઈરાનમાં યુદ્ધ, પંજાબમાં દેવું

જેમ જેમ લીલાછમ ઘઉંના ખેતરો સોનેરી થતા જાય છે, તેમ તેમ દલબારા સિંહની ચિંતાઓ પણ વધતી જાય છે. ટૂંક સમયમાં લણણીનો સમય આવશે. ટૂંક સમયમાં ડીઝલ માત્ર ઇંધણ નહીં પરંતુ જીવનરેખા બની જશે. એટલા માટે બરનાલા જિલ્લાના પટ્ટી ગામના આ ભૂમિહીન દલિત ખેડૂત પોતાના ડીઝલના ડ્રમ ભરેલા રહે તે માટે જરા પણ ખચકાટ વિના વાર્ષિક 18 ટકાના વ્યાજ દરે પૈસા ઉધાર લે છે.

55 વર્ષના દલબારા સિંહ, તેમના ત્રણ ભાઈઓ સાથે, એક એનઆરઆઈ પાસેથી ગણોતપટે લીધેલી 20 એકર જમીન ખેડે છે. અને લણણીની મોસમ દરમિયાન પશુપાલકો માટે ઘઉંના પરાળ કાપવા માટે 'કસ્ટમ હાર્વેસ્ટર' તરીકે બીજાઓની જમીન પર પણ કામ કરે છે. તેઓ પોતાના ટ્રેક્ટર અને રીપર (લણણી કરનાર યંત્ર) તરફ ઈશારો કરે છે. "આ ગઝલર્સ છે. જો તેમને સંપૂર્ણ ક્ષમતા પર ચલાવવામાં આવે તો ડીઝલનું આ ડ્રમ ફક્ત બે દિવસ ચાલશે."

પણ આટલા ઊંચા દરે પૈસા ઉધાર લેવાના? તેઓ કહે છે, “મારી પાસે બીજો કોઈ રસ્તો હતો? એક અઠવાડિયા પછી મને ડીઝલ ન મળે તો શું? મારો તો બધો પાક સડી જાય. મેં એને મારા બાળકની જેમ ઉછેર્યો છે." એક વર્ષથી વધુ સમયથી કોઈ આવક જ ન થઈ હોય ત્યારે દલબારાની આવકની ગણતરી કરવી મુશ્કેલ જણાય છે. તેમના નુકસાન અને ઉધારી સતત વધી રહ્યા છે

પંજાબના ખેડૂતો માટે ઈરાન વિરુદ્ધ યુએસ-ઈઝરાયેલ યુદ્ધનો અર્થ છે વધારે દેવું. પરંતુ દલબારા સિંહ અને તેમના જેવા ઘણા, જેમના બાળકો ખાડી દેશોમાં શ્રમિકો અને અર્ધકુશળ કામદારો તરીકે કામ કરે છે તેમને માટે આ એક વધુ મોટી કટોકટી છે. યુદ્ધ તેમના ભવિષ્યને પણ જોખમમાં મૂકે છે. ગયા મહિને જ તેમણે તેમના દીકરાને સાયપ્રસ મોકલવા માટે 4 લાખ રૂપિયા ઉધાર લીધા હતા, સાયપ્રસ એ પશ્ચિમ એશિયાઈ દેશ (જોકે ભૂ-રાજકીય રીતે યુરોપનો ભાગ માનવામાં આવે છે) છે અને પ્રવાસન અને વહાણવટા પર નિર્ભર છે. હાલમાં ચાલી રહેલા યુદ્ધે એ બંને ક્ષેત્રોને અસર પહોંચાડી છે. તેઓ કહે છે, "પરંતુ મારો દીકરો ખુશ નથી કારણ કે તેને કામ મળ્યું નથી. તેથી હવે એ બેચેન છે, એ પાછો ફરવા માંગે છે." દલબારા નિર્દોષપણે પોતાના નસીબને દોષ દે છે અને અમારી આખી વાતચીતમાં એક પણ વાર યુદ્ધનો ઉલ્લેખ કરતા નથી.

ઘઉંની લણણીની મોસમ નજીક આવી રહી હોવાથી અને યુદ્ધને કારણે અનિશ્ચિતતા સર્જાઈ હોવાથી ઘણા ખેડૂતોએ એક પખવાડિયા પહેલા જ ડીઝલ ખરીદવાનું શરૂ કરી દીધું હતું. ભરણ સ્ટેશનો (પેટ્રોલ/ડીઝલ પંપો) પર તમે ડીઝલના ખાલી ડ્રમ સાથેના ટ્રેક્ટરોની લાંબી લાઇનો જોઈ શકો છો. પટિયાલા જિલ્લામાં ભારતી કિસાન યુનિયન (ડાકૌંડા) ના નેતા રઘબીર સિંહ ડકાલા કહે છે, "એ બધા ઊંચા વ્યાજ દરે પૈસા ઉછીના લઈ રહ્યા છે."

કસ્ટમ હાર્વેસ્ટરો એક વધુ મોટા પડકારનો સામનો કરે છે. જેમ કે 31 વર્ષના લખવિંદર સિંહ, પટ્ટી ગામમાં તેમની પાંચ એકર જમીન છે, અને તેમને લાગે છે કે તેમનું પોતાનું ખેતર તેમનું ગુજરાન ચલાવવા માટે પૂરતું નથી. ગયા વર્ષે તેમણે 12 લાખ રુપિયા ખર્ચીને 100 ટકા લોન પર કમ્બાઈન હાર્વેસ્ટર ખરીદ્યું હતું. ગયા વર્ષે બંને પાકમાંથી માત્ર 1.5 લાખ રુપિયા કમાનાર લખવિંદર માટે આ એક મોટું જોખમ હતું. એ ઉપરાંત તેઓ ગામની સહકારી બેંકને 3 લાખ રુપિયા ચૂકવવા બંધાયેલા છે. દર છ મહિને, તેમણે ફાઇનાન્સરને 1 લાખ રુપિયાનો હપ્તો ચૂકવવો પડે છે.

હવે ડીઝલ ખરીદવા માટે તેમણે તેમના આડતિયા (દલાલ કમ શાહુકાર) પાસેથી 20,000 રુપિયા લીધા છે. તેઓ કહે છે, "લણણીની મોસમ આજકાલ માત્ર 20 દિવસ ચાલે છે. એ ત્રણ અઠવાડિયામાં એક પણ દિવસ આ મશીન નિષ્ક્રિય રહે તે મને પોસાય નહીં. હું હપ્તો નહીં ચૂકવી શકું તો મારે આ હાર્વેસ્ટર તેમને આપી દેવું પડશે."

દેવાના બોજ હેઠળ દબાયેલું ગ્રામીણ પંજાબ દેવાની જાળમાં વધુ ને વધુ ઊંડે ધકેલાઈ રહ્યું છે. ડિસેમ્બર 2025 માં પંજાબ સ્ટેટ ફાર્મર્સ & ફાર્મ વર્કર્સ કમિશન (પંજાબ રાજ્ય ખેડૂત અને ખેતમજૂર આયોગ) દ્વારા કરવામાં આવેલા એક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે રાજ્યના ખેડૂતો પાસેથી બેંકોના લગભગ 1.04 લાખ કરોડ રુપિયા અને શાહુકારોના લગભગ 20,000 કરોડ રુપિયા લેણા નીકળે છે. છેલ્લા બે દાયકામાં ગ્રામીણ દેવામાં પાંચ ગણો વધારો થયો છે. પહેલેથી જ અકલ્પનીય એવા આ આંકડાઓને યુદ્ધ વધુ ઊંચા લઈ જશે.

કચડી નાખતું દેવું કરીને જેની કિંમત ચૂકવવામાં આવી હોય એવું - ડીઝલનું ડ્રમ ભલે ભરેલું હોય - અથવા તેમનો દીકરો ભલે સાયપ્રસથી પાછો ફરે, દલબારા સિંહ જાણે છે કે આગળ તેમને માથે હજી ઘણું વીતવાનું બાકી છે. લણણી સરળ રીતે થઈ જશે તો એ પછી વાવણી કરવી પડશે. તેઓ પૂછે છે, "સાંભળ્યું છે, ડીઝલની જેમ ખાતર પણ એ જ રસ્તે થઈને આવે છે?" એક એવો સવાલ જેનો જવાબ આપવા સરકાર બંધાયેલી છે.