'ଆଖରୋଟ ଦାମ୍‌ କମି ଚାଲିଛି'

ଶ୍ରୀନଗର ନିକଟରେ ଥିବା ହାରୱାନର ନିରବ ରାସ୍ତା ଜୋରଦାର ଝଣଝଣ ଶବ୍ଦରେ ଭରି ହେଇଯାଉଛି। ମହମ୍ମଦ ଆଫଜାଲ ଓ ସାଜିଦ ଖାଁ ଆଖରୋଟ (ଯୁଗଲାନ୍ସ ରେଗିଆ) ଗଛକୁ ଝାଡୁଛନ୍ତି, ଓ ଆଖପାଖରେ ଥିବା ଘରଗୁଡ଼ିକର ଟିଣ ଛାତ ଉପରେ ଟାଣ ଆଖରୋଟଗୁଡ଼ିକ ବାଡ଼େଇ ହେଇ ପଡୁଥିବା ବେଳେ ଏହି ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି।

ପ୍ରାୟ ଶହେ ଫୁଟ ବା ଦଶ ମହଲା କୋଠା ଉଚ୍ଚତାରୁ ଆଖରୋଟ ଝାଡ଼ିବା ହେଉଛି ଏକ ବିପଦଜନକ କାମ। ତେଣୁ, ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ଆଖରୋଟ ଅମଳ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦକ୍ଷ ଓ ସେମାନଙ୍କୁ ଛାନନ ୱଲ (ଆଖରୋଟ ପିଟାଳି) ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଜାମ୍ମୁସ୍ଥିତ ରାଜୌରୀ ନିବାସୀ ମହମ୍ମଦ ଆଫଜଲ ଗତ ଛ’ ବର୍ଷ ହେଲା ଆଖରୋଟ ପିଟାଳି ଭାବେ କାମ କରୁଛି। ପ୍ରତି ବର୍ଷ ବକରୱାଲ ଗୋଷ୍ଠୀର ୨୪-ବର୍ଷୀୟ (ରାଜ୍ୟରେ ଅନୁସୂଚୀତ ଜନଜାତି ଭାବେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ ଗୋଷ୍ଠୀ) କାଶ୍ମୀରକୁ ଯାଇ କାମ କରେ। “ମତେ ଡର ଲାଗେ”, ସେ କହେ “କାରଣ ଗଛଗୁଡ଼ିକ ବହୁତ ବଡ଼”। ଆଖରୋଟ ତୋଳିବା ଛଡ଼ା ଅକ୍ଟୋବର ଓ ନଭେମ୍ବରରେ ସେ ସେଓ ପ୍ୟାକେଜିଂ ଓ ଗଛ କାଟିବା କାମ କରି ଦିନକୁ ୫୦୦ରୁ ୭୦୦ ଟଙ୍କା ପାଏ। ଏହି ସମୟରେ ଆଫଜଲ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଖରୋଟ ଝଡ଼ାଳିମାନେ ବଗିଚା ନିକଟରେ ଉଠା-ତମ୍ବୁ ପକେଇ ରହନ୍ତି।

ଅଗଷ୍ଟରୁ ଅକ୍ଟୋବର ଭିତରେ ଅମଳ ସମୟରେ ଆଫଜଲର ଦିନ ସକାଳ ୭ ଟାରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ପ୍ରାୟତଃ ସନ୍ଧ୍ୟା ଛ’ଟାରେ ଶେଷ ହୁଏ। ଗଛର ଉଚ୍ଚତାକୁ ଘେନି ସେ ଦିନକୁ ପ୍ରାୟ ଚାରି ପାଞ୍ଚଟି ଗଛରୁ ଝାଡ଼େ, ଗଛ ଉପରେ ଚଢ଼ି ସବୁଠୁ ଉପର ଡାଳରେ ଥିବା ଆଖରୋଟକୁ ୱିଲୋ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତ କାଠରୁ ତିଆରି ଲମ୍ବା ବାଡ଼ିରେ ପିଟି ଝାଡ଼େ।

ଆଖରୋଟ ଝାଡ଼ିବା ଆଫଜଲକୁ ଅତି କଷ୍ଟକର କାମ ଭଳି ଲାଗେ। “ଏହା ଅତି ବିପଦଜନକ କାମ”, ସେ କହେ। “ଗଛ ଉପରେ ନିଜର ଭାରସାମ୍ୟ ରଖି ହାତରେ ପ୍ରାୟ ପାଞ୍ଚ କେଜି ଓଜନର ବାଡ଼ି ଧରି ସେଥିରେ ଆଖରୋଟଗୁଡ଼ିକୁ ଜୋର ଦେଇ ବାଡ଼େଇବା ପାଇଁ ଜଣେ ଅଧିକ ଭାବେ ଚଳଚଞ୍ଚଳ ହେବା ଦରକାର”।

ବଡ଼ଗାଓଁ ଭଳି ସ୍ଥାନରେ କେତେକ ଆଖରୋଟ ଗଛ ୧୫୦ ଫୁଟ ଉଚ୍ଚ ହୋଇଥାଏ। “ବର୍ଷା ଦିନେ ଆମେ ଗଛ ଚଢୁନାହୁଁ, କାରଣ ସେଗୁଡ଼ିକ ପିଚ୍ଛିଳ ହୋଇଥାଏ”, ଆଫଜଲ ଜଣାଏ। “ଭାଗ୍ୟ ଭଲ ଯେ ମୁଁ କେବେ ଅଘଟଣର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇନାହିଁ”।

କିନ୍ତୁ ତା’ର ସୁରକ୍ଷା ବାବଦରେ ପରିବାର ଲୋକେ ବହୁତ ଚିନ୍ତିତ। “ମୋ ମା’ ମୁଁ ଏହି କାମ କରିବା ଚାହେଁ ନାହିଁ କାରଣ ଆମ ଗାଁର ବହୁତ ଲୋକ ଗଛରୁ ପଡ଼ି ମରିଛନ୍ତି”, ସେ ମାନିଯାଏ।

ଶ୍ରୀନଗରର ଡାକ୍ତରମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ୨୦୨୩ ରେ କରାଯାଇଥିବା ଗୋଟିଏ ଅନୁଧ୍ୟାନ ଅନୁଯାୟୀ ଅମଳ ସମୟରେ ଆଖରୋଟ ଗଛଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି କେହି ଆହତ ହେବାର ଚତୁର୍ଥ ମୁଖ୍ୟ କାରଣ।

ବିପଦର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିବା ସେହି ଭଳି ଏକ ଉଦାହରଣ ହେଉଛନ୍ତି ମୃତ ଗୁଲାମ ମହମ୍ମଦ ଗନି। “ମୋ ବାପାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସବୁ କିଛି ବଦଳି ଗଲା। ସ୍କୁଲ ଯିବା ବନ୍ଦକରି ରୋଜଗାର ଆରମ୍ଭ କରିବା ଛଡ଼ା ଆମ ପାଖରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପାୟ ନଥିଲା”, ନିଜ କୋଠରୀରେ ବସିଥିବା ଜାଭେଦ ଗନି କହନ୍ତି। ୨୦୧୭ ରେ ସେମାନେ ରହୁଥିବା ପୁଲବାମା ଜିଲ୍ଲାର ଟ୍ରାଲ ମୋଂଘମା ଗାଁର ଗୋଟିଏ ୫୦ ଫୁଟ ଉଚ୍ଚର ଗଛରେ ଚଢ଼ି ଗୁଲାମ ମହମ୍ମଦ ଗନି ଆଖରୋଟ ଝାଡୁଥିବା ବେଳେ ତଳେ ପଡ଼ିଗଲେ।

“ସେ ପଡ଼ିଯାଇଥିବା ଗଛଟି ଏବେ ବି ସେଠି ଅଛି, କିନ୍ତୁ ସେଥିରେ ଚଢ଼ିବାକୁ କେହି ସାହସ କରୁନାହାନ୍ତି। ଆମ ପରିବାରକୁ ନଷ୍ଟଭ୍ରଷ୍ଟ କରି ଦେଇଥିବା ସେହି ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ତାହା ମନେ ପକେଇ ଦେଉଛି”, ଏବେ ଜଣେ ବିକ୍ରୟକାରୀ ରୂପେ କାମ କରୁଥିବା ଜାଭେଦ କହନ୍ତି।

ଆଖରୋଟ ବ୍ୟବସାୟୀ ମହମ୍ମଦ ମକବୁଲ ଶେଖ ଶ୍ରମିକମାନେ ତଳେ ପଡ଼ିଥିବା ଆଖରୋଟ ସଂଗ୍ରହ କରି ଆଣୁଥିବା ଦେଖୁଥାନ୍ତି। ତାଙ୍କର ତିନିଟି ଆଖରୋଟ ଗଛ ଅଛି। ଆଖରୋଟ ଶିଳ୍ପର ଅଧିକାଂଶ ଶ୍ରମିକ କାଶ୍ମୀରର ସୀମାନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଥିବା ରଜୌରୀ ଓ ପୁଞ୍ଚ ପରି ଗାଁରୁ ଆସିଥାନ୍ତି। ପିଟାଳିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ମାଗଣା ରହିବା ଓ ଖାଇବା ସହ ଦୈନିକ ୧୫୦୦ ଟଙ୍କା ମଜୁରି ଦିଆଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଏଭଳି ଆକର୍ଷଣୀୟ ଶୁଭୁଥିବା ମଜୁରି ସତ୍ତ୍ଵେ, କାମ କରିବାକୁ କେହି ରାଜି ନୁହନ୍ତି। “ସ୍ଥାନୀୟ ଯୁବକମାନେ ସ୍ୱଳ୍ପ ମଜୁରୀରେ ଏଭଳି କଠିନ କାମ କରିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ ହେଉନାହାନ୍ତି”, କହନ୍ତି ଶେଖ। “ଯଦି ଅବସ୍ଥା ଏଭଳି ଜାରି ରହେ, ମୁଁ ଜାଣିନି ଏହି ବ୍ୟବସାୟକୁ କେବେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ଚାଲୁ ରଖି ପାରିବୁ”।

ଅମଳ ହୋଇଥିବା ଆଖରୋଟଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଗ୍ରହ ଓ ସଜାଡ଼ିବା କାମ ଆଖରୋଟ ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କ ପରିବାର ସଦସ୍ୟ ଓ ଶ୍ରମିକମାନେ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଆଖରୋଟରେ ଥିବା ସବୁଜ ବାହ୍ୟ ଆବରଣ କତାକୁ ଛଡ଼ାଇ ସାରିବା ପରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲଭାବେ ଧୁଅନ୍ତି ଓ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବହୁତ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖରାରେ ଶୁଖାନ୍ତି – ଏହା ଦ୍ଵାରା ସେଗୁଡ଼ିକର ସ୍ୱାଦ ବଢ଼େ ଓ ଅଧିକ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭଲ ରହେ।

ଏବେ ଅକ୍ଟୋବର ମାସ ହେଲାଣି – ଅମଳ ସମୟ ଶେଷ ହେବାକୁ ବସିଲାଣି – ୬୫-ବର୍ଷୀୟ ଶେଖ ସମୁଦାୟ ଅମଳ ପରିମାଣ ଜାଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ। ତୈଲବାଲର ଆଖରୋଟ ବ୍ୟବସାୟୀ ଭାବେ ସେ ବର୍ତ୍ତମାନର ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇ ଖୁସି ନୁହନ୍ତି: “ଆମଦାନୀ କରାଯାଉଥିବା ଆଖରୋଟ ଉପରୁ ଉତ୍ପାଦ ଶୁଳ୍କ ଛାଡ଼ କରାଯିବା ଦ୍ଵାରା ଆମ ବଜାର ଉପରେ ବହୁତ ଖରାପ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିଛି”। ସେ ମଧ୍ୟ ଆହୁରି କହନ୍ତି ଯେ ଗତ ଦଶ ବର୍ଷ ଭିତରେ ଅର୍ଥନୀତି ଭୁଷୁଡ଼ି ପଡ଼ିଛି, “ସେଓ ହେଉ କି ଆଖରୋଟ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି, ସବୁ କିଛି ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଛି”। ଶେଖ ତାଙ୍କ ବ୍ୟବସାୟରେ କ୍ଷତି ଭରଣା କରିବାକୁ ଆଲମଣ୍ଡ ଓ ମହୁ ବିକିବା ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି।

ଦେଶର ସମୁଦାୟ ଆଖରୋଟ ଜାମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀରରେ ଉତ୍ପାଦନ ହୁଏ – ୯୮ ପ୍ରତିଶତ। ଏଠାକାର ୧୫ ପ୍ରତିଶତ ଚାଷ ଜମିରେ ଆଖରୋଟ ଚାଷ କରାଯାଏ ଓ ବାର୍ଷିକ ଉତ୍ପାଦନ ପ୍ରାୟ ୨.୬୬ ଲକ୍ଷ ମେଟ୍ରିକ ଟନ। କିନ୍ତୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବିଚାର କଲେ ଜାଣି ପାରିବା ଯେ କର୍ମନିଯୁକ୍ତି ମିଳୁନଥିବା ଅର୍ଥନୀତିରେ, ଅନ୍ତତଃ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଏହି କାମ କରି ଆସୁଥିବା ହଜାର ହଜାର ଲୋକଙ୍କୁ ଏହା ବାର୍ଷିକ ମଜୁରି ଯୋଗାଇ ଦେବା ନିଶ୍ଚିତ କରୁଛି।

ବଦଳୁଥିବା ପାଗ ଆଖରୋଟ ଉତ୍ପାଦନ ଉପରେ ପ୍ରତିକୂଳ ପ୍ରଭାବ ପକାଏ। “କରକାପାତ ଓ ତୀବ୍ର ବାୟୁ ସଞ୍ଚାଳନ ଉତ୍ପାଦନ ନଷ୍ଟ କରେ”, କହନ୍ତି ମହମ୍ମଦ ଶେଖ, ବର୍ଷକୁ ୫,୦୦୦ କିଲୋ ଆଖରୋଟ କାରବାର କରୁଥିବା ଜଣେ ବ୍ୟବସାୟୀ। “ମରୁଡ଼ି ମଧ୍ୟ ଆଖରୋଟର ଗୁଣାତ୍ମକ ମାନ ହ୍ରାସ କରେ”।

ଏହି ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳରେ ପାଣିପାଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ କୃଷି, ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଚାରଣଭୂମି ଆଦିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଛି। ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆକଳନର ଭାରତୀୟ ନେଟୱାର୍କର ହିସାବ ଅନୁଯାୟୀ ୨୦୩୦ ବେଳକୁ ବର୍ଷା ଦିନର ସଂଖ୍ୟା ଉଦ୍ୟାନଜାତ ଫସଲକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିବ। ରାଜ୍ୟସ୍ତରୀୟ ଏକ ରିପୋର୍ଟରେ ଏହା ସ୍ଵୀକାର କରାଯାଇଛି ଯେ ୭୦ ଦଶକଠାରୁ ଏହା ଭିତରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ତାପମାତ୍ରା ଏକ ଡିଗ୍ରୀ ସେଣ୍ଟିଗ୍ରେଡ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି।

କାଶ୍ମୀରର ଜଣେ ପରିବେଶବିତ ରାଜା ମୁଜାଫର କହନ୍ତି, “ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ବିକାଶ, ରାସ୍ତା ପ୍ରଶସ୍ତିକରଣ ଓ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ମରୁଡ଼ି ପରିସ୍ଥିତି କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବଗିଚା ପ୍ରତି ବିପଦଜନକ ନୁହେଁ, ବରଂ କାଶ୍ମୀରର ଆଖରୋଟ ଐତିହ୍ୟକୁ ନିଶ୍ଚିହ୍ନ କରିଦେବା ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇ ଆସିଲାଣି”।

ଶସ୍ତା ଆମଦାନୀର ପ୍ରାବଲ୍ୟ ଯୋଗୁଁ ମୂଲ୍ୟହ୍ରାସ ଘଟୁଥିବାରୁ କାଶ୍ମିରୀ ଆଖରୋଟ ଦାମ୍‌ ଯଥେଷ୍ଟ କମିଯାଇଛି – କାଶ୍ମୀର ଆଖରୋଟ ଉତ୍ପାଦକ ସଂଘର ସଭାପତି ହାଜି ବାହାଦୁର ଖାଁଙ୍କ ଆକଳନ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରତି ଅମଳ ସମୟରେ ପ୍ରାୟତଃ ୫୦ ପ୍ରତିଶତ ମୂଲ୍ୟହ୍ରାସ ଘଟୁଛି।

“ପ୍ରତି ବର୍ଷ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀର ମୂଲ୍ୟବୃଦ୍ଧି ଘଟୁଛି, କିନ୍ତୁ ଆଖରୋଟର ମୂଲ୍ୟ କମି କମି ଯାଉଛି”, କହନ୍ତି ମହମ୍ମଦ ଶେଖ, ଯେ କି ଏହି ବିପତ୍ତି ପାଇଁ ସରକାରଙ୍କ ନୀତିକୁ ମଧ୍ୟ ସମାଲୋଚନା କରନ୍ତି। “ଗତ ବର୍ଷ (୨୦୨୩) ଆମେ ଶୁଖିଲା ଆଖରୋଟ କିଲୋ ୯୫-୧୦୦ ଟଙ୍କାରେ ବିକିଲୁ, ଯାହାକୁ ଆମେ ପୂର୍ବରୁ ୨୪୦-୨୫୦ ଟଙ୍କାରେ ବିକୁଥିଲୁ”, କହନ୍ତି ଶେଖ। “ଏବର୍ଷ ଦାମ୍‌ କ’ଣ ହେବ ମୁଁ ଜାଣିନି, ତେବେ ମୁଁ ଭାବୁଛି ପ୍ରାୟ ସମାନ ରହିବ”।

ଏହି ବ୍ୟବସାୟକୁ ଅନେକ ଛାଡ଼ିବା ଆରମ୍ଭ କଲେଣି। ଫିରଦୌସ ଅହମ୍ମଦ ବହୁ ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଆଖରୋଟ ବିକୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ୨୬-ବର୍ଷୀୟ ଏହି ଯୁବକ ଏବେ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ି ଶ୍ରୀନଗରରେ ଛୋଟ ଗ୍ରୋସରି ବ୍ୟବସାୟ କରୁଛନ୍ତି। ଫିରଦୌସଙ୍କ ମତରେ ସରକାରୀ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ଦ୍ଵାରା କିଛି ଲାଭ ମିଳିପାରିବ। “ଯଦି ସେମାନେ ଆଖରୋଟ ଆମଦାନୀ ବନ୍ଦ କରିଦେବେ ଓ କାଶ୍ମିରୀ ଉତ୍ପାଦନକୁ ଅଗ୍ରାଧିକାର ଦେବେ, ତେବେ ତାହା ଆମ ପାଇଁ ଲାଭଜନକ ହେବ”, ସେ କହନ୍ତି।

ମହମ୍ମଦ ରମଜାନ ଦର ପାଞ୍ଚ ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଆଖରୋଟ ବିକି ଆସୁଛନ୍ତି। ଆଗ ଭଳି ଏବେ ଆଉ ତାଙ୍କ ଘର ଆଗରେ ଗ୍ରାହକଙ୍କ ଧାଡ଼ି ଲାଗୁନାହିଁ, ବରଂ ନିଶାତ ଉଦ୍ୟାନ ନିକଟରେ ଏବେ ଏହି ୬୫-ବର୍ଷୀୟ ଗୋଟିଏ ଉଠା ଛତା ତଳେ ତାଙ୍କ ଦୋକାନ ଖୋଲି ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ ଟ୍ରେ ଓ ପଟା ବାକ୍ସରେ ତାଙ୍କ ଜିନିଷ ରଖି ସକାଳୁ ସଞ୍ଜ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଠାରେ ବସୁଛନ୍ତି ଓ ମାସକୁ ୧୫ ରୁ ୨୦ ହଜାର ଟଙ୍କା ପାଉଛନ୍ତି। “ଠିକ୍‌ ସମୟରେ ବର୍ଷା ନହେବା କାରଣରୁ ଆଖରୋଟର ଆକାର ଉପରେ ତା’ର ସିଧାସଳଖ ପ୍ରଭାବ ପଡୁଛି ଓ ଚାହିଦା ହ୍ରାସ କରୁଛି”।

ସମସ୍ତ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ସତ୍ତ୍ୱେ ରମଜାନଙ୍କ ବ୍ୟବସାୟ ଦ୍ଵାରା ତାଙ୍କ ପରିବାର ପ୍ରତିପାଳିତ ହେଉଛି। “ଆଖରୋଟ ବ୍ୟବସାୟରୁ ଆୟରେ ମୁଁ ମୋ ଝିଅର ବାହାଘର ଓ ପିଲାଙ୍କ ପାଠ ପଢ଼ା ଖର୍ଚ୍ଚ ତୁଲେଇବାକୁ ସମର୍ଥ ହୋଇଛି”, ସଗର୍ବ ସହକାରେ ସେ କହନ୍ତି।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍